Har kuni, har hafta
biz foydalanish shartlariga rozi bo'lamiz.
Va biz rozi bo'lganimzida
biz kompaniyalarga qonuniy huquq taqdim etamiz
ma'lumotlarimiz bilan istalgan ish qilishiga
va farzandlarimizning ma'lumotlari bilan ham.
Hayron qolarlisi,
biz bolalarning ancha ma'lumotlarini berib yuboryapmiz.
Bularning oqibati qanday bo'ladi?
Men antropologman,
shuningdek, ikki qizchaning onasiman.
Men bu savolga 2015-yilda qiziqishni boshlagandim.
O'shanda kutilmaganda shuni angladim,
ulkan va aql bovar qilmas hajmdagi bolalar haqidagi ma'lumotlar
ishlab chiqarilishi va to'planishini.
Shu tarzda ilmiy loyihamni boshladim.
Uni Bola Ma'lumot Fuqaro deb nomladim
va bo'shliqni to'ldirishni maqsad qildim.
Endi o'ylashingiz mumkin meni hozir sizni aybdor qiladi deb
ijtimoiy tarmoqga farzandingiz rasmini joylaganingiz uchun
ammo gap bunda emas,
Muammo bundan ko'ra ancha yirikroqdir.
Hammasi tizimga bog'liq, odamlarga emas.
SIz va sizning odatlaringiz aybdor emas.
Tarixda birinchi bor,
biz bolalarning ma'lumotlarini kuzatmoqdamiz
ularning tug'ilishidan ancha oldin
urug'lanish paytidan boshlab,
va butun hayoti davomida.
Bilamizki, ota-onalar farzand ko'rishmoqchi bo'lsihganida,
ular "homilador bo'lish yo'llari"ni onlayn qidirishadi,
yoki ovulyatsiyani kuzatadgan ilovalarni yuklab olishadi.
Ular homilador bo'lishganida esa,
ular chaqalog'ining ultratovushini ijtimoiy tarmoqqa yuklaydi,
homiladorlik ilovalarini yuklab olishadi
yoki Doktor Google bilan hamma narsa haqida maslahatlashishadi,
o'zingiz bilasiz --
"parvoz davomida bolaning tushib qolish xavfi"
yoki "erta homiladorlikdagi qorindagi spazmlar" haqida.
Men bilaman, chunki shunday qilganman
va ko'p marta.
Bola tug'ilganida esa, ular kuzatishadi: uning har uyqusini,
ovqatlanishini,
hayotining har bir harakatini, turli texnologiyalarda.
Va bu texnologiyalar
chaqaloqning shaxsiy ma'lumotlarini foydaga aylantirishadi, ularni
boshqalar bilan ulashgan holda.
Mana bu qanday ishlaydi,
2019-yilda Britaniya Tibbiyot Jurnali bir tadqiqotni nashr qildi.
Unda aytilishicha 24 mobil sog'liq ilovasidan
19 tasi ma'lumotlarni uchinchi tomon bilan bo'lishishgan.
Va bu uchinchi tomonlar ma'lumotni 216 tashkilot bilan bo'lishishgan.
Bu 216 tashkilotdan
bor-yo'g'i uchtasi sog'liqni saqlash tizimiga oid.
Ma'lumotga kirish huquqi bor kompaniyalar orasida katta texnologiya kompaniyalari
Google, Facebook va Oracle kabilar bor.
Ular raqamli reklama kompaniyalaridir,
shuningdek iste'mol kreditlari bo'yicha agentlik ham bor.
Siz to'g'ri topdingiz:
Ularda allaqachon chaqaloqlar haqida ma'lumotlar bor.
Ammo mobil ilovalar, veb qidiruvlar va ijtimoiy tarmoqlar
shunchaki aysbergning bir uchidir.
Chunki turli texnologiyalar bolalarni kuzatib borishadi
Ularning kundalik hayoti davomida.
Ular uy texnologiyalari va uydagi virtual yordamchilar tomonidan kuzatiladi.
Ta'lim platformasi ham ularni kuzatishadi
va maktabdagi ta'lim texnologiyalari ham.
Onlayn yozuvlari ham kuzatiladi
va shifoxonalaridagi onlayn portallari ham.
Ularni internetli o'yinchoqlar, ularning onlayn
o'yinlari orqali kuzatishadi
va boshqa judayam ko'plab texnologiyalar orqali.
Tadqiqotim davomida
ko'plab ota-onalar oldimga kelishardi va "Ho'sh nima bo'libdi?" deyishardi.
"Nima farqi bor bolalarim kuzatilishini?
Yashiradigan narsamiz yo'q."
Lekin, farqi bor.
Farqi bor, chunki hozirda odamlarni nafaqat kuzatishadi,
balki, ularning ma'lumoti alohida yig'iladi qidiruv tarixiga asoslanib,
sun'iy ong va bashorat tahlillari uchun ishlatiladi.
Inson hayoti bo'yicha iloji boricha ko'p ma'lumot yig'ish uchun
turli manbalardan:
oila tarixi, xarid qilish odatlari va ijtimoiy tarmoq izohlaridan.
Keyin ular bu ma'lumotlarni jamlashadi.
Ma'lumotga asoslangan qaror chiqarish uchun
bunday texnologiyalar hamma yerda ishlatiladi.
Banklar bularni kredit, qarz berishda ishlatishadi,
sug'urta kompaniayalari esa premiyani aniqlashda.
Ish beruvchilar ham ulardan foydalanishadi.
Nomzod ishga to'gri kelishi yoki kelmasligini aniqlashda.
Shuningdek, politsiya va sud ham jinoyatchini aniqlashda
ulardan foydalanishadi,
yoki qayta jinoyatga moyilligini aniqlaganda.
Bizda ma'lumotlarni sotadigan, sotib oladigan va tahlil qiladiganlar
ustidan hech qanday ko'nikma yoki nazorat yo'q.
Ular bizni va bolalarimizning ma'lumotlarini yig'ishadi.
Lekin bu yig'ilgan ma'lumotlar huquqlarimizni yetarlicha buzishadi.
Misol uchun,
2018-yil New York Times yangiligida aytilishicha
onlayn kollejni reja qilish tizimi orqali
yig'ilgan ma'lumotlarda
AQSH bo'ylab millionlab maktab o'quvchilari ma'lumoti yig'ilgan
kollej programmasi yoki grant qidirib yurgan o'quvchilar orasidan
va bu ma'lumotlar o'quv brokerlariga sotilgan.
Hozirda, Fordhamda o'quv brokerlarini o'rgangan tadqiqotchilar
bolalarning ikki yoshligidan ma'lumoti to'planishini oshkor qilishdi.
Turli yo'nalishlar bo'yicha:
millati, dini, boyligi,
ijtimoiy ahvoli
va ko'plab boshqa turli yo'nalishlar bo'yicha.
Keyin ular bu yig'ilgan profillarni bolalarning ismi,
uy manzili va kontaktlari bilan birga
turli kompaniyalarga sotishadi,
savdo va ta'lim dargohlaridan tortib,
talaba qarzlari,
talaba kredit karta kompaniyasigacha.
Aniqlashtirish uchun,
Fordhamdagi tadqiqotchilar o'quv brokeridan
14-15 yoshli qizlar ro'yxati bilan ta'minlashni so'rashdi.
Masalan, oilaviy reja qilishga qiziqadiganlarini.
Broker ro'yxatni berishga rozi bo'ldi.
Tasavvur qiling, bu qanchalik bolalarimiz uchun havfli bo'lishi mumkin.
Lekin o'quv brokerlari shunchaki bir misol.
Haqiqat shuki, bolalarimizning ma'lumoti yig'ilishini biz nazorat qilolmaymiz,
ammo bu narsa ularning hayotiga yetarlicha ta'sir qiladi.
Biz o'zimizdan so'rashimiz kerak:
bolalarimizning ma'lumoti yig'ilganda biz bu texnologiyalarga ishona olamizmi?
Aniq ishona olamizmi?
Mening javobim "yo'q."
Antropolog sifatida,
Sun'iy ong va bashorat tahlillari ajoyibdir.
Kasallik izini topishda
yoki iqlim o'zgarishga qarshi kurashda.
Bu qarashdan voz kechishimiz kerak:
ularning xolisona ma'lumot yig'ishida
va dalillarga asoslanib qaror chiqarishda ularga ishonishimizda,
insonlar hayoti haqida.
Chunki ular insonning aslini ko'rsatmaydi.
Ma'lumotlar bizning kimligimizning ko'zgusi emas.
Odam bir narsani o'ylab, teskarisini aytadi,
ko'ngli buni desa, o'zi boshqa ishni qiladi.
Algoritmik bashoratlar yoki raqamli amaliyotlar
insonning murakab tizimini oldindan aytib berolmaydi.
Lekin, avvalambor
bu texnologiyalar har doim ham
har doim ham
xolis emas.
Bilamizki, algoritmlar qoidalar yoki qadamlar to'plamidir.
Ma'lum bir natijaga erishish uchun ishlab chiqilgan, shunday emasmi?
Lekin bu qoidalar yoki qadamlar to'plami xolis emas,
chunki ularni odamlar ishlab chiqishgan.
Ma'lum bir madaniy jabxada
va o'ziga xos madaniy jihatlar bilan sayqallashgan.
Shunday ekan, mashinalar o'rganishsa
ular noxolis algoritmlar orqali o'rganishadi,
va ular noxolis ma'lumotlar bazasidan ham tezroq o'rganishadi.
Ayni paytda, algoritmik taraqqiyotning ilk misollarini ko'rishimiz mumkin.
Va ba'zi misollar rostan qo'rqinchlidir.
Shu yili, Ney-Yorkdagi AI Now Instituti hisobot chop etishdi:
shuni oshkor qilishdiki, sun'iy ong texnologiyalari
bashorat qilishda ishlatilayotgan ekan,
"kir" ma'lumotlarni aniqlashga o'rgatilgan.
Bu asosan shunday yig'ilganki,
tarixiy irqchillika oid ma'lumotlardan iborat va
shaffof bo'lmagan politsiya ishlari ham bor.
Bu texnologiyalar qora ma'lumotlarni ishlatgani uchun
ular xolis emas,
ularning oqibatlari esa faqatgina politsiya qilmishi va xatolarini
ko'paytiradi va abadiylashtiradi.
Xo'sh, menimcha bizning jamiyatimiz muhim bir
muammoga duch keldi.
Biz ma'lumotlar yig'ishda ishlatiladigan texnologiyalarga ishonishni boshladik.
Bilamizki, inson ma'lumotlarini yig'ishda
bu texnologiyalar har doim ham xolis bo'lmaydi
va hech qachon aniq bo'lmaydi.
Hozir bizga kerak bo'lgan narsa bu siyosiy yechimdir.
Hukumatlarimiz bizning ma'lumot huquqimiz insoniy huquqimiz ekanini tan olishi kerak
(Qarsaklar va hayqiriqlar)
Ungacha biz kelajakka umid bilan qaray olmaymiz.
Men qizlarimning algoritmik kamsitilishi va xatolarga
duchor bo'lishidan xavotirdaman.
Men bilan qizlarim o'rtasidagi farq shundaki,
mening bolaligim haqida umuman ochiq ma'lumotlar yo'q.
Shubhasiz men o'smirlik vaqtimda qilgan va o'ylagan barcha ahmoqona ishlarning
ma'lumot bazasi yo'q.
(Kulgi)
Ammo qizlarim uchun bu boshqacha bo'lishi mumkin.
Ularning ma'lumoti bugundan boshlab yig'ilib borilmoqda,
u kelajakda ularni ustidan hukm chiqarish uchun ishlatilishi mumkin
va ularning orzu-umidlariga to'sqinlik qilishi mumkin.
Menimcha, vaqti keldi.
Harakat qilish vaqt keldi.
Barchamizning birga ishlash vaqtimiz keldi
inson sifatida,
tashkilot va muassassa sifatida,
va biz ko'proq ma'lumot adolatini talab qilamiz, o'zimiz uchun
va farzandlarimiz uchun
juda kech bo'lishidan oldin.
Tashakkur.
(Qarsaklar)