YouTube

Got a YouTube account?

New: enable viewer-created translations and captions on your YouTube channel!

Dutch subtitles

← Het gevaar van een enkel verhaal

Onze levens en culturen bestaan uit vele overlappende verhalen. Schrijfster Chimamanda Adichie vertelt het verhaal hoe zij haar authentieke culturele stem vond -- en waarschuwt dat als wij alleen een enkel verhaal horen over een ander persoon of land, we serieuze misvattingen riskeren.

Get Embed Code
56 Languages

Showing Revision 6 created 09/03/2017 by Axel Saffran.

  1. Ik ben een verhalenverteller.

  2. Ik vertel jullie graag
    een paar persoonlijke verhalen
  3. over wat ik noem
    'het gevaar van het enkele verhaal'.
  4. Ik ben opgegroeid op
    een universiteitscampus in Oost-Nigeria.
  5. Volgens mijn moeder
    begon ik met lezen toen ik twee was
  6. ik denk dat vier
    dichter op de werkelijkheid zit.
  7. Dus ik was een vroege lezer.
  8. Ik las Britse en Amerikaanse kinderboeken.
  9. Ik was ook een vroege schrijver.

  10. Toen ik begon met schrijven,
    op ongeveer zevenjarige leeftijd,
  11. verhalen in potlood
    met illustraties in wasco
  12. die mijn arme moeder moest lezen,
  13. schreef ik precies
    de soort verhalen die ik ook las.
  14. Al mijn personages
    waren blank met blauwe ogen.
  15. Ze speelden in de sneeuw.
  16. En aten appels.
  17. (Gelach)
  18. En ze spraken vaak over het weer.
  19. hoe fijn het was dat de zon scheen.
  20. (Gelach)
  21. Dit ondanks het feit
    dat ik in Nigeria woonde.
  22. Ik was nooit buiten Nigeria geweest.
  23. We hadden geen sneeuw. We aten mango's.
  24. En we hadden het nooit over het weer,
  25. omdat daar geen reden toe was.
  26. Mijn personages
    dronken ook veel gemberbier

  27. omdat de personages
    in de Britse boeken die ik las,
  28. ook gemberbier dronken.
  29. Ik had geen idee wat gemberbier was.
  30. (Gelach)
  31. Gedurende velen jaren daarna,
  32. wilde ik dolgraag gemberbier proeven.
  33. Maar dat is een ander verhaal.
  34. Wat dit laat zien, is

  35. hoe beïnvloedbaar en kwetsbaar we zijn
  36. als we worden blootgesteld
    aan een verhaal,
  37. vooral als kind.
  38. Omdat in alle boeken die ik had gelezen
  39. de personages vreemdelingen waren,
  40. was ik ervan overtuigd dat boeken
  41. altijd vreemdelingen
    als personages moesten hebben,
  42. en dat het over onderwerpen moest gaan
  43. waarmee ik me niet kon identificeren.
  44. Dat is veranderd toen ik
    Afrikaanse boeken heb ondekt.
  45. Er waren er niet zo veel,
  46. en niet zo makkelijk
    te vinden als buitenlandse boeken.
  47. Maar door schrijvers als
    Chinua Achebe en Camara Laye

  48. beleefde ik een mentale verandering
  49. in mijn perceptie van literatuur
  50. Ik realiseerde me dat mensen zoals ikzelf,
  51. meisjes met een chocolade huidskleur,
  52. wier kinky haar niet
    in een paardenstaart te maken is,
  53. ook in de literatuur konden voorkomen.
  54. Ik begon te schrijven
    over dingen die ik herkende.
  55. Ik hield van die Amerikaanse
    en Britse boeken die ik las.

  56. Ze voedden mijn verbeelding.
    Ze openden nieuwe werelden voor me.
  57. Maar het onbedoelde gevolg
  58. was dat ik niet wist dat mensen zoals ik
  59. ook in literatuur konden bestaan.
  60. De ontdekking van Afrikaanse schrijvers
  61. heeft mij gered van het hebben
    van een enkel verhaal
  62. over wat boeken zijn.
  63. Ik kom uit een conventioneel,
    Nigeriaans middenklassengezin.

  64. Mijn vader was professor.
  65. Mijn moeder was bestuurder.
  66. Dus hadden wij, zoals gebruikelijk,
  67. een inwonende hulp, meestal afkomstig
    uit naburige landelijke dorpjes.
  68. Het jaar dat ik acht werd,
    kregen we een nieuwe huisjongen.
  69. Zijn naam was Fide.
  70. Het enige wat mijn moeder
    over hem vertelde,
  71. was dat zijn familie erg arm was.
  72. Mijn moeder stuurde hen yams en rijst,
  73. en onze oude kleding.
  74. En wanneer ik mijn bord
    niet leeg at, zei mijn moeder:
  75. "Eet je bord leeg! Er zijn mensen
    als Fide's familie die niks hebben."
  76. Dus voelde ik enorm veel
    medelijden met Fide's familie.
  77. Dan, op een zaterdag,
    bezochten we zijn dorpje.

  78. En zijn moeder liet ons een mand
    met prachtige patronen zien,
  79. van gekleurd raffia,
    die zijn broer had gemaakt.
  80. Ik was perplex.
  81. Het kwam niet in mij op
    dat iemand in zijn familie
  82. werkelijk iets kon maken.
  83. Het enige wat ik over hen hoorde,
    was hoe arm ze waren,
  84. dus werd het voor mij onmogelijk
    anders over hen te denken
  85. dan dat ze arm waren.
  86. Hun armoede was
    mijn enige verhaal over hen.
  87. Jaren later dacht ik hieraan
    toen ik Nigeria verliet

  88. om te gaan studeren
    in de Verenigde Staten.
  89. Ik was 19.
  90. Mijn Amerikaanse kamergenote
    was geshockeerd door mij.
  91. Ze vroeg waar ik zo goed
    Engels had leren spreken,
  92. en ze was verbaasd
    toen ik zei dat Nigeria
  93. Engels als officiële voertaal heeft.
  94. Ze vroeg of ze naar muziek
    van mijn stam kon luisteren,
  95. en was bijgevolg erg teleurgesteld
  96. toen ik mijn cassette
    van Mariah Carey te voorschijn haalde.
  97. (Gelach)
  98. Ze ging ervan uit dat ik niet wist
  99. hoe een fornuis werkte.
  100. Wat mij zo trof, was dat
    ze al medelijden met mij had,

  101. voordat ze mij had ontmoet.
  102. Haar vooringenomen standpunt
    tegenover mij, Afrikaanse,
  103. was een neerbuigend,
    welbedoeld medelijden.
  104. Mijn kamergenote had
    een enkel verhaal over Afrika.
  105. Het enige verhaal van catastrofe.
  106. In dit enkele verhaal
    was er geen mogelijkheid
  107. dat Afrikanen op enige wijze
    op haar konden lijken.
  108. Geen mogelijkheid tot gevoelens
    complexer dan medelijden.
  109. Geen mogelijkheid van een band
    als gelijkwaardige mensen.
  110. Ik moet zeggen dat
    voordat ik naar de VS ging,

  111. ik me niet bewust
    als Afrikaanse identificeerde.
  112. Maar in de VS werd, telkens Afrika
    ter sprake kwam, naar mij gekeken.
  113. Ook al wist ik niets
    over plaatsen als Namibië.
  114. Maar ik begon die
    nieuwe identiteit te omarmen.
  115. En in veel opzichten
    bekijk ik mijzelf nu als Afrikaanse.
  116. Maar het irriteert mij nog steeds
  117. wanneer men denkt dat Afrika een land is.
  118. Het meest recente voorbeeld:
    tijdens de overigens prettige vlucht
  119. vanuit Lagos, twee dagen geleden,
  120. was er een bericht
    tijdens de vlucht met Virgin
  121. over het liefdadigheidswerk
    in "India, Afrika en andere landen".
  122. (Gelach)
  123. Na een aantal jaren in de VS te hebben
    doorgebracht als Afrikaanse,

  124. begon ik de reactie van mijn kamergenote
    op mij te begrijpen.
  125. Als ik niet in Nigeria was opgegroeid,
  126. en het enige wat ik van Afrika wist,
    kwam van bekende beelden,
  127. zou ik ook denken
    dat Afrika een plek was
  128. van prachtige landschappen,
    prachtige dieren,
  129. en onbegrijpelijke mensen,
  130. die onzinnige oorlogen voeren,
    doodgaan van armoede en AIDS,
  131. die niet voor zichzelf kunnen spreken,
  132. en die wachten op redding
  133. door een vriendelijke, blanke vreemdeling.
  134. Ik zou Afrikanen hetzelfde zien als ik
  135. als kind, Fide's familie had gezien.
  136. Dit enkel verhaal over Afrika komt,
    uit Westerse literatuur.

  137. Hier is een citaat van
  138. een Londense handelaar, John Locke,
  139. die in 1561 naar West-Afrika zeilde
  140. en een fascinerend verslag
    optekende over zijn reis.
  141. Nadat hij zwarte Afrikanen beschreef
  142. als 'beesten zonder huizen',
  143. schreef hij: "Het zijn ook
    mensen zonder hoofden,
  144. die hun mond en ogen in hun borst hebben."
  145. Elke keer dat ik dit las, moest ik lachen.

  146. Men moet de verbeeldingskracht
    van John Locke bewonderen.
  147. Maar wat belangrijk is aan zijn schrijven,
  148. is dat dit het begin vertegenwoordigt
  149. van een traditie van verhalen
    over Afrika in het Westen.
  150. Een traditie van Subsaharaans Afrika
    als een plek van negatieven,
  151. van verschillen, van duisternis,
  152. van mensen die,
    in de woorden van de geweldige dichter,
  153. Rudyard Kipling
  154. 'half duivel, half kind' zijn.
  155. En zo begon ik te beseffen
    dat wat mijn Amerikaanse kamergenote

  156. haar hele leven
    moet hebben gezien en gehoord,
  157. verschillende versies waren
    van dit enkel verhaal.
  158. Net zoals een professor
  159. die mij eens vertelde dat mijn roman
    niet 'authentiek Afrikaans' was.
  160. Ik was best bereid toe te geven
  161. dat een aantal dingen
    niet klopte aan mijn roman,
  162. dat het op verschillende vlakken
    niet voldoende was.
  163. Maar ik had niet kunnen bedenken
    dat het had gefaald
  164. in zoiets als authentiek Afrikaans zijn.
  165. Ik wist eerlijk gezegd niet
  166. wat authentiek Afrikaans was.
  167. De professor zei me dat mijn personages
  168. te veel zoals hij waren,
  169. een goed opgeleide man
    uit de middenklasse.
  170. Mijn personages reden met de auto.
  171. Ze vergingen niet van de honger.
  172. Daardoor waren ze
    niet authentiek Afrikaans.
  173. Maar ik moet er snel aan toevoegen
    dat ik net zo schuldig ben

  174. wat het enkele verhaal betreft.
  175. Een aantal jaren geleden
    bezocht ik Mexico vanuit de VS.
  176. Het politieke klimaat in de VS
    was destijds gespannen.
  177. Er waren discussies
    aan de gang over immigratie.
  178. En, zoals dat in Amerika vaak gebeurt,
  179. werd immigratie synoniem met Mexicanen.
  180. Er waren eindeloze
    verhalen over Mexicanen:
  181. dat het mensen waren die
  182. het gezondheidssysteem zaten te flessen,
  183. stiekem de grens overstaken,
  184. gearresteerd werden aan de grens,
    dat soort dingen.
  185. Ik herinner me een wandeling
    op mijn eerste dag in Guadalajara.

  186. Ik bekeek mensen die naar hun werk gingen,
  187. die op de markt
    tortillas aan het rollen waren,
  188. die rookten en lachten.
  189. Ik voelde eerst een lichte verbazing.
  190. En toen werd ik overvallen door schaamte.
  191. Ik realiseerde me dat ik
    zo was ondergedompeld
  192. in de verslaggeving
    door de media over Mexicanen
  193. dat ze in mijn gedachten
    één ding waren geworden:
  194. de verachtelijke immigrant.
  195. Ik was gevallen voor het enkel verhaal
    over de Mexicanen
  196. en ik schaamde me dood voor mezelf.
  197. Dit is hoe je het enkele verhaal creëert:
  198. laat een volk zien als één ding,
  199. als één enkel ding,
  200. telkens weer,
  201. en dat is wat ze worden.
  202. Het is onmogelijk om het
    over het enkele verhaal te hebben

  203. zonder het te hebben over macht.
  204. Er is een woord, een Igbo-woord;
  205. ik denk eraan telkens ik denk over
  206. de machtsstructuren van de wereld,
    en het is 'nkali'.
  207. Het is een naamwoord dat,
    vrij vertaald, betekent
  208. 'groter zijn dan een ander'.
  209. Net zoals onze economische
    en politieke werelden,
  210. zijn ook verhalen bepaald
  211. door het principe van nkali.
  212. Hoe ze verteld worden, wie ze vertelt,
  213. wanneer ze verteld worden,
    hoeveel er verteld worden,
  214. dit alles is werkelijk
    afhankelijk van macht.
  215. Macht is het vermogen niet alleen
    een verhaal over een ander te vertellen,

  216. maar dat verhaal te maken tot
    het definitieve verhaal over die persoon.
  217. De Palestijnse dichter
    Mourid Barghouti schrijft
  218. dat, als je bezit wil nemen van een volk,
  219. de meest eenvoudige manier is
    om hun verhaal te vertellen,
  220. en te beginnen met 'ten tweede'.
  221. Begin het verhaal
    met de pijlen van de Indianen,
  222. en niet met de aankomst van de Britten,
  223. en je hebt een totaal ander verhaal.
  224. Begin het verhaal met
  225. het falen van de Afrikaanse staat,
  226. en niet met de koloniale creatie
    van de Afrikaanse staat,
  227. en je hebt een totaal ander verhaal.
  228. Kort geleden sprak ik
    op een universiteit

  229. waar een student mij vertelde
  230. dat het zo'n zonde was
  231. dat Nigeriaanse mannen
    fysieke misbruikers zijn
  232. zoals het vader-personage uit mijn roman.
  233. Ik vertelde hem dat ik onlangs
    een roman had gelezen
  234. die heette 'American Psycho' --
  235. (Gelach)
  236. -- en dat het zo'n zonde was
  237. dat jonge Amerikanen
    seriemoordenaars waren.
  238. (Gelach)
  239. (Applaus)
  240. Natuurlijk zei ik dit
    in een staat van milde irritatie.
  241. (Gelach)
  242. Het zou nooit in mij opkomen om te denken

  243. dat omdat ik net een roman had gelezen
  244. met als personage een seriemoordenaar,
  245. dit representatief zou zijn
  246. voor alle Amerikanen.
  247. Dit is niet omdat ik een beter persoon
    ben dan die student,
  248. maar vanwege Amerika's
    culturele en economische macht
  249. had ik vele verhalen over Amerika.
  250. Ik had Tyler en Updike
    en Steinbeck en Gaitskill gelezen.
  251. Ik had niet een enkel
    verhaal over Amerika.
  252. Toen ik enkele jaren geleden vernam
    dat van schrijvers werd verwacht

  253. dat ze een zeer
    ongelukkige jeugd hebben gehad
  254. om succesvol te zijn,
  255. begon ik te bedenken wat ik kon verzinnen,
  256. verschrikkelijke dingen die mijn ouders
    me hadden aangedaan.
  257. (Gelach)
  258. Maar de werkelijkheid is
    dat ik een zeer gelukkige jeugd had,
  259. vol met pret en liefde,
    in een zeer hechte familie.
  260. Maar ik had ook grootvaders
    die stierven in vluchtelingenkampen.

  261. Mijn neef Polle overleed omdat hij
    geen adequate zorg kon krijgen.
  262. Een goede vriend, Okoloma,
    kwam om in een vliegtuigongeluk
  263. omdat onze brandweerwagens
    geen water hadden.
  264. Ik ben opgegroeid onder
    een repressieve militaire overheid
  265. die onderwijs niet naar waarde schatte,
  266. zodat mijn ouders soms
    hun salarissen niet kregen uitbetaald.
  267. En dus zag ik als kind de jam
    van de ontbijttafel verdwijnen,
  268. dan verdween de margarine,
  269. dan werd het brood te duur,
  270. dan werd de melk gerantsoeneerd.
  271. Maar vooral, een
    vanzelfsprekende politieke angst
  272. nam plaats in onze levens.
  273. Al deze verhalen maken mij tot wie ik ben.

  274. Maar alleen de nadruk leggen
    op deze negatieve verhalen
  275. vlakt mijn ervaringen uit,
  276. en ziet de vele andere
    verhalen over het hoofd
  277. die mij hebben gevormd.
  278. Het enkele verhaal creëert stereotypen.
  279. En het probleem met stereotypen
  280. is niet dat ze onwaar zijn,
  281. maar dat ze onvolledig zijn.
  282. Ze maken een verhaal
    tot het enige verhaal.
  283. Inderdaad, Afrika is
    een continent vol catastrofes.

  284. Immense catastrofes,
    zoals de verkrachtingen in Congo.
  285. En deprimerende catastrofes,
    zoals het feit dat
  286. 5.000 mensen solliciteren
    voor één vacature in Nigeria.
  287. Maar er zijn andere verhalen,
    die niet over catastrofes gaan.
  288. Het is net zo belangrijk
    om het daarover te hebben.
  289. Ik heb altijd gedacht
    dat het onmogelijk is

  290. om goed contact te hebben
    met een plek of persoon
  291. zonder verbondenheid met alle verhalen
    over die plek en die persoon.
  292. De consequentie van het enkele verhaal
  293. is dit: het ontdoet
    mensen van hun waardigheid.
  294. Het belemmert onze erkenning
    van menselijke gelijkwaardigheid.
  295. Het benadrukt hoe we
    verschillend van elkaar
  296. eerder dan hoe we gelijkaardig zijn.
  297. Wat als ik voor mijn Mexicaanse reis

  298. het immigratiedebat
    van beide kanten had gevolgd,
  299. de Amerikaanse en de Mexicaanse?
  300. Wat als mijn moeder ons had verteld
    dat Fide's familie arm was
  301. en hardwerkend?
  302. Wat als we een Afrikaans
    televisienetwerk hadden
  303. dat verschillende Afrikaanse verhalen
    over de hele wereld verspreidde?
  304. De Nigeriaanse schrijver Chinua Achebe
  305. noemt dit 'een balans van verhalen'.
  306. Wat als mijn kamergenote wist
    van mijn Nigeriaanse uitgever,

  307. Mukta Bakaray,
  308. een bijzondere man,
    die ontslag nam bij een bank
  309. om zijn droom te volgen
    en een uitgeverij te beginnen?
  310. De conventionele gedachte was
    dat Nigerianen geen literatuur lezen.
  311. Hij was het er niet mee eens.
  312. Hij vond dat mensen
    die konden lezen, zouden lezen,
  313. als je literatuur voor hen
    betaalbaar en beschikbaar maakte.
  314. Kort nadat hij mijn
    eerste roman publiceerde,

  315. ging ik naar een televisiezender
    in Lagos voor een interview.
  316. Een vrouwelijke bode
    kwam naar me toe en zei:
  317. "Ik heb echt genoten van je roman.
    Maar het einde was niet goed.
  318. Je moet een vervolg schrijven,
    waarin het volgende gaat gebeuren..."
  319. (Gelach)
  320. En ze vertelde me
    wat ik in het vervolg moest schrijven.
  321. Ik was niet alleen gecharmeerd,
    ik was erg ontroerd.
  322. Deze vrouw werd als deel
    van het gewone Nigeriaanse volk
  323. niet verondersteld boeken te lezen.
  324. Zij had het niet alleen gelezen,
    maar eigende het zich toe
  325. en voelde zich geroepen mij te vertellen
  326. wat ik in het vervolg moest schrijven.
  327. Wat als mijn kamergenote wist
    van mijn vriend Fumi Onda,

  328. een onverschrokken vrouw,
    een tv-presentatrice in Lagos,
  329. die vastberaden de verhalen vertelt
    die wij liever vergeten?
  330. Wat als mijn kamergenote wist
    van de hartoperatie
  331. die vorige week werd uitgevoerd
    in een ziekenhuis in Lagos?
  332. Wat als mijn kamergenote wist
    van hedendaagse Nigeriaanse muziek?
  333. Getalenteerde mensen
    die zingen in het Engels en het Pidgin,
  334. en het Igbo en het Yoruba en het Ijo,
  335. terwijl ze invloeden mengen
    van Jay-Z tot Fela
  336. tot Bob Marley, tot hun voorvaderen.
  337. Wat als mijn kamergenote wist
    van de vrouwelijke advocaat
  338. die onlangs in Nigeria
  339. een belachelijke wet aanvocht
  340. die vrouwen verplicht
    de goedkeuring van hun man te hebben
  341. om hun paspoorten te vernieuwen?
  342. Wat als mijn kamergenote
    wist van Nollywood,
  343. vol innovatieve mensen die films maken
    ondanks grote technische problemen?
  344. Films die zo populair zijn
  345. dat ze werkelijk het
    beste voorbeeld zijn van het feit
  346. dat Nigerianen consumeren
    wat ze produceren.
  347. Wat als mijn kamergenote wist van
    mijn geweldig ambitieuze haarvlechtster,
  348. die net een eigen zaak
    in haarextensies is begonnen?
  349. Of over die miljoenen andere Nigerianen
  350. die ondernemingen beginnen en soms falen,
  351. maar door blijven gaan
    met die ambitie te koesteren?
  352. Telkens ik thuis ben,
    word ik geconfronteerd met

  353. de gebruikelijke oorzaken van irritatie
    voor de meeste Nigerianen:
  354. onze gebrekkige infrastructuur,
    onze mislukte regering.
  355. Maar ook met de ongelofelijke
    veerkracht van de mensen
  356. die opbloeien ondanks de overheid,
  357. eerder dan dankzij.
  358. Elke zomer geef ik
    schrijfworkshops in Lagos.
  359. Het is ongelofelijk hoeveel
    mensen zich ervoor opgeven,
  360. hoeveel mensen popelen om te schrijven,
  361. om verhalen te vertellen.
  362. Mijn Nigeriaanse uitgever en ik
    hebben net een stichting opgezet

  363. die Farafina Trust heet.
  364. We hebben grootse plannen
    om bibliotheken te bouwen
  365. en bestaande bibliotheken te renoveren,
  366. en boeken te voorzien
    voor openbare scholen
  367. die niks in hun bibliotheken hebben staan,
  368. en ook heel veel workshops te organiseren,
  369. over lezen en schrijven,
  370. voor alle mensen die hongerig zijn
    om onze vele verhalen te vertellen.
  371. Verhalen doen ertoe.
  372. Veel verhalen doen ertoe.
  373. Verhalen zijn gebruikt
    om te onteigenen en kwaad te doen.
  374. Maar verhalen kunnen ook worden gebruikt
    als aanmoediging en humanisering.
  375. Verhalen kunnen de waardigheid
    van een volk breken.
  376. Maar verhalen kunnen ook
    gebroken waardigheden herstellen.
  377. De Amerikaanse schrijfster
    Alice Walker schreef dit

  378. over haar Zuidelijke familieleden
  379. die naar het Noorden waren verhuisd.
  380. Ze leerde hen een boek kennen
  381. over het Zuidelijke leven
    dat ze achter hadden gelaten.
  382. "Ze zaten samen, lazen het boek zelf,
  383. luisterend naar hoe ik voorlas,
    en een soort paradijs was herwonnen."
  384. Ik zou graag eindigen met deze gedachte:
  385. wanneer wij het enkele verhaal afwijzen,
  386. wanneer wij beseffen dat er
    nooit een enkel verhaal is
  387. over geen enkele plek,
  388. herwinnen wij een soort paradijs.
  389. Dank je wel.
  390. (Applaus)