YouTube

Got a YouTube account?

New: enable viewer-created translations and captions on your YouTube channel!

Afrikaans subtitles

← Die gevaar van ’n enkele storie

Ons lewens, ons kulture, word uit baie oorvleulende stories opgemaak. Romanskrywer Chimamanda Adichie vertel die storie van hoe sy haar outentieke kulturele stem gevind het -- en waarsku ons dat as ons ’n enkele storie oor ’n ander persoon of land hoor, ons ’n kritiese misverstand waag.

Get Embed Code
56 Languages

Showing Revision 13 created 08/09/2017 by Ingrid Lezar.

  1. Ek is ’n storieverteller.

  2. Ek wil julle ’n paar
    persoonlike stories vertel
  3. oor "die gevaar van die enkele storie".
  4. Ek't op ’n universiteitskampus
    in oos-Nigerië grootgeword.
  5. My ma sê ek't op twee begin lees,
  6. alhoewel ek dink vier
    nader aan die waarheid is.
  7. So ek was ’n vroeë leser
  8. en ek't Britse en
    Amerikaanse kinderboeke gelees.
  9. Ek was ook ’n vroeë skrywer.

  10. Toe ek begin skryf,
    op omtrent sewe,
  11. stories in potlood met krytillustrasies,
  12. wat my arme ma móés lees,
  13. skryf ek presies die tipe stories
    wat ek gelees het:
  14. Al my karakters was wit met blou oë,
  15. hulle't in die sneeu gespeel,
  16. hulle't appels geëet
  17. (Gelag)
  18. en hulle't baie oor die weer gepraat,
  19. hoe lieflik dit was,
    dat die son uitgekom het.
  20. (Gelag)
  21. Ondanks die feit
    dat ek in Nigerië gewoon het.
  22. Ek was toe nog nooit buite Nigerië nie.
  23. Ons't niks sneeu gehad nie,
  24. ons het mangoes geëet,
  25. en ons't nooit oor die weer gepraat nie,
  26. want dit was onnodig.
  27. My karakters het ook
    baie gemmerbier gedrink,

  28. want die karakters in die Britse boeke
    het gemmerbier gedrink.
  29. Ongeag dat ek g'n benul
    van gemmerbier gehad het nie.
  30. (Gelag)
  31. En vir baie jare daarna
  32. sou ek ’n brandende begeerte hê
    om gemmerbier te proe.
  33. Maar dis ’n ander storie.
  34. Wat hierdie wys, dink ek,

  35. is hoe ontvanklik en vatbaar ons is
  36. met ’n storie voor oë,
  37. veral as kinders.
  38. Omdat ek nét boeke gelees het
    waarin karakters anders was,
  39. was ek oortuig
  40. dat boeke vanselfsprekend
    vreemdelinge moes in hê
  41. en oor dinge moes gaan
    waarmee ek nie kon identifiseer nie.
  42. Dinge het verander
    toe ek Afrikaboeke ontdek het.
  43. Daar was nie veel beskikbaar nie
  44. en hulle was nie so verkrygbaar
    soos die buitelandse boeke nie.
  45. Maar dank skrywers
    soos Chinua Achebe en Camara Laye,
  46. het ek ’n sielsverskuiwing
    in my begrip van letterkunde beleef.
  47. Ek het besef dat mense soos ek,

  48. meisies met vel die kleur van sjokolade,
  49. wat se kroes hare
    nie kon poniesterte maak nie,
  50. ook in literatuur kon bestaan.
  51. Ek't oor vertroude dinge begin skryf.
  52. Ek was wel versot op
    die Amerikaanse en Britse boeke.

  53. Hulle't my verbeelding aangegryp,
    vir my nuwe wêrelde oopgemaak.
  54. Maar die gevolg was per abuis
  55. dat ek nie geweet het mense soos ek
  56. kon in literatuur bestaan nie.
  57. So die ontdekking van Afrikaskrywers
  58. het my gered van 'n enkele storie hê
    oor wat boeke in wese is.
  59. Ek was uit ’n gewone,
    middelklas Nigeriese gesin.

  60. My pa was ’n professor.
  61. My ma was ’n administratiewe beampte.
  62. En, soos die norm was,
  63. het ons inwoon-huishulpe gehad,
    wat van nabye dorpies af gekom het.
  64. Die jaar wat ek agt geword het,
    het ons ’n nuwe huisknaap gekry.
  65. Sy naam was Fide.
  66. My ma het ons net een ding oor hom vertel:
    sy familie was baie arm.
  67. My ma het jamswortels en rys
    en ons ou klere na sy familie toe gestuur.
  68. As ek nie my aandete opgeëet het nie,
    sou sy sê:
  69. "Eet jou kos! Weet jy dan nie?
    Mense soos Fide se familie het niks nie."
  70. So ek was baie jammer vir Fide se familie.
  71. Toe een Saterdag
    gaan ons na sy dorpie op besoek,

  72. en sy ma wys vir ons
    ’n pragtige gepatroonde mandjie
  73. gemaak van gekleurde raffia,
    wat sy broer gemaak het.
  74. Ek was verbaas.
  75. Ek't nie besef dat iemand in sy familie
  76. sowaar iets kon máák nie.
  77. Al wat ek van hulle gehoor het,
    was hoe arm hulle was,
  78. sodat dit vir my onmoontlik geword het
    om hulle as enigiets buiten arm te sien.
  79. Hulle armoede
    was my enkele storie oor hulle.
  80. Ek't later hieroor gedink
    toe ek weg is uit Nigerië

  81. om universiteit toe te gaan in die VSA.
  82. Ek was 19.
  83. My Amerikaanse kamermaat is deur my geskok.
  84. Sy't my gevra waar ek so goed
    Engels leer praat het
  85. en was verward toe ek sê
  86. dat Engels toevallig genoeg
    die amptelike taal van Nigerië is.
  87. Sy't gevra om na
    my "tribal music" te luister
  88. en was gevolglik baie teleurgesteld
  89. toe ek my Mariah Carey-kasset uithaal.
  90. (Gelag)
  91. Sy't aangeneem dat ek nie weet
    hoe om ’n stoof te gebruik nie.
  92. Dít het my getref:

  93. Sy't my al bejammer
    nog voor sy my gesien het.
  94. Haar verstekposisie teenoor my,
    as ’n Afrikaan,
  95. was ’n soort neerbuigende,
    goed-bedoelde jammerhartigheid.
  96. My kamermaat het
    ’n enkele Afrikastorie gehad:
  97. ’n enkele storie oor katastrofe.
  98. In dié enkele storie
  99. kon Afrikane geensins soos sy wees nie,
  100. was daar geen gevoelens
    meer kompleks as bejammering nie
  101. en geen moontlikheid van ’n verbinding
    as gelyke mense nie.
  102. Voor ek VSA toe is,

  103. het ek nie bewustelik geïdentifiseer
    as ’n Afrikaan nie.
  104. Maar as Afrika ter sprake was,
    het almal na my gekyk.
  105. Ondanks dat ek niks geweet het
    oor plekke soos Namibië nie.
  106. Ek't op die ou end
    dié nuwe identiteit aangeneem,
  107. en op baie maniere
    dink ek nou aan myself as Afrikaan.
  108. Dit ontstem my wel steeds
    wanneer Afrika as ’n land beskou word,
  109. die mees onlangse voorbeeld
    was op my andersins wonderlike vlug,
  110. vanaf Lagos twee dae gelede,
  111. met die Virgin-aankondiging
    oor hulle liefdadigheidswerk
  112. in "Indië, Afrika en ander lande".
  113. (Gelag)

  114. So na ek ’n paar jaar in die VSA
    as ’n Afrikaan spandeer het,

  115. het ek my kamermaat se reaksie
    teenoor my begin verstaan.
  116. As ek nie in Nigerië grootgeword het nie,
  117. en as my Afrikakennis
    uit alledaagse beelde gekom het,
  118. sou ek ook dink
  119. dat Afrika ’n plek
    van pragtige landskappe, mooi diere,
  120. en onverstaanbare mense is,
  121. aan't oorlogvoer,
    sterwend van armoede of VIGS,
  122. nie in staat daartoe
    om vir hulleself te praat nie
  123. en wagtend om verlossing
    deur ’n gawe, wit vreemdeling.
  124. Ek sou Afrikane sien
    net soos ek, as kind,
  125. Fide se familie gesien het.
  126. Dié enkele storie oor Afrika
    kom uit Westerse literatuur.

  127. Hier's ’n aanhaling uit die skrywe
    van ’n Londonse handelaar, John Lok,
  128. wat in 1561 na Wes-Afrika geseil het
  129. en ’n boeiende reisverslag gehou het.
  130. Nadat hy na die swart Afrikane
    as "gediertes sonder huise," verwys,
  131. skryf hy: "Hulle is mense sonder koppe,
  132. met hul monde en oë in hulle borste."
  133. Ek lag elke keer wat ek dit lees.

  134. En ’n mens moet sy verbeelding bewonder.
  135. Maar belangrik
  136. is dat sy skryfwerk
  137. die begin van ’n verteltradisie van Afrikastories
    in die Weste verteenwoordig:
  138. ’n Tradisie van sub-Sahara-Afrika
    as ’n plek van negatiewes,
  139. van andersheid, van donkerte,
  140. van mense wat, in die woorde van
    die wonderlike digter, Rudyard Kipling,
  141. "halfduiwel, halfkind" is.
  142. En so't ek begin besef
    dat my Amerikaanse kamermaat

  143. haar hele lewe lank
  144. verskillende weergawes van hierdie
    enkele storie moes gesien en gehoor het.
  145. So ook ’n professor,
    wat op ’n keer vir my gesê het
  146. dat my roman nie "eg aan Afrika" is nie.
  147. Ek was bereid om aan te voer
  148. dat daar heelwat dinge
    met die roman verkeerd was,
  149. dat dit op vele punte misluk het,
  150. maar ek het nie kon droom
  151. dat dit die kastige "eg aan Afrika" paal
    nie gehaal het nie.
  152. Ek het inderwaarheid nie geweet
    wat Afrika-egtheid was nie.
  153. Die professor het my meegedeel
    dat my karakters te veel soos hy was,
  154. ’n opgevoede, middelklas man.
  155. My karakters het motors bestuur.
  156. Hulle't nie van honger vergaan nie.
  157. Gevolglik was hulle nie eg aan Afrika nie.
  158. Maar ek moet byvoeg

  159. dat ek net so skuldig is
    aan die enkele storie kwessie.
  160. Ek't ’n paar jaar gelede Meksiko besoek
    uit die VSA.
  161. Die politieke klimaat in die VSA
    was gespanne,
  162. en debatte oor immigrasie het geheers.
  163. En, soos dit baie in Amerika gebeur,
  164. het immigrasie
    sinoniem met Meksikane geword.
  165. Daar was eindelose stories oor Meksikane
  166. wat die gesondheidstelsel kaal uittrek,
  167. oor die grens sluip,
  168. by die grens gearresteer word,
    daai soort ding.
  169. Ek't op my eerste dag
    in Guadalajara rondgeloop,

  170. gekyk hoe die mense werk toe gaan,
  171. by die markplein hulle tortillas oprol,
  172. aan't rook en lag.
  173. Ek onthou dat ek eers effens verras was.
  174. En toe was ek van skaamte oorkom.
  175. Ek't besef dat ek so verdiep was
    in die mediadekking oor Meksikane
  176. dat hulle een ding in my kop geword het:
  177. die ellendige immigrant.
  178. Ek't geval vir die enkele storie oor Meksikane
  179. en ek kon nie méér skaam kry nie.
  180. So dis hoe om ’n enkele storie te skep,

  181. ’n volk te wys as een ding,
  182. slegs een ding,
  183. oor en oor,
  184. en dis wat hulle dan word.
  185. Dis onmoontlik
    om die enkele storie te bespreek,

  186. sonder om mag aan te raak.
  187. Daar's ’n Igbo woord,
  188. waaroor ek dink as ek
    oor die wêreld se magstrukture dink,
  189. en dis: "nkali."
  190. Dis ’n selfstandige naamword, losweg vertaal:
    "om groter as ’n ander te wees".
  191. Soos ons ekonomiese en politieke wêrelde,
  192. word stories ook bepaal
    deur die beginsel van nkali:
  193. Hoe hulle vertel word, wie hulle vertel,
  194. wanneer hulle vertel word,
    hoeveel vertel word,
  195. is alles regtig afhanklik van mag.
  196. Mag is die vermoë
    om ’n ander se storie te vertel

  197. én om dit die beslissende storie
    van dié persoon te maak.
  198. Die Palestynse digter
    Mourid Barghouti skryf
  199. dat as jy ’n volk wil ontvreem,
  200. is die eenvoudigste manier
  201. om hulle storie te begin vertel
    met "tweedens."
  202. Begin die storie met
    die Amerikaanse inboorlinge se pyle,
  203. en nié met die Britte se aankoms nie,
  204. en dan het jy ’n heeltemal ander storie.
  205. Begin met
    die mislukking van die Afrikastaat,
  206. en nié met die koloniale skepping
    van die Afrikastaat nie,
  207. en dan het jy ’n heeltemal ander storie.
  208. Ek't onlangs by ’n universiteit gepraat

  209. waar ’n student vir my gesê het
    dat dit só jammer is
  210. dat Nigeriese mans mishandelaars is,
  211. soos die vaderfiguur in my roman.
  212. Ek't vir hom gesê dat ek pas die roman
    "American Psycho" gelees het --
  213. (Gelag)
  214. -- en dat dit só jammer is
  215. dat jong Amerikaners reeksmoordenaars is.
  216. (Gelag)

  217. (Applous)

  218. Natuurlik het ek dit effens geïrriteerd gesê.

  219. (Gelag)
  220. Maar ek sou nooit kon dink
  221. dat 'n reeksmoordenaar-karakter
    in 'n roman
  222. álle Amerikaners verteenwoordig nie.
  223. Dis nie omdat ek ’n beter mens
    as daai student is nie,
  224. maar eerder as gevolg van
    Amerika se kulturele en ekonomiese mag,
  225. dat ek baie stories oor Amerika het.
  226. Ek het al Tyler en Updike
    en Steinbeck en Gaitskill gelees.
  227. Ek't nie ’n enkele storie
    oor Amerika gehad nie.
  228. Toe ek gehoor het

  229. dat daar van skrywers verwag word
    om ongelukkige kinderjare te gehad het
  230. om suksesvol te wees,
  231. het ek begin dink hoe ek aaklige goed
    wat my ouers my aangedoen het, kon opmaak.
  232. (Gelag)

  233. Maar om die waarheid te sê,
    het ek gelukkige kinderjare gehad,

  234. vol lag en liefde, in ’n baie hegte gesin.
  235. Maar ek't ook oupas gehad
    wat in vlugtelingkampe dood is.

  236. My nefie Polle is dood
    omdat hy nie voldoende gesondheidsorg kon kry nie.
  237. Een van my beste maats, Okoloma,
    is dood in ’n vliegtuigongeluk
  238. omdat ons brandweerwaens
    nie water gehad het nie.
  239. Ek't onder verdrukkende
    militêre regerings grootgeword
  240. wat opvoeding van waarde beroof het,
  241. sodat my ouers soms
    nie hulle salarisse betaal is nie.
  242. En so, as ’n kind, het ek gesien
    hoe konfyt van die ontbyttafel af verdwyn,
  243. toe margarien,
  244. toe het brood te duur geword,
  245. toe is melk op rantsoen gesit.
  246. En meeste van alles,
    het ’n soort genormaliseerde politieke vrees
  247. ons lewens binnegedring.
  248. Al hierdie stories maak my wie ek is.

  249. Maar om slegs op
    die negatiewe stories aan te dring,
  250. is om my ervaring af te plat
  251. en baie van die stories wat my gevorm het,
    oor die hoof te sien.
  252. Die enkele storie skep stereotipes,
  253. en die probleem met stereotipes,
    is nie dat hulle onwaar is nie,
  254. maar dat hulle onvolledig is.
  255. Hulle maak een storie die enigste storie.
  256. Ja, Afrika ís ’n vasteland vol katastrofes:

  257. Grotes, soos
    die skokkende verkragtings in Kongo
  258. en ontmoedigendes,
  259. soos dat 5000 mense vir een vakante pos
    in Nigerië aansoek doen.
  260. Maar daar is onrampspoedige stories
  261. en dis nét so belangrik om hulle te noem.
  262. Ek't nog altyd gedink dis onmoontlik

  263. om ordentlik aan ’n plek of persoon
    mee te doen
  264. sonder om in ál die stories
    van daardie plek of persoon te deel.
  265. Die gevolg van die enkele storie
  266. is dat dit mense van waardigheid beroof.
  267. Dit maak erkenning
    van ons gelyke menslikheid moeilik.
  268. Dit beklemtoon ons verskille
    eerder as ons ooreenkomste.
  269. So wat as ek voor my Meksikaanse toer

  270. albei kante van die
    immigrasiedebat gevolg het,
  271. die Amerikaanse en die Meksikaanse?
  272. Wat as my ma vir ons gesê het
  273. dat Fide se familie arm
    én hardwerkend is?
  274. Wat as ons
    ’n Afrika-televisienetwerk gehad het
  275. wat uiteenlopende Afrikastories
    regoor die wêreld uitsaai?
  276. Wat die Nigeriese skrywer Chinua Achebe
    "’n balans van stories" noem.
  277. Wat as my kamermaat kon weet
    van my Nigeriese uitgewer,

  278. Muhtar Bakare,
  279. ’n merkwaardige man
    wat sy werk by ’n bank gelos het
  280. om sy droom te volg
    en ’n uitgewery te begin?
  281. Die staande opvatting was
    dat Nigeriërs nie literatuur lees nie.
  282. Hy't verskil.
  283. Hy't gedink
    mense wat kon lees, sou lees,
  284. mits literatuur bekostigbaar
    en beskikbaar was.
  285. Kort na hy my eerste roman uitgegee het,

  286. was ek by ’n TV-ateljee
    in Lagos vir ’n onderhoud,
  287. en ’n vrou wat as ’n bode daar gewerk het,
    het vir my kom sê:
  288. "Ek't baie van jou roman gehou,
    behalwe die einde.
  289. "Jy moet nou ’n vervolgstuk skryf,
    en wat moet gebeur is ..."
  290. (Gelag)

  291. En sy't toe vir my vertel
    wat om in die vervolgstuk te skryf.

  292. Ek was nie net bekoor nie,
    ek was ook diep geroer.
  293. Hier was ’n vrou,
    soos baie gewone Nigeriërs,
  294. wat nie veronderstel was
    om 'n leser te wees nie.
  295. Sy't nie net die boek gelees nie,
  296. sy't dit ook aangeneem
  297. en geregverdig gevoel
    in haar instruksies vir die vervolgstuk.
  298. So wat as my kamermaat kon weet
    van my vriendin Funmi Iyanda,

  299. ’n vreeslose Lagos TV-aanbieder,
  300. vasberade om die stories
    wat ons verkies om te vergeet, te vertel?
  301. Wat as my kamermaat kon weet
  302. van die hartoperasie wat verlede week
    in ’n Lagos-hospitaal uitgevoer is?
  303. Wat as sy kon weet
  304. van hedendaagse Nigeriese musiek,
  305. talentvolle mense wat sing
  306. in Engels en Pidgin
    en Igbo en Joroeba en Ijo,
  307. terwyl hulle invloede van Jay-Z en Fela
  308. tot Bob Marley en hulle oupas meng.
  309. Wat as sy kon weet

  310. van die vroulike prokureur
  311. wat onlangs in Nigerië hof toe is
    om ’n belaglike wet te betwis
  312. wat vereis dat vroue
    hulle mans se toestemming kry
  313. voor hulle hul paspoorte hernu?
  314. Was as sy kon weet van Nollywood,
  315. vol innoverende mense wat films maak
    ten spyte van groot tegniese uitdagings,
  316. sulke gewilde films,
  317. perfekte voorbeelde van Nigeriërs
    wat verbruik wat hulle self skep?
  318. Wat as sy kon weet
    van my vooruitstrewende haarvlegter,
  319. met haar eie nuwe besigheid
    vir die verkoop van haarverlengings?
  320. Of van die miljoene Nigeriërs
    wat besighede begin wat soms misluk,
  321. maar wat aanhou om hulle ambisie te kweek?
  322. Elke keer wat ek tuis is,

  323. sien ek ook meeste Nigeriërs
    se bronne van irritasie:
  324. ons mislukte infrastruktuur,
    ons mislukte regering,
  325. maar ek sien ook
    die ongelooflike taaiheid
  326. van mense wat floreer
    ten spyte van die regering,
  327. eerder as gevolg daarvan.
  328. Ek bied elke somer
    skryfwerkswinkels in Lagos aan,
  329. en dis indrukwekkend
    hoeveel mense aansoek doen,
  330. hoeveel gretig is om te skryf,
  331. om stories te vertel.
  332. Ek en my Nigeriese uitgewer
    het onlangs die Farafina Trust --

  333. sonder winsbejag -- begin,
  334. en ons het groot drome van biblioteke bou
  335. en bestaande biblioteke opknap
  336. en boeke verskaf aan staatskole
  337. wat niks in hulle biblioteke het nie,
  338. en ook van tonne werkswinkels organiseer,
  339. in lees en skryf,
  340. vir al die mense wat gretig is
    om ons baie stories te vertel.
  341. Stories maak saak.

  342. Baie stories maak saak.
  343. Stories is al gebruik
    om te ontvreem en te belaster,
  344. maar stories kan ook gebruik word
    om te bemagtig en te vermenslik.
  345. Stories kan ’n volk se waardigheid breek,
  346. maar stories kan ook
    hulle gebreekte waardigheid heelmaak.
  347. Die Amerikaanse skrywer
    Alice Walker het geskryf

  348. oor haar suiderlingfamilielede
    wat na die Noorde getrek het.
  349. Oor hoe sy hulle aan ’n boek
  350. oor die suiderlinglewe
    wat hulle agtergelaat het, voorgestel het:
  351. "Hulle't rondgesit, die boek self gelees,
  352. "geluister na hoe ek die boek lees,
  353. "en ’n paradys van soorte is herwin."
  354. Ek wil graag met hierdie gedagte afsluit:

  355. Dat wanneer ons die enkele storie verwerp,
  356. wanneer ons besef
    dat daar nooit ’n enkele storie
  357. oor enige plek is nie,
  358. herwin ons ’n soort paradys.
  359. Dankie.

  360. (Applous)