Return to Video

Şehirlerde hayvanlar, böcekler ve bitkiler nasıl evrimleşiyor?

  • 0:01 - 0:03
    Burası büyüdüğüm yer.
  • 0:03 - 0:05
    Hollanda'da Rotherdam şehrine yakın
  • 0:05 - 0:07
    küçük bir köy.
  • 0:08 - 0:11
    1970 ve 1980'lerde bir gençken
  • 0:12 - 0:13
    burası hâlâ sakin bir yerdi.
  • 0:13 - 0:17
    Çiftliklerle, tarlalarla
    ve bataklıklarla doluydu
  • 0:18 - 0:22
    ve boş zamanımı orada
    kendi başıma geçirirdim;
  • 0:22 - 0:24
    bunun gibi yağlı boyalar yapar,
  • 0:24 - 0:27
    kır çiçekleri toplar, kuşları seyreder
  • 0:27 - 0:30
    ve ayrıca böcekler toplardım.
  • 0:30 - 0:32
    İşte bu bulduğum değerli olanlardan.
  • 0:32 - 0:34
    Bu çok özel bir böcek
  • 0:34 - 0:36
    ve bu muhteşem böceğin adı karınca böceği.
  • 0:36 - 0:39
    Bu böcek bütün hayatını
    karınca yuvasında
  • 0:39 - 0:41
    geçiren bir böcek.
  • 0:41 - 0:44
    Karıncayla konuşmaya evrimleşmiş.
  • 0:45 - 0:47
    Karıncaların iletişim için
    kullandığı kokuların aynısını,
  • 0:47 - 0:50
    aynı kimyasalları kullanır
  • 0:50 - 0:54
    ve işte burada, bu böcek
    işçi karıncaya diyor ki,
  • 0:54 - 0:56
    "Hey, ben de bir işçi karıncayım,
  • 0:56 - 0:58
    açım, lütfen besle beni."
  • 0:58 - 0:59
    Karınca buna uyar
  • 0:59 - 1:02
    çünkü böcek aynı kimyasalları kullanıyor.
  • 1:02 - 1:04
    Milyonlarca yıl içerisinde
  • 1:04 - 1:09
    bu böcek, karıncalar arasında
    yaşamak için evrilmiş.
  • 1:10 - 1:11
    Yıllar içinde,
  • 1:11 - 1:12
    o köyde yaşadığım zamanlarda
  • 1:12 - 1:16
    20.000'i aşkın çeşitte böcek topladım
  • 1:16 - 1:19
    ve iğnelenmiş böcek koleksiyonu yaptım.
  • 1:19 - 1:23
    Bu, çok erken yaşlarda
    evrime ilgi duymamı sağladı.
  • 1:23 - 1:29
    Bu farklılıklar nasıl oluşur,
    bu çeşitlilik nasıl meydana geliyor?
  • 1:30 - 1:33
    Bu yüzden evrim biyoloğu oldum,
  • 1:33 - 1:34
    Charles Darwin gibi.
  • 1:35 - 1:39
    Ve Charles Darwin gibi
    ben de çok geçmeden evrimin
  • 1:39 - 1:43
    çoğunlukla geçmişte olan bir şey olduğu
    gerçeğiyle hayal kırıklığına uğradım.
  • 1:43 - 1:46
    Bugün gördüğümüz modelleri çalışıyoruz,
  • 1:47 - 1:50
    geçmişte yaşanan evrimi
    anlamaya çalışıyoruz
  • 1:50 - 1:54
    fakat hiçbir zaman gerçekte
    yaşandığını göremiyoruz.
  • 1:54 - 1:56
    Bunu gözlemleyemiyoruz.
  • 1:56 - 1:58
    Darwin'in dediği gibi,
  • 1:58 - 2:01
    "Zamanın eli çağların geçişini
    gösterene kadar
  • 2:01 - 2:05
    bu yavaş değişimlerden
    hiçbirini göremiyoruz."
  • 2:06 - 2:07
    Yoksa görebiliyor muyuz?
  • 2:08 - 2:10
    Geçtiğimiz birkaç on yıl içinde
  • 2:10 - 2:13
    evrim biyologları bazen evrimin
    çok daha hızlı ilerlediğini,
  • 2:14 - 2:19
    özellikle de çevrede
    büyük ölçüde değiştiğinde
  • 2:19 - 2:23
    ve uyum sağlama ihtiyacı büyük olduğunda
  • 2:23 - 2:25
    gözlemlenebileceğini fark ettiler.
  • 2:27 - 2:28
    Ve tabii ki bu günlerde
  • 2:29 - 2:32
    çevredeki büyük değişiklikler
    bizim yüzümüzden oluyor.
  • 2:32 - 2:36
    Biçiyoruz, suluyoruz,
    sürüyoruz, inşa ediyoruz,
  • 2:36 - 2:39
    iklimi değiştiren sera gazlarını
  • 2:39 - 2:40
    atmosfere salıyoruz.
  • 2:41 - 2:43
    Egzotik bitki ve hayvanları
  • 2:43 - 2:46
    daha önce yaşamadıkları
    yerlere bırakıyoruz,
  • 2:46 - 2:51
    yiyecek ve diğer ihtiyaçlarımız için
    balık avlayıp ağaç topluyoruz.
  • 2:52 - 2:58
    Ve tüm bu çevresel değişiklerin
    merkezi şehirlere uzanıyor.
  • 2:59 - 3:03
    Şehirler tamamen bizim
    yarattığımız bir habitat oluşturuyor.
  • 3:03 - 3:07
    Ve onu bitkilerin ancak
    en büyük zorluklarla
  • 3:07 - 3:09
    kök salabileceği geçirimsiz yüzeyler olan
  • 3:09 - 3:12
    tuğla, beton, cam ve çelikle donatıyoruz.
  • 3:13 - 3:16
    Ayrıca şehirlerde yapay ışık ve gürültüyü,
  • 3:16 - 3:17
    kimyasal kirliliği
  • 3:18 - 3:20
    büyük oranlarda buluyoruz.
  • 3:21 - 3:24
    Bahçecilikten, akvaryumdan
    ve evcil hayvan ticaretinden
  • 3:24 - 3:27
    kaçtıkları için şehirde yaşayan
  • 3:27 - 3:29
    dünyanın her yerinden yabani bitki
  • 3:29 - 3:31
    ve hayvan karışımları buluyoruz.
  • 3:32 - 3:35
    Peki türler
  • 3:35 - 3:39
    tamamen değiştirilmiş
    bir çevrede ne yapar?
  • 3:40 - 3:44
    Çoğu maalesef yok olur.
  • 3:44 - 3:46
    Fakat yok olmayanlar,
  • 3:47 - 3:49
    olağanüstü yollarla adapte olurlar.
  • 3:50 - 3:53
    Biyologlar bugünlerde şehirlerin
  • 3:53 - 3:57
    evrimin körükleyicisi olduğunu
    fark etmeye başladılar.
  • 3:57 - 4:00
    Bunlar, vahşi hayvanların ve bitkilerin
  • 4:00 - 4:03
    bu yeni kentsel koşullara uyacak şekilde
    gözümüzün önünde
  • 4:03 - 4:07
    çok hızlı evrimleştiği yerlerdir.
  • 4:07 - 4:10
    Tıpkı karınca böceğinin
    milyonlarca yıl önce
  • 4:10 - 4:13
    karınca kolonisinin
    içine girdiğinde yaptığı gibi.
  • 4:13 - 4:18
    Artık insan kolonisinin
    içinde hareket eden ve şehirlerimize
  • 4:18 - 4:20
    adapte olan hayvanları
    ve bitkileri buluyoruz.
  • 4:20 - 4:21
    Ve bunu yaparken
  • 4:21 - 4:23
    evrimin aslında çok hızlı
  • 4:23 - 4:27
    ilerleyebileceğini de anlamaya başlıyoruz.
  • 4:27 - 4:30
    Her zaman uzun yıllar sürmez,
  • 4:30 - 4:32
    bizim gözlerimizin altında olabilir.
  • 4:34 - 4:37
    Örneğin beyaz ayaklı fare.
  • 4:37 - 4:40
    Bu New York çevresindeki
    bölgeden gelen yerli bir memeli
  • 4:41 - 4:44
    ve 400 yıldan daha uzun bir süre önce,
    şehir inşa edilmeden önce,
  • 4:44 - 4:46
    bu fare her yerde yaşıyordu.
  • 4:46 - 4:50
    Ancak bugünlerde,
    asfalt ve trafik deniziyle çevrili
  • 4:50 - 4:56
    şehrin parkları olan
    küçük yeşil adalarda sıkışıp kaldılar.
  • 4:57 - 5:02
    Biraz Darwin'in Galapagos'taki
    ispinozlarının modern bir versiyonu gibi.
  • 5:04 - 5:06
    Ve Darwin'in ispinozları gibi
  • 5:06 - 5:10
    her bir parktaki fareler evrim geçirmeye,
  • 5:10 - 5:13
    birbirlerinden farklı olmaya başladılar.
  • 5:14 - 5:16
    Fordham Üniversitesi'nden
  • 5:16 - 5:17
    bu süreci inceleyen meslektaşım
  • 5:17 - 5:19
    Jason Munshi-South.
  • 5:19 - 5:22
    New York City'nin parklarındaki
    beyaz ayaklı farelerin
  • 5:22 - 5:24
    DNA'sını inceliyor
  • 5:25 - 5:29
    ve bu adaların
    takımadalarında nasıl gelişmeye
  • 5:29 - 5:31
    başladıklarını anlamaya çalışıyor.
  • 5:31 - 5:34
    Ve bir tür DNA parmak izi kullanıyor
    ve diyor ki,
  • 5:34 - 5:35
    "Biri bana bir fare verirse
  • 5:36 - 5:37
    nereden geldiğini söylemezse
  • 5:38 - 5:39
    sadece DNA'sına bakarak
  • 5:39 - 5:42
    tam olarak hangi parktan
    geldiğini söyleyebilirim."
  • 5:42 - 5:44
    İşte bu kadar farklı hale geldiler.
  • 5:46 - 5:49
    Jason ayrıca bu değişikliklerin,
  • 5:49 - 5:50
    bu evrimsel değişikliklerin
  • 5:50 - 5:53
    rastgele olmadığını,
    bir anlam ifade ettiklerini keşfetti.
  • 5:54 - 5:56
    Örneğin Central Park'ta
  • 5:56 - 5:59
    farelerin çok yağlı yiyeceklerle
    başa çıkmalarına
  • 5:59 - 6:02
    izin veren genler
    geliştirdiklerini görüyoruz.
  • 6:03 - 6:05
    İnsan yiyeceği.
  • 6:05 - 6:08
    Her yıl 25 milyon kişi
    Central Park'ı ziyaret ediyor.
  • 6:08 - 6:10
    Kuzey Amerika'da
    en çok ziyaret edilen park.
  • 6:10 - 6:13
    Ve bu insanlar atıştırmalık yiyecekleri,
  • 6:13 - 6:16
    fıstıkları ve abur cuburları
    geride bıraktılar
  • 6:16 - 6:18
    ve fareler bunlarla beslenmeye başladılar.
  • 6:18 - 6:21
    Bu alıştıklarından
    tamamen farklı bir diyet
  • 6:21 - 6:22
    ve yıllar içinde
  • 6:22 - 6:25
    bu çok yağlı, insan diyetine
    uyacak şekilde geliştiler.
  • 6:27 - 6:29
    Ve bu başka bir şehir hayvanı.
  • 6:29 - 6:31
    Bu, Avrupalı bahçe salyangozu.
  • 6:32 - 6:33
    Çok yaygın bir salyangoz,
  • 6:33 - 6:37
    soluk sarıdan koyu kahverengiye kadar
  • 6:37 - 6:40
    çok çeşitli renklerde bulunur.
  • 6:41 - 6:43
    Ve bu renkler tamamen salyangozun
  • 6:43 - 6:45
    DNA'sı tarafından belirlenir.
  • 6:46 - 6:50
    Ve bu renkler aynı zamanda
    o kabuğun içinde yaşayan
  • 6:50 - 6:52
    salyangozun ısı yönetimini de belirler.
  • 6:53 - 6:56
    Örneğin güneş ışığında
    oturan bir salyangoz
  • 6:56 - 6:57
    parlak güneşte,
  • 6:57 - 6:59
    soluk sarı bir kabuğa sahipse
  • 6:59 - 7:05
    koyu kahverengi bir kabuğun içinde
    oturan bir salyangoz kadar ısınmaz.
  • 7:05 - 7:09
    Tıpkı beyaz bir arabada
    oturduğunuzda olduğu gibi,
  • 7:09 - 7:12
    siyah bir arabanın içinde oturduğunuzdan
    daha serin kalırsınız.
  • 7:12 - 7:15
    Şimdi kentsel ısı adaları adı verilen
    bir olgu var,
  • 7:15 - 7:18
    bu da büyük bir şehrin
    merkezinde sıcaklığın
  • 7:18 - 7:21
    büyük şehrin dışından
    birkaç derece daha yüksek
  • 7:21 - 7:22
    olabileceği anlamına geliyor.
  • 7:22 - 7:24
    Bu milyonlarca insanın
  • 7:24 - 7:26
    bu yoğunluklara sahip olması
  • 7:27 - 7:28
    ve tüm faaliyetlerinin ve makinelerinin
  • 7:28 - 7:30
    ısı ürettikleri gerçeğiyle ilgilidir.
  • 7:30 - 7:33
    Ayrıca rüzgar yüksek binalar
    tarafından engellenir
  • 7:34 - 7:38
    ve tüm çelik, tuğla ve beton
    güneş ısısını emer
  • 7:38 - 7:40
    ve geceleri onu dışarıya yayarlar.
  • 7:40 - 7:43
    Böylece büyük bir şehrin merkezinde
    bu sıcak hava balonunu elde edersiniz.
  • 7:43 - 7:47
    Öğrencilerim ve ben,
    bu bahçe salyangozlarının
  • 7:47 - 7:49
    değişken kabukları ile
  • 7:50 - 7:54
    kentsel ısı adalarına
    uyum sağladığını düşündük.
  • 7:54 - 7:56
    Belki bir şehrin merkezinde,
  • 7:56 - 7:59
    salyangozların aşırı ısınmasını
  • 7:59 - 8:02
    azaltacak yönde kabuk renginin
    değiştiğini görüyoruz.
  • 8:02 - 8:06
    Ve bunu incelemek için
    bir vatandaş-bilim projesi başlattık.
  • 8:06 - 8:09
    Hollanda'nın dört bir yanındaki
    insanların bahçelerinde,
  • 8:09 - 8:11
    sokaklarında ve ayrıca
    kırsal kesimde
  • 8:11 - 8:14
    salyangozların fotoğraflarını çekmelerine
    ve bunları vatandaş
  • 8:14 - 8:16
    bilim web platformuna yüklemelerine
  • 8:16 - 8:19
    olanak tanıyan ücretsiz bir
    akıllı telefon uygulaması geliştirdik.
  • 8:20 - 8:22
    Ve bir yıldan fazla bir süredir,
  • 8:22 - 8:25
    Hollanda'da fotoğraflanmış
    10.000 salyangoz fotoğrafı aldık
  • 8:25 - 8:27
    ve sonuçları analiz etmeye başladığımızda
  • 8:28 - 8:31
    şüphelerimizin gerçekten
    doğrulandığını gördük.
  • 8:31 - 8:34
    Kentsel ısı adalarının merkezinde
  • 8:34 - 8:40
    salyangoz kabuklarının daha sarı,
    daha açık renklere evrildiğini görüyoruz.
  • 8:42 - 8:45
    Şehir salyangozu ve Manhattan faresi
  • 8:45 - 8:51
    yarattığımız bu yeni yaşam alanına,
  • 8:51 - 8:54
    bu şehir yaşam alanına
    uyacak şekilde evrimleşen, büyüyen
  • 8:55 - 8:57
    hayvan ve bitki listesinin
    sadece iki örneğidir.
  • 8:58 - 9:00
    Ve bu konu hakkında yazdığım bir kitapta
  • 9:01 - 9:02
    kentsel evrim konusuna
  • 9:02 - 9:04
    çok daha fazla örnek veriyorum.
  • 9:04 - 9:07
    Örneğin, kaldırımda çimlenmede
  • 9:07 - 9:09
    daha iyi olan tohumlar,
    geliştirmiş yabani otlar.
  • 9:10 - 9:13
    Çekirgeler gürültülü trafiğin
    yakınında olduğunda
  • 9:13 - 9:17
    daha yüksek perdeli bir
    şarkı geliştirirler.
  • 9:17 - 9:23
    Sivrisinekler metro istasyonlarındaki
    insanların kanıyla
  • 9:23 - 9:25
    beslenmek için evrimleşirler.
  • 9:25 - 9:28
    Ve hatta tüylerine koyarak kendilerini
  • 9:28 - 9:31
    ağır metal kirliliğinden
    arındırmanın yollarını geliştiren
  • 9:31 - 9:35
    sıradan şehir güvercini bile.
  • 9:36 - 9:38
    Dünyanın her yerindeki
    benim gibi biyologlar,
  • 9:38 - 9:41
    bu büyüleyici kentsel evrim süreciyle
  • 9:41 - 9:42
    ilgilenmeye başlıyorlar.
  • 9:42 - 9:46
    Dünyadaki yaşam tarihinde gerçekten
  • 9:46 - 9:48
    eşsiz bir olayda olduğumuzu anlıyoruz.
  • 9:48 - 9:51
    Oluşturduğumuz bir habitata
  • 9:51 - 9:56
    evrimleşen ve adapte olan
    tamamen yeni bir ekosistem.
  • 9:57 - 9:59
    Ve sadece akademisyenlerden değil,
  • 9:59 - 10:03
    aynı zamanda şehirde bulunan
    milyonlarca el,
  • 10:03 - 10:05
    kulak ve gözden de
    yardım almaya başlıyoruz.
  • 10:05 - 10:08
    Vatandaş bilim adamları, okul çocukları
  • 10:08 - 10:09
    onlarla birlikte,
  • 10:09 - 10:12
    bu kentsel evrim sürecini
  • 10:12 - 10:16
    gerçek zamanlı olarak izlememizi sağlayan
    küresel bir gözlem ağı
  • 10:17 - 10:18
    inşa ediyoruz.
  • 10:19 - 10:23
    Ve aynı zamanda bu,
    insanlara evrimin sadece
  • 10:23 - 10:26
    Galapagos'a gitmenizi gerektiren
    soyut bir şey olmadığını
  • 10:26 - 10:28
    ya da ne olduğunu anlamak için
  • 10:28 - 10:33
    bir paleontolog olmanız gerekmediğini
    açıkça gösteriyor.
  • 10:33 - 10:36
    Her zaman, her yerde gerçekleşen
  • 10:36 - 10:40
    çok sıradan bir biyolojik süreç.
  • 10:40 - 10:42
    Arka bahçenizde, yaşadığınız sokakta,
  • 10:42 - 10:44
    bu tiyatronun hemen dışında.
  • 10:45 - 10:48
    Ama elbette heyecanımın
    diğer bir tarafı var.
  • 10:48 - 10:51
    Büyüdüğüm köye geri döndüğümde
  • 10:51 - 10:57
    artık gençliğimden tanıdığım tarlaları
    ve bataklıkları bulamıyorum.
  • 10:57 - 10:59
    Köy şimdi
  • 10:59 - 11:01
    büyüyen Rotterdam Holding'i
    tarafından emildi
  • 11:01 - 11:04
    ve bunun yerine alışveriş merkezleri,
  • 11:04 - 11:07
    banliyöler ve otobüs şeritleri buluyorum.
  • 11:07 - 11:10
    Ve belki de o karınca böceği de
    dahil olmak üzere,
  • 11:10 - 11:14
    alışkın olduğum birçok hayvan
    ve bitki ortadan kayboldu.
  • 11:15 - 11:19
    Ama bugün o köyde büyüyen çocukların
  • 11:19 - 11:20
    benim büyüdüğüm geleneksel doğayı
  • 11:20 - 11:24
    artık deneyimlemiyor olabileceği
  • 11:24 - 11:26
    gerçeği ile rahatlatıyorum,
  • 11:26 - 11:28
    ancak etraflarındaki bu yeni doğa türü,
  • 11:28 - 11:30
    yeni bir ekosistem türü,
  • 11:30 - 11:34
    eskisinden duyduğum heyecanı
    onlara yaşatabilir.
  • 11:34 - 11:38
    Yeni, modern bir Galapagos'ta yaşıyorlar.
  • 11:38 - 11:41
    Ve vatandaş bilimcilerle
  • 11:41 - 11:45
    ve benim gibi evrimsel biyologlarla
  • 11:45 - 11:48
    bir araya gelerek
    21. yüzyılın kentsel evrimini
  • 11:49 - 11:51
    inceleyen Darwin'leri olabilirler.
  • 11:51 - 11:52
    Teşekkür ederim.
  • 11:52 - 11:55
    (Alkışlar)
Title:
Şehirlerde hayvanlar, böcekler ve bitkiler nasıl evrimleşiyor?
Speaker:
Menno Schilthuizen
Description:

Sayısız bitki, hayvan ve böcek insan yapımı yaşam alanlarına muhteşem şekillerde uyum sağladığından, şehirlerde evrim sürekli gerçekleşir. Evrim biyoloğu Menno Schilthuizen, kentsel vahşi yaşamın sürekli dönüşen harikalarını göstermek için abur cubur seven fareler ve kendi kendini soğutan salyangozlar gibi tuhaf varlıkları çağırıyor ve hevesli yurttaş bilim adamlarından oluşan küresel bir ağ sayesinde bu fenomeni gerçek zamanlı olarak nasıl gözlemleyebileceğinizi açıklıyor.

more » « less
Video Language:
English
Team:
TED
Project:
TEDTalks
Duration:
12:07

Turkish subtitles

Revisions