YouTube

Got a YouTube account?

New: enable viewer-created translations and captions on your YouTube channel!

Polish subtitles

← Chimamanda Adichie: Niebezpieczeństwo jednej historii

Get Embed Code
56 Languages

Showing Revision 1 created 10/08/2010 by Ewa Alicja Herba.

  1. Opowiadam historie.

  2. Podzielę się z wami opowieściami
  3. na temat "niebezpieczeństwa jednej historii".
  4. Dorastałam na kampusie we wschodniej Nigerii
  5. Mama mówi, że jako dwulatka już czytałam
  6. ale pewnie miałam wtedy cztery lata.
  7. Zaczęłam czytać wcześnie,
  8. brytyjskie i amerykańskie książki dla dzieci.
  9. Zaczęłam też wcześnie pisać.

  10. Około siódmego roku życia
  11. pisałam opowiadania, ilustrowane kredkami,
  12. które moja biedna mama musiała czytać.
  13. Pisałam takie historie jakie czytałam.
  14. Bohaterowie byli biali i niebieskoocy,
  15. bawili się w śniegu,
  16. jedli jabłka,
  17. (Śmiech)
  18. często rozmawiali o pogodzie
  19. i o tym jak fajnie, że wyszło słońce.
  20. (Śmiech)
  21. Mimo tego, że mieszkałam w Nigerii
  22. i nigdy nie byłam poza jej granicami.
  23. Nie mieliśmy śniegu. Jedliśmy owoce mango
  24. i nigdy nie rozmawialiśmy o pogodzie,
  25. ponieważ nie było takiej potrzeby.
  26. Moje bohaterowie pili dużo imbirowego piwa,

  27. jak postacie z książek, które czytałam.
  28. Oni też pili imbirowe piwo.
  29. Nie wiedziałam co to takiego, ale to nic.
  30. (Śmiech)
  31. Wiele lat później, miałam ochotę
  32. spróbować imbirowego piwa,
  33. ale to już inna historia.
  34. Myślę, że to pokazuje

  35. jak poddajemy się różnym wpływom
  36. w obliczu opowieści
  37. zwłaszcza, będąc dziećmi.
  38. Ponieważ we książkach
  39. bohaterowie byli obcokrajowcami,
  40. byłam przekonana,
  41. że to w książkach naturalne,
  42. Że książki muszą być
  43. o rzeczach mi obcych.
  44. To się zmieniło, gdy odkryłam afrykańską literaturę.
  45. Nie było jej wiele a książki
  46. trudniej było dostać od zagranicznych.
  47. Ale Chinua Achebe i Camara Laye

  48. zmienili moje spojrzenie na literaturę.
  49. zmienili moje spojrzenie na literaturę.
  50. Zrozumiałam, że ludzie tacy jak ja,
  51. dziewczyny, o czekoladowej skórze,
  52. których włosy nie dają spiąć w kucyk
  53. mogą istnieć w literaturze.
  54. Zaczęłam pisać o rzeczach, które rozpoznawałam.
  55. Uwielbiałam anglojęzyczne książki.

  56. Pobudzały wyobraźnię. Otwierały nieznane światy.
  57. Ale ich efektem ubocznym
  58. była niewiedza o tym, że mi podobni ludzie
  59. mogą istnieć w literaturze.
  60. Odkrycie pisarzy afrykańskich,
  61. sprawiło, że nie pisałam już jednej historii
  62. podobnej do innych.
  63. Pochodzę tradycyjnej rodziny, z klasy średniej.

  64. Tata był profesorem.
  65. Mama - administratorką.
  66. Mieliśmy, co było powszechne,
  67. żyjącą z nami pomoc domową z pobliskiej wsi.
  68. Kiedy miałam osiem lat pojawił się u nas chłopiec.
  69. Miał na imię Fide.
  70. Mama powiedziała mi o nim tylko jedno:
  71. jego rodzina była biedna.
  72. Mama posyłała im korzenie i ryż
  73. oraz stare ubrania.
  74. A gdy nie dojadałam kolacji mama mówiła:
  75. "Dokończ jeść! Rodzina Fidego głoduje."
  76. Było mi ich szkoda.
  77. Raz poszliśmy do jego wioski w odwiedziny.

  78. A jego mama pokazała nam wzorzysty koszyk
  79. zrobiony z wysuszonej rafi przez brata Fidiego.
  80. Byłam zdumiona.
  81. Nie przyszło mi na myśl, że ktoś z jego rodziny
  82. może coś takiego zrobić.
  83. Słyszałam tylko o tym, że byli biedni.
  84. Nie byłam w stanie dojrzeć
  85. czegoś innego niż bieda.
  86. Bieda była jedyną historią na ich temat.
  87. Wiele lat później, myślałam o tym

  88. jadąc na studia do Ameryki.
  89. Miałam 19 lat.
  90. Moja współlokatorka była zdziwiona.
  91. Pytała, gdzie nauczyłam się tak dobrze mówić,
  92. i była zmieszana, gdy odpowiedziałam jej,
  93. że angielski jest językiem urzędowym Nigerii.
  94. Chciała posłuchać "muzyki plemiennej"
  95. i była równie zawiedziona
  96. gdy puściłam jej Mariah Carey.
  97. (Śmiech)
  98. Założyła, że nie wiem jak
  99. używać kuchenki...
  100. "Uderzyło" mnie to, że współczuła mi,

  101. zanim jeszcze mnie zobaczyła.
  102. Jej postawa wobec mnie jako Afrykanki,
  103. była pełna protekcjonalności i dobrodusznego żalu.
  104. Ta dziewczyna znała tylko jedną historię Afryki.
  105. Historię nieszczęścia.
  106. W tej historii nie było możliwości
  107. aby Afrykanie mogli być podobni.
  108. Jedyne co mogła czuć to żal.
  109. Nie widziała mnie jako podobnego człowieka.
  110. Zanim pojechałam do Ameryki

  111. nie identyfikowałam się świadomie jako Afrykanka.
  112. Ale w USA miałam być ekspertem od Afryki.
  113. Mimo tego, że nie wiedziałam nic o np. Namibii.
  114. Udało mi się "objąć" swoją nową tożsamość.
  115. Dziś, myślę o sobie jako o Afrykance.
  116. Ale nadal irytuje mnie kiedy
  117. określa się Afrykę mianem państwa.
  118. Najświeższym przykładem jest cudowny lot
  119. z Lagos, dwa dni temu.
  120. Na pokładzie linii Virgin podano komunikat
  121. o działalności charytatywnej w "Indiach, Afryce i innych krajach"
  122. (Śmiech)
  123. Dzięki latach spędzonych w USA jako Afrykanka

  124. zaczęłam rozumieć reakcję mojej współlokatorki.
  125. Gdyby nie dzieciństwo w Nigerii, moja wiedza o Afryce
  126. pochodziłaby z popularnych obrazków.
  127. Myślałabym, że Afryka to ląd
  128. pięknych krajobrazów i zwierząt,
  129. niezrozumiałych ludzi,
  130. bezsensowne wojen, głodu i AIDS,
  131. ludzi bez własnego głosu,
  132. czekających na ocalenie,
  133. przez "białego obcokrajowca".
  134. Postrzegałabym Afrykanów
  135. jak rodzinę Fidela jako dziecko.
  136. Pojedyncza wizja Afryki pochodzi z literatury zachodniej

  137. Zacytuję fragment
  138. z zapisków kupca Johna Locka z Londynu,
  139. który przypłynął do Afryki w 1561 roku.
  140. To z jego dziennika podróży.
  141. Po nazwaniu czarnych Afrykanów
  142. "bestiami bez domów"
  143. pisze dalej: "są to również ludzie bez głów,
  144. mający usta i oczy na klatce piersiowej."
  145. Czytając to śmieję się za każdym razem.

  146. Wyobraźnia Johna Locka jest godna podziwu.
  147. Jego relacja jest ważna
  148. bo reprezentuje początek
  149. tradycji opowiadania historii o Afryce na Zachodzie.
  150. Tradycji opisywania tych rejonów
  151. w negatywnym świetle, jako innych.
  152. Pisania o ludziach, którzy według
  153. Rudyarda Kiplinga,
  154. są "pół diabłami, pół dziećmi".
  155. Moja Amerykańska współlokatorka

  156. musiała przez całe życie
  157. widzieć i słyszeć różne wersje
  158. tej jednej historii
  159. tak jak profesor,
  160. twierdzący, że moja powieść nie jest "autentycznie afrykańska".
  161. Przyznam, pozostawiała wiele do życzenia,
  162. Przyznam, pozostawiała wiele do życzenia,
  163. w wielu miejscach była niedoskonała
  164. Ale jednak nie zgodzę się,
  165. że nie była autentycznie afrykańska.
  166. W sumie sama nie wiem co mam rozumieć
  167. przez "afrykańską autentyczność".
  168. Profesor powiedział mi, że moje postacie
  169. były za bardzo jak on,
  170. wykształcone osoby z klasy średniej.
  171. Moi bohaterowie jeździli samochodami.
  172. Nie głodowali.
  173. W związku z tym, nie byli dość autentyczni.
  174. Jednak jestem tak samo winna

  175. w kwestii "jednej historii".
  176. Parę lat temu odwiedziłam Meksyk.
  177. Atmosfera w USA była napięta.
  178. Toczyły się debaty dotyczące emigracji.
  179. Jak często dzieje się w Ameryce
  180. imigracja była utożsamiana z Meksykanami.
  181. Było mnóstwo historii o Meksykanach,
  182. ogałacających służbę zdrowia,
  183. ogałacających służbę zdrowia,
  184. przekraczając nielegalnie granicę,
  185. zostają aresztowani, itp.
  186. Przechadzając się po Guadalajara,

  187. patrząc na ludzi idących do pracy,
  188. zwijających tortille na targowisku,
  189. palących, śmiejących się...
  190. Zaskoczyło mnie to,
  191. a zaraz potem poczułam wstyd.
  192. Uzmysłowiłam sobie, że tak przesiąknęłam
  193. medialną oceną Meksykanów,
  194. że nieświadomie utożsamiałam ich
  195. z nieszczęsnymi emigrantami.
  196. Dałam się zwieść "jednej historii" dotyczącej Meksykanów
  197. i nie mogłam bardziej wstydzić się za siebie.
  198. W ten sposób powstaje "jedna historia"
  199. pokazująca ludzi z jednej strony,
  200. ale tylko z jednej strony
  201. i tak w kółko,
  202. aż tak ich widzimy.
  203. Niemożliwe jest rozmawianie o jednej historii

  204. bez poruszania tematu władzy.
  205. Jest takie słowo,
  206. o którym myślę za każdym razem rozważając
  207. rozkład sił na świecie - to "nkali"
  208. W wolnym tłumaczeniu
  209. oznacza: "bycie lepszym od kogoś innego".
  210. Jak nasze ekonomiczne i polityczne światy,
  211. również opowieści są zdefiniowane
  212. przez zasadę nkali.
  213. Kto i w jaki sposób je opisuje,
  214. kiedy się je opisuje i jak dużo się o nich mówi
  215. to wszystko właśnie zależy od władzy.
  216. Władza to nie tylko opowiadanie o innych,

  217. ale w także w sposób definitywny.
  218. Palestyński poeta Mourid Barghouti pisze,
  219. że jeśli chce się ludzi ograbić,
  220. wystarczy zacząć ich historię
  221. od słowa " po drugie"
  222. Wystarczy zacząć od strzał Indian,
  223. a nie od najazdu Brytyjczyków.
  224. Otrzymujemy zupełnie inną historię.
  225. Gdy zaczniemy
  226. od porażki państwa afrykańskiego
  227. a nie od kolonialnej budowy,
  228. znów dostaniemy inną opowieść.
  229. Ostatnio miałam wykład na uczelni,

  230. a student powiedział mi,
  231. że to przykre, że Nigeryjczycy
  232. byli fizycznymi oprawcami
  233. jak postać ojca w mojej powieści.
  234. Odpowiedziałam mu, że przeczytałam powieść
  235. "American Psycho"
  236. (Śmiech)
  237. To szkoda,
  238. że młodzi Amerykanie są seryjnymi mordercami.
  239. (Śmiech)
  240. (Brawa)
  241. No dobra, byłam zirytowana.
  242. (Śmiech)
  243. Nigdy bym nie pomyślała

  244. że tylko przez jedną powieść,
  245. w której postać była seryjnym mordercą
  246. można wnioskować coś
  247. o wszystkich Amerykanach.
  248. Wcale nie jestem lepsza od tego studenta.
  249. Chodzi o potęgę kultury i gospodarki USA.
  250. Znam wiele historii Ameryki.
  251. Czytałam Tylera, Updike'a, Steinbecka czy Gaitskilla.
  252. Nie miałam jednej wersji historii Ameryki.
  253. Kiedyś dowiedziałam się, że pisarze

  254. muszą mieć nieszczęśliwe dzieciństwo,
  255. aby odnieść sukces.
  256. Zaczęłam myśleć nad tym jakie
  257. straszne rzeczy mogli mi zrobić rodzice.
  258. (Śmiech)
  259. Dzieciństwo miałam szczęśliwe,
  260. pełne śmiechu i miłości, w bliskiej rodzinie.
  261. Dziadkowie umarli w obozie dla uchodźców.

  262. Mój kuzyn Polle umarł przez brak opieki medycznej.
  263. Przyjaciółka Okoloma zmarła w katastrofie samolotu
  264. ponieważ nasze wozy strażackie nie miały wody.
  265. Dorastałam pod represyjnymi rządami militarnymi,
  266. które dewaluowały wartość edukacji,
  267. więc czasami rodzice nie dostawali pensji.
  268. Jako dziecko, widziałam jak ze stołu znikł dżem,
  269. następnie masło,
  270. chleb stał się zbyt drogi,
  271. a w końcu wydzielane było i mleko.
  272. Polityczny strach
  273. wkradł się w życie codzienne.
  274. To dzięki tym historiom jestem kim jestem.

  275. Podkreślanie tych negatywnych opowieści
  276. byłoby uproszczeniem mojego doświadczenia.
  277. Pominęłoby się inne opowieści,
  278. które mnie ukształtowały.
  279. Jedna opowieść rodzi stereotypy.
  280. A problem z nimi
  281. nie polega na tym, że są nieprawdziwe,
  282. ale na tym, że są niekompletne.
  283. Sprawiają, że jedna historia staje się jedyną.
  284. Afryka jest pełna nieszczęść.

  285. Jak zatrważające gwałty w Kongo.
  286. Przygnębiających faktów,
  287. jak 5000 aplikantów na jedno stanowisko Nigerii.
  288. Są jednak też inne historie.
  289. Ważne jest by o nich też mówić.
  290. Zawsze czułam, że to niemożliwe

  291. aby właściwie zrozumieć miejsce lub osobę
  292. bez zaangażowania się ich historie.
  293. Konsekwencją jednej opowieści
  294. jest odzieranie ludzi z godności.
  295. Trudno jest rozpoznać innych jako równych,
  296. kiedy podkreśla się tylko różnice,
  297. a nie podobieństwa.
  298. Co gdybym przed wycieczką do Meksyku

  299. śledziła debatę dotyczącą spraw imigracji z obu stron
  300. słuchając Amerykanów i Meksykanów?
  301. A gdyby mama powiedziała, że rodzina Fidela
  302. jest biedna i pracowita?
  303. Co jeśli mielibyśmy afrykańską telewizję
  304. pokazującą różnorodną Afrykę całemu światu?
  305. Nigeryjski pisarz Chinua Achebe nazywa
  306. to równowagą historii.
  307. Co gdyby moja współlokatorka znała historię

  308. nigeryjskiego wydawcy Mukta Bakaray,
  309. wyjątkowego człowieka, który porzucił pracę w banku
  310. aby zrealizować marzenia i założyć wydawnictwo?
  311. Według obiegowej opinii Nigeryjczycy nie czytają.
  312. On się z tym nie zgodził.
  313. Wiedział, że ludzie potrafiący czytać,
  314. czytaliby gdyby książki były dostępne.
  315. Po publikacji pierwszej powieści

  316. zostałam zaproszona na wywiad do stacji w Lagos.
  317. Kobieta, która pracowała tam jako posłaniec powiedziała:
  318. "Książka mi się podobała, ale nie zakończenie...
  319. Teraz musisz napisać sequel, i napiszesz o tym, że..."
  320. (Śmiech)
  321. Opowiedziała mi o drugim tomie.
  322. To było czarujące. Byłam bardzo poruszona.
  323. Widziałam kobietę, zwykłą Nigeryjkę,
  324. jedną z tych, którzy przecież nie czytają.
  325. Nie tylko przeczytała książkę, ale też ją zagarnęła,
  326. czuła, że miała prawo mówić mi
  327. o czym powinien być sequel.
  328. Co jeśli współlokatorka znała Fumi Onda,

  329. dzielną dziennikarkę w Lagos
  330. opowiadającą historie, o których wygodniej zapomnieć?
  331. Co, gdyby wiedziała o operacji serca
  332. w szpitalu w Lagos tydzień temu?
  333. Co gdyby znała współczesną muzykę nigeryjską?
  334. Utalentowanych ludzi śpiewających po angielsku, w Pidgin,
  335. w Igbo, w Yoruba czy Ijo,
  336. mieszających wpływy począwszy od Jay-Z do Feli
  337. poprzez Boba Marleya aż po muzykę przodków.
  338. Co gdyby wiedziała o kobiecie prawniku,
  339. która ostatnio poszła do sądu w Nigerii
  340. aby przeciwstawić się niedorzecznemu prawu
  341. które wymagało od kobiety zgody męża
  342. przed odnowieniem paszportu?
  343. Co gdyby wiedziała o Nollywood
  344. pełnym zapaleńców tworzących filmy mimo przeciwności?
  345. Filmy tak popularne,
  346. że są najlepszym przykładem,
  347. tego, że Nigeryjczycy lubią rozrywkę nigeryjską.
  348. Co gdyby wiedziała o mojej ambitnej fryzjerce,
  349. która rozkręciła interes sprzedając przedłużenia włosów?
  350. Albo o tysiącu innych Nigeryjczyków,
  351. którzy rozpoczynają własną działalność,
  352. czasem plajtują, ale nie poddają się.
  353. Jak jestem w domu, spotykam się

  354. z rzeczami irytującymi większość Nigeryjczyków:
  355. niedoskonałą infrastrukturą czy rządem,
  356. ale również z niesamowitą prężnością ludzi,
  357. którzy trwają mimo tego,
  358. że rząd przeszkadza a nie pomaga.
  359. Prowadzę warsztaty pisarskie w Lagos.
  360. Zadziwiające jak wielu jest chętnych,
  361. jak dużo ludzi jest chętnych do pisania
  362. do opowiadania historii.
  363. Założyliśmy organizację non-profit

  364. nazwaną Farafina Trust.
  365. Mamy marzenie budowania bibliotek
  366. modyfikowania tych, które już istnieją,
  367. oraz dania książek,
  368. szkołom, których biblioteki są puste.
  369. Chcemy organizować mnóstwo warsztatów
  370. z czytania i pisania,
  371. dla wszystkich chcących opowiadać historie.
  372. Historie są ważne.
  373. Wiele historii jest ważnych.
  374. Używano ich by odczłowieczać i wzbudzać złość.
  375. Ale dają też one wiarę, siłę i pokazują ludzkość.
  376. Opowieści potrafią pozbawić ludzkiej godności.
  377. Potrafią również ją jednak uleczyć.
  378. Amerykańska pisarka Alice Walker napisała

  379. o swoich południowych krewnych,
  380. którzy przenieśli się na północ.
  381. Zapoznała ich z książką
  382. o życiu na południu, które zostawili za sobą.
  383. "Usiedli dookoła, czytając książkę,
  384. słuchając jak im czytałam, znów odzyskali swój raj".
  385. Chciałabym zakończyć tą myślą:
  386. Odrzucając jedną historię,
  387. uświadamiając sobie, że nie istnieje tylko jedna strona,
  388. nie ważne o jakie miejsce chodzi,
  389. zyskujemy rodzaj raju.
  390. Dziękuję.
  391. (Brawa)