Harita üzerine çizgi çizmek gibi basit bir eylemin
dünyayı görüş ve deneyimleyişimizi değiştirebilmesi,
çizgiler ve sınırlar arasındaki o alanların
mekânlar haline gelmesi büyüleyici değil mi?
Dillerin, yemeklerin, müziğin ve farklı kültürlerden insanların
bazen güzel bazen vahşiyane,
zaman zaman oldukça gülünç biçimde rastlaştıkları yerler haline gelirler.
Harita üzerine çekilen o çizgiler,
aslında yeryüzünde iz oluşturabilir
ve hafızamızda yaralar bırakabilirler.
Sınırlara olan ilgim,
sınırların mimarisini araştırdığım sırada oluştu.
Amerika-Meksika sınır hattındaki birkaç proje üzerinde çalışıyor,
yerden alınan topraktan yapılmış binalar tasarlıyordum.
Ayrıca, bu alana göçle geldiği söylenebilecek projeler üzerinde çalıştım.
''Prada Marfa'' adında, sanatla mimari arasındaki sınırı aşan
arazi sanatı heykeli, bana mimarinin
siyasal ve kültürel açıdan oldukça karmaşık fikirlerin
iletişimini sağlayabileceğini gösterdi.
Mimarinin aynı zamanda hem eleştirel hem de ciddi olabileceğini,
zengillik ile yoksulluk arasındaki farklılıkları,
neyin yerli neyin yabancı olduğunu gösterebileceğini anlattı.
Benim de sınır bölgelerinin mimarisine ilişkin arayışım sırasında
aklımda bir soru oluştu.
Bu duvar bir mimarlık eseri mi?
Ben de düşüncelerimi ve duvarı ziyaretlerimi
birtakım hatıralar yaratarak kaydetmeye başladım,
bizlere duvarı inşa ettiğimiz dönemi ve bunun o zamanlar
ne kadar çılgın bir fikir olduğunu hatırlatması için.
Sınır oyunları,
(Gülüşmeler)
kartpostallar,
içinde küçük mimari maketler olan kar küreleri,
duvara karşı direncin hikâyesini anlatan haritalar oluşturdum
ve sınırın yarattığı problemin tasarım sayesinde çözülebilmesi için
yollar aramaya başladım.
Yani, bu duvar mimari bir eser midir?
Tabii ki tasarlanmış bir yapı olup
FenceLab adlı bir araştırma tesisinde tasarlanmıştır.
4.500 kilogramlık yüklerle doldurulmuş araçları,
geçirmezliğini test etmek adına
saatte 64 km hızla duvarın üstüne sürmüşlerdi.
Ancak diğer tarafta devam eden karşıt bir araştırma vardı.
Duvara götürülebilecek ve üzerinden araçların geçmesine izin verecek
taşınabilir bir köprünün tasarımı.
(Gülüşmeler)
Her araştırma projesinde olduğu gibi
başarılar ve başarısızlıklar var.
(Gülüşmeler)
Bunlar Ortaçağ'dan kalma tepkiler,
açılıp kapanan asma köprü mesela,
çünkü duvar kendi başına mimarinin gizemli ve Ortaçağ'dan kalma bir formu.
Birtakım kompleks sorunlara karşı fazla basit bir cevap.
Birkaç Ortaçağ teknolojisi duvar süresince türemiş:
duvarın üstünden marihuana balyaları atan mancınıklar
(Gülüşmeler)
veya duvarın üzerinden kokain ve eroin paketleri ateşleyen toplar.
Ortaçağ zamanlarında
hastalıklı, ölü bedenler
bazen biyolojik silahların ilkel bir şekli olarak duvarların üzerinden atılırdı
ve bugün, insanların göçmenliğin bir şekli olarak
duvarların üzerinden fırlatıldığı düşünülüyor.
Gülünç bir düşünce.
Ama şimdiye kadar duvarın üzerinden Meksika'dan Amerika'ya atıldığı bilinen
belgelenmiş tek kişi,
bir Amerikan vatandaşıymış.
Ona duvarın üzerinden, 60 metre yüksekten atılma izni verilmiş.
Tabii, pasaportunu elinde taşıması şartıyla
(Gülüşmeler)
ve o karşı tarafta bulunan bir filenin içine güvenlice inmiş.
Fikirlerimde mimar Hassan Fathy'nin bir sözünden ilham aldım.
"Mimarlar duvarları değil, duvarların arasındaki alanları tasarlar." demişti.
Yani, ben mimarların duvar tasarlaması gerektiğini düşünmüyorum,
ama aradaki o alanlara dikkat etmelerinin
önemli ve zaruri olduğunu düşünüyorum.
Mekânlar ve insanlar için,
duvarın tehlikeye attığı alanları tasarlamalılar.
İnsanlar şimdiden gerekeni yapıyorlar
ve duvarın amacı insanları ayırmak, birbirlerinden uzak tutmakken
aslında onları dikkate değer şekillerde bir araya getiriyor.
İnsanlar sınırda iki uluslu yoga dersi gibi etkinlikler düzenliyorlar,
bölünen insanları bir araya getirmek için.
Ben bu poza anıt pozu diyorum.
(Gülüşmeler)
Daha önce hiç "duvarbol"u duymuş muydunuz?
(Gülüşmeler)
Bu voleybolun sınır versiyonu ve 1979'dan beri oynanıyor.
(Gülüşmeler)
ABD-Meksika sınırı boyunca
iki uluslu mirası kutlamak için.
Bu akla ilginç sorular getiriyor, değil mi?
Böyle bir oyun yasal mı?
Duvarın üzerinden top atıp tutmak yasa dışı ticaret midir?
(Gülüşmeler)
Bu voleybolun güzelliği,
duvarı sadece kumun üzerindeki bir çizgi haline getirmesi,
her iki tarafın zihni, bedeni ve ruhu tarafından belirlenmiş bir çizgi.
Ben asıl bu iki taraflı anlaşmaların
bölen duvarı indirmek için gerektiğine inanıyorum.
Şimdi, duvarın üzerinden top atmak sorun değil
ama duvarın üzeriden taş atılması
Sınır Devriyesi araçlarına zarar verdi
ve Sınır Devriyesi polisleri yaraladı,
Amerika tarafından gelen karşılık ise şiddetli oldu.
Sınır Devriyesindeki polislerin duvardan ateş açması
Meksika tarafından taş atan insanları öldürdü.
Sınır Devriyesi'nden gelen başka bir karşılık,
kendileri ve araçlarını korumak için beyzbol saha arkası çiti dikmekti.
Bu saha arkası çitleri, yeni duvarların yapımında kullanılan
kalıcı bir özellik haline geldi.
Ben de belki de voleybol gibi beyzbol da sınırda olan
kalıcı bir özellik olmalı diye düşünmeye başladım.
Bu sayede duvarlar açılmaya başlayabilir,
toplumların karşıya geçip oynamasına izin verebilir.
Eğer sayı vuruşu yaparlarsa da
belki bir Sınır Devriyesi polisi topu alıp diğer tarafa tekrar atabilir.
Bir Sınır Devriyesi polisi sadece birkaç metre ötedeki satıcıdan
donmuş bir tatlı olan raspado alabilir
ve duvar yoluyla para ve yemek takas edilir.
Oldukça normal olan bu etkinlik, haritaya çizilmiş çizgi
ve birkaç milimetre çelik yüzünden yasa dışı bir hale geliyor.
Bu sahne bana bir deyişi hatırlattı.
"Eğer ihtiyacın olandan daha fazlasına sahipsen
uzun masalar yapmalısın, yüksek duvarlar değil."
Bu yüzden ben bu hediyelik eşyayı, bölünme karşısında paylaşabileceğimiz
yemekle sohbeti hatırlatması için yarattım.
Bir salıncak, birinin girmesi ve karşı tarafa doğru sallanmasına izin verir
ta ki yer çekimi onu ülkesine geri gönderene kadar.
Sınır ve sınır duvarı
bugünlerde bir tür politik bir tiyatro gibi düşünülüyor,
yani belki biz de bu tiyatroya seyirci davet etmeliyiz.
İnsanların oyuncu ve müzisyenlerle bir araya gelebilecekleri
bu iki uluslu tiyatroya.
Belki duvar, kocaman bir enstrümandan başka bir şey değildir.
Dünyanın en büyük ksilofonu ve biz bu duvarı
kitlesel perküsyon hareketleriyle yıkabiliriz.
(Gülüşmeler)
Ben kafamda iki uluslu kütüphaneyi canlandırdığımda
insanların sınır üzerinden kitap ve bilgi paylaşabileceği
bir alan hayal etmek istedim.
Duvarın kitap rafından başka bir şey olmadığı bir alan.
Belki de Meksika ve ABD arasındaki
karşılıklı ilişkiyi örnekleyebilecek en iyi yol
bir tahterevalli hayal etmektir.
Olanların karşı tarafta olacakları doğrudan etkileyeceği bir tahterevalli.
Çünkü görüyorsunuz ki sınır kendi başına
ABD-Meksika ilişkilerinde hem sembolik hem de gerçek bir dayanak noktası
ve iki komşu arasına duvar dikmek bu ilişkileri yaralar.
Muhtemelen, "İyi çitler, iyi komşular yaratır." sözünü hatırlıyorsunuzdur.
Bu genelde Robert Frost'un "Mending Wall" şiirinin teması olarak düşünülür.
Ama şiir aslında duvar dikme ihtiyacımızı sorgular.
Aslında insan ilişkilerini onarmak hakkında.
İlk dizesi en sevdiğim dize:
"Duvarı sevmeyen bir şey var."
Çünkü eğer bana göre açık olan bir şey varsa o da
duvar tarafından belirlenen iki taraf yok.
Bu sadece bölünmüş bir arazi.
Bir tarafta şöyle görünebilir.
Bir adam arka bahçesinde bir duvar belirirken çimlerini biçiyor.
Ama diğer tarafta şöyle görünebilir.
Duvar bir kişinin evinin dördüncü duvarı.
Ama gerçekte duvar insanların hayatlarını kesiyor.
Özel mülkümüzü,
kamu arazilerimizi,
Yerli Amerikalı topraklarımızı, şehirlerimizi,
bir üniversiteyi,
mahallelerimizi kesiyor.
Ben de çok merak ettim.
Eğer duvar bir evi ortasından kesseydi ne olurdu?
Zenginlikle fakirliğin farklılığını hatırlıyor musunuz?
Sağ tarafta El Paso, Texas'taki bir evin ortalama büyüklüğü,
sol taraftaysa Juarez'deki bir evin ortalama büyüklüğü.
Burada duvar mutfak masasını doğrudan ikiye bölüyor.
Burada da duvar yatak odasında yatağın üzerinden geçiyor.
Çünkü ben duvarın sadece yerleri değil,
insanları ve aileleri ayırdığını anlatmak istedim.
Duvarın talihsiz siyaseti
bugün çocukları ailelerinden ayırıyor.
Bu bilindik trafik işaretine aşina olabilirsiniz.
Yerli bir eski asker
ve Kaliforniya Ulaştırma Departmanı'nda çalışan bir grafik tasarımcı olan
John Hood tarafından tasarlanmıştı.
Ona, karayolunda mahsur kalan göçmenlerin
yolun karşısına koşabileceği konusunda motorcuları uyaracak
bir levha tasarlama görevi verilmişti.
Hood, günümüzdeki göçmenleri Uzun Yürüyüş sırasındaki Navajo'lularla bağdaştırıyor.
Bu gerçekten tasarım aktivizminin mükemmel bir örneği.
O çok dikkatliydi,
mesela iki atkuyruğu olan küçük bir kızı kullanırken.
Çünkü motorcuların en çok onunla empati kurabileceğini düşündü.
İnsan hakları lideri Cesar Chavez'in silüetini
babanın başını yaratırken kullandı.
Ben bu işaretin harikuladeliğini kullanarak
çocukların sınırda ailelerinden ayırılmalarına dikkat çekmek istedim.
Çok basit bir harekette bulundum.
Aileleri birbirleriyle yüz yüze getirdim.
Bu son haftalarda
o levhayı karayoluna tekrar getirme şansı elde ettim.
Bir hikâye anlatmak için,
onarmamız gereken ilişkileri
ve bölünmüş değil yeniden birleşmiş devletleri
tasarlamamız gerektiğini hatırlatan bir hikâye.
Teşekkürler.
(Alkışlar)