Return to Video

بۆچی سییەکان ئەوەندە مەترسیدارە؟ ئیڤ گاوس و ڤانێسا رویز

  • 0:07 - 0:10
    هەموو جارێک کە هەناسە دەدەی،
    هەوا دەرواتە خوارەوەی بۆری هەناسە.
  • 0:10 - 0:13
    لە ڕێگەی زنجیرەیەک کەناڵەوە
    کە پێی دەڵێن برۆنچی،
  • 0:13 - 0:17
    وە لە کۆتایدا دەگاتە کۆمەڵە بچوکەکان
    لە هەوای تورەکە پێی دەگوترێ ئەلڤیۆیۆلی.
  • 0:17 - 0:20
    ٦۰ ملیۆن ئەلڤێۆلی هەیە
    لە سییەکاندا.
  • 0:20 - 0:23
    زیادکردن بۆ ڕوبەرێک
    بە نزیکەیی ۷٥ مەتر چوارگۆشە
  • 0:23 - 0:25
    بە قەبارەی دادگای تێنس.
  • 0:25 - 0:30
    ئەم تورەکە بچوکانە، تەنها یەک خانە ئەستور،
    بۆ ئاسانکاری بۆ ئاڵوگۆڕێکی گرنگ:
  • 0:30 - 0:33
    ڕێگەدان بە ئۆکسجین لە هەواوە
    هەناسە ئەدەین بۆ ناو خوێن
  • 0:33 - 0:36
    وە ئۆکسیدی کاربۆن پاک دەکەنەوە.
  • 0:36 - 0:39
    نەخۆشی سییەکان وێرانی دەکات
    لەسەر ئەم ئاڵوگۆڕە.
  • 0:39 - 0:43
    لەسەر ئەم ئاڵوگورە ئەوسانی
    سیەکان وێران دەکات.
  • 0:43 - 0:46
    چەندین جۆری جیاواز نەخۆشی هەیە
    کە دەبێتە هۆی ئاوسانی سی.
  • 0:46 - 0:50
    باوترینیان
    ڤایرۆسن یان بەکتریان.
  • 0:50 - 0:54
    ئەو میکرۆسکۆپانە دەچنە ناو جەستەوە
    لە ڕێگەی ئاو یان هەوا کاتێ هەناسە دەکێشین،
  • 0:54 - 0:57
    یان کاتێک دەست لە چاوەکانمان، لووتەکانمان،
  • 0:57 - 1:00
    یان دەم پاش دەست لێدان
    لە ماددەی پیس.
  • 1:00 - 1:04
    پاشان، ڕووبەڕووی کۆئەندامی هەناسەدان
    دەبنەوە بەرگری هێڵی یەکەم:
  • 1:04 - 1:06
    لە کاتی موکۆسیلاری بەرزکەرەوە.
  • 1:06 - 1:11
    ئەم موکۆسیلاریە پێکهاتووە لە لینجی کە
    کە داگیرکەرە و دەزووی باریکە
  • 1:11 - 1:15
    پێی دەوترێت سیلیا کە لینجیەکە هەڵدەگرێت تا
    دەم، لەو شوێنەی کە دەکرێت کۆکەی لێ بێت:
  • 1:15 - 1:19
    بەڵام هەندێک لەم هەڵێکێشانە لەوانەیە
    لە پێشووتر هەر لینج بووبێتن
  • 1:19 - 1:22
    بۆ ناو سییەکان،
    کە لەوێ ئەبینین.
  • 1:22 - 1:24
    چونکە ئالڤێۆلی خزمەت دەکات
    وەک خاڵی ئاڵوگۆڕی گرنگ
  • 1:24 - 1:27
    لە نێوان خوێن و هەوادا
    لە جیهانی دەرەوە،
  • 1:27 - 1:31
    جۆری تایبه تمەندی خۆیان هەیە
    لە خانەی سپی، یان ماکرۆکۆسپەکان،
  • 1:31 - 1:36
    کە بەرگری دەکات لە دژی زیندەوەرە بیانیەکان
    بە خۆداکردن و خواردنی.
  • 1:36 - 1:40
    کاتێک نەخۆشی هەوکردنەکان دەچنە ناو سیەکان
    ماکرۆکۆسپەکان کار دەکەن بۆ لەناوبردنیان.
  • 1:40 - 1:45
    سیستەمی بەرگری زیاد دەکات خانە سپیەکان
    خوێن لە ئەلڤێۆلی بۆ یارمەتیدیدان.
  • 1:45 - 1:49
    وەک ئەوەی خانە بەرگری شەڕ لەگەڵ نەخۆشی
    دەکەن ئەوان هەڵئاوسان دروست دەکەن
  • 1:49 - 1:52
    وە شلە وەک بەرهەمێک
    لە هەڵم و تا.
  • 1:52 - 1:53
    کاتێک ئەم شلەیە دروست دەبێت،
  • 1:53 - 1:57
    لە ناوەوە ئاڵوگۆڕی گاز دەکات
    ئەلڤیۆلیەکە زۆر سەخترە.
  • 1:57 - 2:01
    وه ک ئاستی ئۆکسیدی کاربۆن
    لە خوێندا دەست بە بەرزبونەوە دەکات.
  • 2:01 - 2:05
    لەش خێراتر هەناسە دەدات بۆ هەوڵدان
    بۆ ئەوەی ئۆکسجینی زیاتر بەدەست بێنێت.
  • 2:05 - 2:09
    ئەم هەناسە خێرایە یەکێکە لە زۆرترین
    نیشانەی باوی سییەکان.
  • 2:09 - 2:14
    هەروەها جەستەکە هەوڵ دەدات شلەکە بتەدەرەوە
    لە ڕێگەی کۆکە.
  • 2:14 - 2:17
    دیاریکردنی هۆکاری سییەکان
    لەوانەیە قورس بێت.
  • 2:17 - 2:21
    بەڵام کاتێک دامەزرا،
    دکتۆرەکان دەتوانن دژە بەکتریاکان ببەەن
  • 2:21 - 2:25
    کە لەوانەیە یان دژە بەکتریای تێدابێت
    یان چارەسەری دژە ڤایرۆس.
  • 2:25 - 2:29
    چارەسەری لەگەڵ ئەنتی بایوتیک یارمەتی دەدات
    لەش پەتاتەکە لەژێر کۆنترۆڵدایە.
  • 2:29 - 2:31
    هەروەک نەخۆشیەکە پاک بوویەوە،
  • 2:31 - 2:36
    جەستەکە بەرەبەرە شلە و خانە مردوەکان
    لەرێگەی هەڵمژینەوە دەردەکات.
  • 2:36 - 2:39
    خراپترین نیشانەکان بەشێوەیەکی ئاسایی
    کاڵ دەبێت لە هەفتەیەکدا،
  • 2:39 - 2:42
    هەرچەندە چاکبوونەوەی تەواو لەوانەیە
    هەتا مانگێک بێت.
  • 2:42 - 2:46
    ئەگەرنا زۆر جار کەسانی تەندروست دەتوانن
    لە ماڵەوە نەخۆشی سییەکان چارەسەر بکەن.
  • 2:46 - 2:49
    بەڵام بۆ هەندێک گرووپ، سییەکان
    لەوانەیە زۆر سەختتر بێت.
  • 2:49 - 2:52
    پێویستی بە نەخۆشخانە و ئۆکسجین هەیە،
    هەوای دەستکرد،
  • 2:52 - 2:56
    یان پێوانەکانی تری پشتگیری
    لە کاتێکدا کە لەش شەڕ لەگەڵ تووشبون دەکات.
  • 2:56 - 2:58
    جگەرەکێشان زیانی بە سیلیا گەیاند،
  • 2:58 - 3:02
    کەمتر توانایان هەیە بۆ ئەوەی تەنانەت
    ڕێژەی ئاسایی لە لینجەکان و نهێنیەکان،
  • 3:02 - 3:06
    رێدەدات بەتەنیا قەبارەی زیادکراو
    پەیوەندی بە سییەکانەوە هەیە.
  • 3:06 - 3:08
    نەخۆشیەکانی بۆماوەیی و خودبەرگری
  • 3:08 - 3:12
    دەتوانێت کەسێک زیاتر بە خۆڕاڕا بکات
    بۆ نەخۆشیکەکان کە دەبێتە هۆی سییەکان.
  • 3:12 - 3:15
    منداڵانی گەنج و بەساڵاچو
    هەروەها هیچ لە لێکردنەوەیان.
  • 3:15 - 3:17
    وە سیستەمی بەرگری لاوازتر.
  • 3:17 - 3:19
    ئەگەر کەسێک نەخۆشی سی
    ڤایرۆسی هەبووبێت،
  • 3:19 - 3:23
    مەترسیان لە هەناسەدانی بەکتریا
    توشبوون زیاترە.
  • 3:23 - 3:26
    زۆربەی مردنەکان لە سییەکانەوە
    بەهۆی نەبوونی توانای تەندروستیەوە.
  • 3:26 - 3:29
    بەڵام هەندێک جار، تەنانەت
    بە چاودێرییەکی گونجاو،
  • 3:29 - 3:34
    جەستەکە دەچێتە ناو شەرێکی بەردەوام لە دژی
    ئەو نەخۆشیەی کە ناتوانێت بیپارێزێت،
  • 3:34 - 3:37
    چالاککردنی ڕێڕەوی هەڵاوسان
    لە هەموو جەستەدا،
  • 3:37 - 3:39
    نەک تەنها لە سییەکاندا.
  • 3:39 - 3:41
    ئەمە لە ڕاستیدا میکانیزمێکی پاراستنە،
  • 3:41 - 3:44
    بەڵام دوای ماوەیەکی زۆر لە ئۆرگانەکانی
    ئەم ناوچەیە دەست بە لەناوچون دەکات.
  • 3:44 - 3:47
    کە دەبێتە هۆی شۆک و هەندێک جار مردن.
  • 3:47 - 3:49
    کەواتە چۆن دەتوانین ڕێگر
    لە سییەکان بکەین؟
  • 3:49 - 3:52
    خواردنی باش و خەوی پێویست
    وە وەرزش کردنە
  • 3:52 - 3:54
    یارمەتی لەشتان دەدات بۆ
    شەڕکردن لە تووشبوون.
  • 3:54 - 3:58
    ڤاکسینەکان دەتوانن پارێزگاری بکەن
    لە دژی باو نەخۆشی سییەکان،
  • 3:58 - 4:02
    لە کاتی شوشتنی دەست ٮەبەردەوامی رێگرە
    لە بڵاونەبونەوەی ئەم نەخۆشیانە.
  • 4:02 - 4:05
    وە پارێزگاری لەو لاوازترین
    بۆ نەخۆشی سییەکان.
Title:
بۆچی سییەکان ئەوەندە مەترسیدارە؟ ئیڤ گاوس و ڤانێسا رویز
Speaker:
ئیڤ گاوس و ڤانێسا رویز
Description:

پێشاندانی تەواوی وانەکە: https://ed.ted.com/lessons/why-is pneumonia-so-dangerous-eve-gaus-and-vanessa-ruiz

هەر جارێک هەناسە دەکێشیت ، هەوا لە ڕێگەی زنجیرەیەک کەناڵەوە سەفەر دەکات و پاشان دەگاتە چەند کۆمەڵە یەکی بچووکی ساکەی هەوا لە سییەکاندا . ئەم سەقلە بچووکانە ئاڵوگۆڕی گرنگ ئاسان دەکەن : ڕێگەدان بە ئۆکسجین لەو هەوایەی کە هەناسەمان بۆ ناو خوێن هەڵمژمێت و پاککردنەوەی دووەم ئۆکسیدی کاربۆن . نەخۆشی سییەکان لە سیستەمی ئاڵوگۆڕکردندا وێران دەکات ئیڤ گاوس و ڤانێسا رویز وردەکاری ئەوەی چۆن ئەوسان هێرش دەکاتە سەر سییەکان

وانەیەک لەلایە ئیڤ گاوس و ڤانێسا رویز، له ده رهێنانی ستۆدیۆی ئارتراک

more » « less
Video Language:
English
Team:
TED
Project:
TED-Ed
Duration:
04:06

Kurdish (Central) subtitles

Revisions