Return to Video

Tarihin ilk imparatorluğunun yükselişi ve düşüşü - Soraya Field Fiorio

  • 0:08 - 0:13
    Tarihin ilk imparatorluğu,
    ekinleri beslemek için yağışsız,
  • 0:13 - 0:19
    inşa için taşı veya ağacı olmayan,
    sıcak ve kuru bir araziden yükseldi.
  • 0:19 - 0:24
    Tüm bunlara rağmen,
    sakinleri dünyanın ilk şehirlerini,
  • 0:24 - 0:28
    anıtsal mimarisi
    ve büyük nüfusuyla inşa ettiler
  • 0:28 - 0:33
    ve onları tamamen çamurdan inşa ettiler.
  • 0:33 - 0:36
    Sümer, Mezopotamya denilen bölgede
  • 0:36 - 0:39
    modern Irak'ın güney bölümündeydi.
  • 0:39 - 0:42
    Mezopotamya “iki nehir arasında”
    anlamına gelir —
  • 0:42 - 0:44
    Dicle ve Fırat.
  • 0:45 - 0:52
    MÖ 5000 civarında, ilk Sümerliler
    nehir suyunu yeniden yönlendirerek
  • 0:52 - 0:58
    kupkuru arazi için sulama kanallarını,
    barajları ve rezervuarları kullandılar.
  • 0:58 - 1:03
    Bunun gibi tarım toplulukları yavaş yavaş
    dünya çapında ortaya çıkıyordu.
  • 1:03 - 1:07
    Ancak bir sonraki adımı ilk atanlar
    Sümerlilerdi.
  • 1:07 - 1:09
    Nehir çamurundan yapılmış
    kil tuğlaları kullanarak
  • 1:09 - 1:13
    çok katlı evler ve tapınaklar
    inşa etmeye başladılar.
  • 1:13 - 1:15
    Çamuru ev eşyalarına
  • 1:15 - 1:19
    ve aletlere dönüştürmek için bir çömlekçi
    çarkı olan çarkı icat ettiler.
  • 1:20 - 1:24
    Bu kil tuğlalar,
    muhtemelen MÖ 4500 civarında
  • 1:24 - 1:28
    dünyanın ilk şehirlerinin
    doğmasını sağladı.
  • 1:28 - 1:35
    Şehrin sosyal merdiveninin tepesinde asil
    olarak kabul edilen rahipler ve rahibeler,
  • 1:35 - 1:40
    sonra tüccarlar, zanaatkarlar, çiftçiler
    ve köleleştirilmiş insanlar vardı.
  • 1:40 - 1:44
    Sümer imparatorluğu,
    küçük uluslar gibi işleyen
  • 1:44 - 1:47
    farklı şehir devletlerinden oluşuyordu.
  • 1:47 - 1:50
    Dil ve manevi inançla
    gevşek bir şekilde bağlantılıydılar
  • 1:50 - 1:52
    ancak merkezi kontrollerden yoksundu.
  • 1:53 - 1:57
    İlk şehirler Uruk, Ur ve Eridu idi
  • 1:57 - 2:00
    ve sonunda bir düzine şehir ortaya çıktı.
  • 2:00 - 2:05
    Her birinin, bir rahip ile hükümdar gibi
    görev yapan bir kralı vardı.
  • 2:05 - 2:09
    Bazen yeni bölgeleri fethetmek için
    birbirlerine karşı savaştılar.
  • 2:09 - 2:15
    Her şehir, şehrin kurucusu olarak kabul
    edilen bir koruyucu tanrıya adanmıştı.
  • 2:15 - 2:20
    Şehrin en büyük ve en önemli binası
    bu koruyucu tanrının eviydi:
  • 2:20 - 2:24
    Basamaklı bir piramit olarak tasarlanmış
    bir tapınak olan ziggurat.
  • 2:24 - 2:30
    MÖ 3200 civarında Sümerliler
    erişim alanlarını genişletmeye başladı.
  • 2:30 - 2:34
    Çömlekçi çarkı, savaş arabaları
    ve vagonlarda yeni bir yuva buldu.
  • 2:34 - 2:38
    Sazlıklardan ve hurma yapraklarından,
    onları nehir ve deniz yoluyla
  • 2:38 - 2:43
    uzak mesafelere taşıyan keten yelkenlerle
    tekneler inşa ettiler.
  • 2:43 - 2:47
    Kıt kaynakları desteklemek için Mısır,
    Anadolu ve Etiyopya'daki
  • 2:47 - 2:51
    yükselen krallıklarla
    bir ticaret ağı kurdular
  • 2:51 - 2:57
    ve altın, gümüş, gök cevher
    ve sedir ağacı ithal ettiler.
  • 2:58 - 3:01
    Ticaret, dünyanın ilk yazı sisteminin
  • 3:01 - 3:04
    icadı için beklenmedik bir itici güçtü.
  • 3:04 - 3:07
    Yurt dışında tüccarlarla iş yapan
    Sümer tüccarları için
  • 3:07 - 3:10
    bir muhasebe sistemi olarak başladı.
  • 3:10 - 3:14
    Birkaç yüz yıl sonra, çivi yazısı adlı
  • 3:14 - 3:17
    erken piktogram sistemi
    bir alfabeye dönüştü.
  • 3:17 - 3:20
    Sümerler ilk yazılı yasaları hazırladı
  • 3:20 - 3:25
    ve yazma zanaatını öğretmek için
    tasarlanan ilk okul sistemini yarattı
  • 3:25 - 3:31
    ve bürokrasi ve vergiler gibi daha az
    heyecan verici yeniliklere öncülük etti.
  • 3:31 - 3:34
    Okullarda, çocukluktan yetişkinliğe kadar
  • 3:34 - 3:38
    gün doğumundan
    gün batımına kadar çalışan yazarlar.
  • 3:38 - 3:42
    Muhasebe, matematik
    ve kopyalanmış edebiyat eserlerini—
  • 3:42 - 3:47
    ilahiler, mitler, atasözleri,
    fablları, büyüleri
  • 3:47 - 3:51
    ve kil tabletlerdeki
    ilk destanları öğrendiler.
  • 3:51 - 3:54
    Bu tabletlerden bazıları,
    efsanevi masallara da konu olan
  • 3:54 - 3:59
    Uruk şehrinin kralı Gılgamış'ın
    hikayesini anlatıyordu.
  • 4:00 - 4:04
    Ancak MÖ 3. bin yılda Sümer etraftaki,
  • 4:04 - 4:08
    hatta Mezopotamya'daki
    tek imparatorluk değildi.
  • 4:08 - 4:14
    Bölgeye kuzeyden ve doğudan
    göçebe aşiret dalgaları aktı.
  • 4:14 - 4:18
    Bazı yeni gelenler,
    yaşam tarzlarını benimseyen
  • 4:18 - 4:20
    ve kendi dillerini ifade etmek için
  • 4:20 - 4:22
    çivi yazısını kullanan
    Sümerlere saygı duydu.
  • 4:22 - 4:29
    2300'de Akad kralı Sargon Sümer
    şehir devletlerini fethetti.
  • 4:29 - 4:32
    Ancak Sargon Sümer kültürüne
    saygı duyuyordu
  • 4:32 - 4:37
    ve Akadlar ve Sümerler
    yüzyıllar boyunca yan yana yaşadı.
  • 4:37 - 4:41
    Diğer işgalci gruplar yalnızca yağma
    ve yıkıma odaklandı.
  • 4:41 - 4:44
    Sümer kültürü yayılırken bile
  • 4:44 - 4:52
    MÖ 1750'de Sümer halkını
    sürekli bir istila saldırısı öldürdü.
  • 4:52 - 4:56
    Daha sonra Sümerler, 19. yüzyıla doğru
  • 4:56 - 5:00
    yeniden keşfedilmemesi için
    çöl toprağında kayboldu.
  • 5:00 - 5:04
    Ancak Sümer kültürü önce Akadlar,
    sonra Asurlular,
  • 5:04 - 5:09
    sonra Babilliler aracılığıyla
    binlerce yıl yaşadı.
  • 5:09 - 5:13
    Babilliler Sümer icatlarını
    ve geleneklerini İbrani,
  • 5:13 - 5:17
    Yunan ve Roma kültürlerinden geçirdiler.
  • 5:17 - 5:19
    Bazıları günümüzde devam ediyor.
Title:
Tarihin ilk imparatorluğunun yükselişi ve düşüşü - Soraya Field Fiorio
Speaker:
Soraya Field Fiorio
Description:

Tam dersi görüntülemek için: https://ed.ted.com/lessons/the-rise-and-fall-of-history-s-first-empire-soraya-field-fiorio

Tarihin ilk imparatorluğu, ekinleri beslemek için yağışsız, inşa edecek taşı veya ağacı olmayan, sıcak ve kuru bir araziden yükseldi. Tüm bunlara rağmen, sakinleri dünyanın ilk şehirlerini, anıtsal mimarisi ve büyük nüfusuyla inşa ettiler ve onları tamamen çamurdan inşa ettiler. Soraya Field Fiorio, Sümer imparatorluğunun yükselişini ve düşüşünü ayrıntılarıyla anlatıyor.

Ders Soraya Field Fiorio, animasyon Tomás Pichardo-Espaillat tarafından yapılmıştır.

more » « less
Video Language:
English
Team:
TED
Project:
TED-Ed
Duration:
05:21

Turkish subtitles

Revisions