Return to Video

Wzlot i upadek pierwszego imperium w historii - Soraya Field Fiorio

  • 0:08 - 0:13
    Pierwsze imperium w historii powstało
    w gorącym, suchym krajobrazie
  • 0:13 - 0:19
    bez opadów nawadniających uprawy,
    bez drzew i kamieni do budowy.
  • 0:19 - 0:24
    Mimo to jego mieszkańcy
    zbudowali pierwsze miasta świata,
  • 0:24 - 0:28
    z monumentalną architekturą
    i dużą populacją.
  • 0:28 - 0:33
    Zrobili je całkowicie z błota.
  • 0:33 - 0:36
    Sumer zajmował południową
    część współczesnego Iraku
  • 0:36 - 0:39
    w regionie zwanym Mezopotamia.
  • 0:39 - 0:42
    Słowo Mezopotamia oznacza
    "między dwiema rzekami",
  • 0:42 - 0:45
    Tygrysem i Eufratem.
  • 0:45 - 0:51
    Około 5000 roku p.n.e. pierwsi Sumerowie
    używali kanałów irygacyjnych, tam
  • 0:51 - 0:54
    i zbiorników wodnych
    do przekierowania wód rzecznych
  • 0:54 - 0:58
    i upraw na uprzednio suchych obszarach.
  • 0:58 - 1:03
    Takie społeczności rolnicze powoli
    pojawiały się na całym świecie,
  • 1:03 - 1:07
    ale to Sumerowie
    jako pierwsi poszli dalej.
  • 1:07 - 1:09
    Używając glinianych cegieł
    z mułu rzecznego,
  • 1:09 - 1:13
    zaczęli budować wielopiętrowe
    domy i świątynie.
  • 1:13 - 1:15
    Wynaleźli koło garncarskie
  • 1:15 - 1:20
    do zamiany błota w narzędzia
    i artykuły gospodarstwa domowego.
  • 1:20 - 1:24
    Gliniane cegły dały początek
    pierwszym miastom świata,
  • 1:24 - 1:28
    prawdopodobnie około 4500 roku p.n.e.
  • 1:28 - 1:32
    Na szczycie drabiny społecznej miasta
    stali kapłani i kapłanki,
  • 1:32 - 1:34
    uważani za szlachtę,
  • 1:34 - 1:40
    następnie kupcy, rzemieślnicy,
    rolnicy i niewolnicy.
  • 1:40 - 1:44
    Imperium sumeryjskie składało się
    z odrębnych miast-państw
  • 1:44 - 1:47
    funkcjonujących jak małe narody.
  • 1:47 - 1:50
    Łączyły ich luźno język i wiara,
  • 1:50 - 1:53
    ale brakowało scentralizowanej władzy.
  • 1:53 - 1:57
    Najwcześniejszymi miastami
    były Uruk, Ur i Eridu,
  • 1:57 - 2:00
    a ostatecznie powstało kilkanaście miast.
  • 2:00 - 2:05
    Każde miało króla pełniącego rolę
    między kapłanem a władcą.
  • 2:05 - 2:09
    Miasta walczyły czasami
    ze sobą o nowe terytoria.
  • 2:09 - 2:15
    Każde miasto poświęcono bóstwu-patronowi
    uważanemu za założyciela miasta.
  • 2:15 - 2:20
    Największym i najważniejszym budynkiem
    w mieście był dom boga-patrona,
  • 2:20 - 2:24
    ziggurat, świątynia zaprojektowana
    jako piramida schodkowa.
  • 2:24 - 2:30
    Około 3200 roku p.n.e.
    Sumerowie zaczęli zwiększać zasięg.
  • 2:30 - 2:34
    Koło garncarskie pojawiło się
    w rydwanach i wozach.
  • 2:34 - 2:38
    Powstawały łodzie z trzciny
    i liści palmy daktylowej,
  • 2:38 - 2:43
    z płóciennymi żaglami, które przenosiły
    Sumerów na duże odległości drogą morską.
  • 2:43 - 2:47
    Żeby uzupełnić ograniczone zasoby,
    stworzyli sieć handlową
  • 2:47 - 2:51
    z powstającymi królestwami
    Egiptu, Anatolii i Etiopii,
  • 2:51 - 2:58
    importując złoto, srebro,
    lapis lazuli i drewno cedrowe.
  • 2:58 - 3:00
    Handel był niespodziewanym bodźcem
  • 3:00 - 3:04
    do wynalezienia pierwszego
    na świecie pisma.
  • 3:04 - 3:06
    Zaczęło się od systemu księgowania
  • 3:06 - 3:10
    dla sumeryjskich kupców
    handlujących z zagranicą.
  • 3:10 - 3:14
    Po kilkuset latach
    wczesny system piktogramów
  • 3:14 - 3:17
    zwany pismem klinowym zmienił się w pismo.
  • 3:17 - 3:20
    Sumerowie stworzyli pierwsze spisane prawa
  • 3:20 - 3:25
    i pierwszy system szkolny,
    mający na celu naukę pisania,
  • 3:25 - 3:31
    oraz wprowadzili mniej ekscytujące
    innowacje, jak biurokracja i podatki.
  • 3:31 - 3:35
    W szkołach skrybowie uczyli się
    od świtu do zmierzchu,
  • 3:35 - 3:38
    od dzieciństwa do dorosłości.
  • 3:38 - 3:42
    Uczyli się rachunkowości, matematyki
    i kopiowali dzieła literackie:
  • 3:42 - 3:47
    hymny, mity, przysłowia, bajki
    o zwierzętach, zaklęcia magiczne
  • 3:47 - 3:51
    i pierwsze eposy
    na glinianych tabliczkach.
  • 3:51 - 3:54
    Niektóre z tych tabliczek
    opowiadały historię Gilgamesza,
  • 3:54 - 4:00
    króla miasta Uruk i bohatera mitów.
  • 4:00 - 4:06
    Ale w trzecim tysiącleciu p.n.e. Sumer
    nie był już jedynym imperium na świecie
  • 4:06 - 4:08
    czy nawet w Mezopotamii.
  • 4:08 - 4:14
    Fale plemion koczowniczych napływały
    do regionu z północy i wschodu.
  • 4:14 - 4:16
    Niektórzy nowoprzybyli podziwiali Sumerów,
  • 4:16 - 4:18
    przyjmowali ich styl życia
  • 4:18 - 4:22
    i używali pism klinowych
    do wyrażania własnych języków.
  • 4:22 - 4:29
    W 2300 roku p.n.e. król akadyjski Sargon
    podbił sumeryjskie państwa-miasta.
  • 4:29 - 4:32
    Ale Sargon szanował sumeryjską kulturę,
  • 4:32 - 4:37
    a Akadyjczycy i Sumerowie
    żyli obok siebie przez wieki.
  • 4:37 - 4:41
    Inni najeźdźcy skupiali się
    tylko na grabieży i niszczeniu.
  • 4:41 - 4:44
    Mimo rozprzestrzenienia
    kultury sumeryjskiej
  • 4:44 - 4:52
    nieustanne inwazje wybiły
    do 1750 roku p.n.e. ludność sumeryjską.
  • 4:52 - 4:56
    Później Sumer zniknął w piachach pustyni,
  • 4:56 - 5:00
    odkryty na nowo dopiero w XIX wieku.
  • 5:00 - 5:04
    Sama kultura sumeryjska
    przetrwała tysiące lat
  • 5:04 - 5:09
    najpierw za sprawą Akadyjczyków,
    potem Asyryjczyków, a potem Babilończyków.
  • 5:09 - 5:13
    Babilończycy przekazali
    sumeryjskie wynalazki i tradycje
  • 5:13 - 5:17
    kulturze hebrajskiej,
    greckiej i rzymskiej.
  • 5:17 - 5:19
    Niektóre trwają po dziś dzień.
Title:
Wzlot i upadek pierwszego imperium w historii - Soraya Field Fiorio
Speaker:
Soraya Field Fiorio
Description:

Cała lekcja: https://ed.ted.com/lessons/the-rise-and-fall-of-history-s-first-empire-soraya-field-fiorio

Pierwsze imperium w historii powstało w gorącym, suchym krajobrazie bez opadów nawadniających uprawy, bez drzew i kamieni do budowy. Mimo to jego mieszkańcy zbudowali pierwsze miasta świata z monumentalną architekturą i dużą populacją. Zrobili je całkowicie z błota. Soraya Field Fiorio przedstawia wzlot i upadek imperium Sumerów.

Lekcja: Soraya Field Fiorio, reżyseria: Tomás Pichardo-Espaillat.

more » « less
Video Language:
English
Team:
TED
Project:
TED-Ed
Duration:
05:21

Polish subtitles

Revisions