YouTube

Got a YouTube account?

New: enable viewer-created translations and captions on your YouTube channel!

Albanian subtitles

← Neil MacGregor: 2600 vjet histori në një objekt

Get Embed Code
39 Languages

Subtitles translated from English Showing Revision 1 created 03/19/2012 by Spartak Ferrollari.

  1. Gjërat që ne prodhojmë

  2. kanë një cilësi supreme --
  3. ato jetojnë më shumë se ne.
  4. Ne vdesim ato mbijetojnë;
  5. ne kemi një jetë, ato kanë shumë jetë,
  6. dhe në çdo jetë ato mund të thotë gjëra të ndryshme.
  7. Që të thotë, ndërsa ne kemi një biografi
  8. ato kanë disa.
  9. Në këtë mëngjez dua të flas

  10. rreth historisë, biografia -- ose më mirë biografitë --
  11. e një objekti të veçantë,
  12. një gjë e jashtëzakonshme.
  13. Nuk është, dakord,
  14. dicka e madhe.
  15. Është e madhe sa një top regbije.
  16. Është bërë prej balte,
  17. dhe i është dhënë forma
  18. e një cilindri
  19. e mbuluar me shkrim të ngushtë
  20. dhe pjekur në diell.
  21. Siç mund të shihni,
  22. është pak e goditur,
  23. nuk është çudi,
  24. pasi është prodhuar dy mijë e pesëqind vjet më parë
  25. dhe e gjetën
  26. në vitin 1879.
  27. Por sot,
  28. besoj se, ky send është
  29. është një lojtar i madh
  30. në politicat e Lindjes së Mesme.
  31. Dhe është një send
  32. me histori interesante
  33. histori që ende nuk kanë marë fund.
  34. Historia fillon

  35. në luftën Iran-Irak
  36. kjo seri ngjarjesh
  37. që kulminoi
  38. me pushtimin e Irakut
  39. nga forcat e huaja,
  40. rrëzimi i një sundimtari despotik
  41. dhe ndërrimi i menjëhershëm i regjimit.
  42. Dua të filloj
  43. me një episod nga ajo sekuencë e ngjarjeve
  44. që shumica nga ju duhet ta njoh mirë,
  45. festa Belshatsarit --
  46. pasi ne flasim mbi luftën e Iran - Irak
  47. të vitit 539 para erës sonë.
  48. Dhe paralelismi
  49. midis dy ngjarjeve
  50. të vitit 539 para erës sonë dhe vitit 2003 dhe në mes
  51. janë befasuese.
  52. Kjo që po shikoni është pikturë e Rembrandit,
  53. tani në National Gallery (Galleria Kombëtare) në Londër,
  54. që illustron tekstin e profetit Daniel
  55. në shkrimet e shenjta hebraike.
  56. Dhe ju të gjithë e dini afërsisht historinë.
  57. Belshatsar, biri i Nebukadnetsarit,

  58. Nebukadnetsari, i cili kish pushtuar Izraelin, plaçkiti Jeruzalemin
  59. zuri popullin
  60. dhe ktheu përsëri çifutët në Babiloni.
  61. Veç çifutëve, kish marë përdorëset e tempullit.
  62. Kish plaçkitur, përdhosur tempullin.
  63. Dhe orenditë e mëdha prej ari të tempullit të Jeruzalemit
  64. u dërguan në Babiloni.
  65. Belshatsar, i biri,
  66. vendosi të jepte një festë.
  67. Për ta bëre atë më emocionuese,
  68. kish shtuar një grimë sakrilegj për ta bërë më arguetuese,
  69. nxori jashtë vazot prej ari të tempullit.
  70. Ai ish në luftë me iranianët ndërkohë,
  71. me mbretin e Persisë.
  72. Atë natë, Danieli na tregon,

  73. në kulmin e festimeve
  74. u shfaq një dorë dhe shkroi në mur,
  75. "Ti u peshove në peshore dhe u gjet që të mungonte diçka,
  76. mbretëria jote u nda dhe iu dha
  77. Medasve dhe Persianëve."
  78. Atë natë
  79. Kiri, mbret i Persisë, hyri në Babiloni
  80. dhe regjimi i Belshatsarit u rrëzua.
  81. Është, natyrisht, një moment i rëndësishëm
  82. në historinë
  83. e popullit çifut.
  84. Është një histori e madhe. Është një histori që ne e njohim mirë.
  85. "Shkrimi mbi mur"
  86. është pjesë e gjuhës sone.
  87. Ç'ndodhi më vonë
  88. ishte e shquar,
  89. ishte aty ku cilindri ynë
  90. hyn në histori.
  91. Kiri, mbreti i persianëve,

  92. hyri në Babiloni pa një luftim --
  93. perandoria madhështore e Babilonisë,
  94. që shtrihej nga qendra e Irakut të jugut
  95. deri në Mesdhe,
  96. ra në duart e Kirit.
  97. Kiri bëri një deklaratë.
  98. Dhe kjo është ajo që ky cilindër është,
  99. declarata e bërë nga sudimtari i udhëhequr nga Perëndia
  100. i cili përmbysi despotin iraken
  101. dhe po i sillte popullit lirinë.
  102. Në Babilonisht --
  103. ishte shkruajtur në Babilonisht --
  104. ai thosh "jam Kiri mbreti i gjithë universit,
  105. mbreti i madh, mbreti i fuqishëm
  106. mbret i Babilonisë, mbret i katër anëve të botës
  107. Siç e shihni nuk i strukeshin ekzagjerimeve.
  108. Ka mundësi
  109. të jetë komunikata e parë për shtyp
  110. e një ushtrie fitimtare
  111. që ne kemi.
  112. Dhe është shkrojtur, siç do e shohim pas pak,
  113. prej konsulentësh të aftë në relacionet publike.
  114. Ndaj hiperbola nuk është shumë e çuditëshme.
  115. Dhe çfarë mbreti i madh, mbreti i fuqishëm,

  116. mbreti i katër anëve të botës, do të bënte?
  117. Ai vazhdon të thotë se, pasi pushtoi Babiloninë,
  118. do të lirojë të gjithë personat
  119. që babilonezët -- Nebukadnetsari dhe Belshatsari --
  120. kishin zënë dhe bërë skllevër
  121. duke i lënë ata të lirë.
  122. Do ti linte të ktheheshin në vendet e tyre.
  123. Dhe më e rëndësishmja,
  124. do ti lejonte të rimerrnin me vete
  125. pasuritë, statujat,
  126. orenditë e tempullit
  127. të cilat iu ishin konfiskuar.
  128. Të gjithë njerëzit që babilonezët kishin shtypur dhe shpërngulur
  129. do të kthehen në shtëpi,
  130. dhe do të marrin me vete perënditë e tyre.
  131. Dhe ata do të jenë në gjendje të venë ne vend altarët e tyre
  132. dhe të adhurojnë perënditë e tyre
  133. në mënyrën e vet, në vendin e tyre.
  134. Ky është dekreti,
  135. ky objekt është dëshmia
  136. e faktit se çifutët,
  137. pas mërgimit me forcë në Babiloni,
  138. vitet që kanë kaluar ulur pranë ujërave të Babilonisë,
  139. duke vajtuar kujtonin Jeruzalemin,
  140. këtyre çifutëve ju lejua të ktheheshin në shtëpi.
  141. I lejohesh të ktheheshin në Jeruzalem
  142. dhe të rindërtonin tempullin.
  143. Është një dokument qendror

  144. në historinë hebraike.
  145. Libri i Kronikave, libri i Ezras në shkrimet hebraike
  146. e raportuan me fjalë tingëlluese.
  147. Ky është versioni hebraik
  148. e të njëjtës histori.
  149. "Kështu foli Kiri, mbreti i Persisë,
  150. "Zoti i qiellit më dha të gjitha mbretëritë e tokës,
  151. dhe më ngarkoi
  152. ti ngre një shtëpi në Jeruzalem.
  153. Kush nga ju është nga njerëzit e tij?
  154. Zoti do të jetë me të
  155. dhe do e lërë të ngrihet."
  156. "Ngrihet" -- Aliyah.
  157. Përsëri, element qendror
  158. kthimi,
  159. një pjesë qendrore
  160. e jetës në judaizëm.
  161. Siç e dini, kthimi nga mërgimi,
  162. tempulli i dytë,
  163. çuan në një riorganizimin të Judaizmit.
  164. Dhe ndryshimi,
  165. moment i madh historik,
  166. u bë i mundur nga Kiri, mbret i Persisë,
  167. raportuar për ne në hebraisht në shkrimet e shenjta
  168. dhe në argjilën babilonase.
  169. Dy tekste të mëdhej,

  170. po politika?
  171. Çfarë po ndodhte
  172. ishte ndryshim themelor në historinë e Lindjes së Mesme.
  173. Perandoria e Iranit, Medasve dhe persianëve,
  174. bashkuar nën Kirin,
  175. u bë perandoria e parë e madhe në botë.
  176. Kiri filloi në vitin 530s para erës sonë.
  177. Dhe në kohën e të birit, Darit
  178. i gjithë Mesdheu lindor
  179. është nën kontrollin persian.
  180. Kjo perandori është, në fakt,
  181. Lindja e Mesme ashtu siç e njohim ne,
  182. dhe kjo është ajo që formon Lindjen e Mesme si e njohim ne.
  183. Ajo ishte perandoria më e madhe që bota e kishte njohur deri atëherë.
  184. Shumë më e rëndësishme,
  185. ai ishte i pari
  186. shtet multikulturor, shumë fetar
  187. në një shkallë të madhe.
  188. Dhe duhej udhëhequr në një mënyrë mjaft të re.
  189. Duhej të menaxhohej në gjuhë të ndryshme.
  190. Fakti që ky dekret është në babilonisht thotë një gjë.
  191. Duhet të njihte zakonet e tyre të ndryshme,
  192. popujt të ndryshëm, të feve të ndryshme, të besimeve të ndryshme.
  193. Të gjitha ato respektoheshin nga Kiri.
  194. Kiri krijon një model

  195. se si drejtohet
  196. një shoqëri e madhe shumëkombëshe, shumë fetare, multikulturore.
  197. Dhe rezultat i saj
  198. ishte një perandori që përfshinte zonat që ju shihni në ekran,
  199. që mbijetoi për 200 vjet me stabilitet
  200. derisa u shpartallua nga Aleksandri.
  201. Ajo la një ëndërr të Lindjes së Mesme si një njësi,
  202. një njësi ku njerëzit e besimeve të ndryshme
  203. mund të jetojnë së bashku.
  204. Pushtimet greke i dhanë fund atyre.
  205. Natyrisht, Aleksandri nuk mundi të krijojë një qeveri
  206. dhe ajo u fragmentua.
  207. Ajo që Kiri përfaqësoi
  208. mbeti absolutisht qendror.
  209. Historiani grek Ksenofoni

  210. shkruajti këtë libër "Kiropedia"
  211. ku promovonte Kirin si një sundimtar madhështor.
  212. Dhe në kulturën europiane që pasoi,
  213. Kiri mbeti një model.
  214. Ky është një imazh i shekullit të gjashtëmbëdhjetë
  215. që tregon se sa i përhapur
  216. përnderimi i tij ishte.
  217. Libri i Ksenofonit mbi Kirin
  218. mbi qeverisjen e një shoqërie të ndryshme
  219. qe një nga librat e rëndësishëm
  220. që frymëzoi themeluesit
  221. e Revolucionit Amerikan.
  222. Jefferson ishte një admirues i madh --
  223. idealet e Kirit
  224. natyrisht të flasësh për idealet e shekullit të 18
  225. se si ju e krijoni tolerancën fetare
  226. në një shtet të ri.
  227. Ndërkohë, në Babiloni,

  228. gjërat nuk janë duke vajtur mirë.
  229. Pas Aleksandrit, perandoritë e tjera,
  230. Babilonia perëndoi, ra në rrënojë,
  231. dhe të gjitha gjurmët e perandorisë së Babilonisë së madhe janë zhdukur --
  232. deri në vitin 1879
  233. kur u zbulua ky cilindër
  234. nga një ekspozitë e British Museum të gërmimeve në Babiloni.
  235. Aty hyri një histori e re.
  236. Ajo hyn në atë debat të madh
  237. në mes të shekullit të 19:
  238. Janë shkrimet e shenjta të vërteta? A mund ti besojmë atyre?
  239. I vetmi burim historik
  240. rreth kthimit të çifutëve dhe dekretit të Kirit
  241. ishte nga shkrimet hebraike.
  242. Asnjë provë tjetër.
  243. Papritmas, u shfaq.
  244. Dhe eksitim të madh
  245. në një botë ku ata që besonin në shkrimet e shenjta
  246. kishin patur ndonjë lëkundje rreth besimit
  247. nga evolucioni, nga gjeologjia
  248. aty ata kishin një provë
  249. që shkrimet e shenjta ishin historikisht të vërteta.
  250. Ishte nje moment i rëndësishëm i shekullit të 19.
  251. Por -- kjo, natyrisht, qe aty ku u koklavit --

  252. faktet ishin të vërteta,
  253. hurrah për arkeologjoninë,
  254. por interpretimi ishte mjaft më i komplikuar.
  255. Pasi raporti i cilindrit dhe raporti i Bilbës hebraike
  256. ndryshojnë në një aspekt kyç.
  257. Cilindri babilonez
  258. është shkruar nga priftërinjtë
  259. e Mardukut, perëndia i madh babilonez.
  260. Ndaj, nuk është e habitëshme
  261. kur ata thonë që gjithçka që ndodhi ishte falë perëndisë Marduk.
  262. "Marduku, ne supozojmë, thërriste Kirin në emër".
  263. Marduku mori Kirin përdore,
  264. i bën thirrje atij për të mbrojtur popullin e tij
  265. dhe i jep atij sundimin e Babilonisë.
  266. Marduku i thotë Kirit
  267. të bëjë këto gjëra të mëdha, bujare
  268. ti japi popullit lirinë.
  269. Kjo është arsyeja pse ne të gjithë duhet ti jemi mirënjohës
  270. dhe adhurojmë Mardukun.
  271. Shkrimtarët hebrenj

  272. në Dhjatën e Vjetër,
  273. nuk do të mbeteni të befasuar kur të mësoni
  274. që kanë një pikëpamje tjetër.
  275. Për ta, sigurisht, është e pamundur që Marduku
  276. bëri që gjithë kjo të ndodhë.
  277. Ai mund të jetë vetëm Jehovai.
  278. Dhe kështu në Isaia,
  279. ne kemi tekste të mrekullueshme
  280. që i japin të gjithë meritën,
  281. jo Mardukut
  282. por Zotit, Perëndisë së Izraelit --
  283. Zoti, Perëndia i Izraelit
  284. i cili gjithashtu thirri Kirin me emër,
  285. po ashtu e mori Kirin përdore
  286. dhe i tha të mbronte popullin e tij.
  287. Është një shembull i shquar
  288. e dy përvetësimeve të ndryshme të priftërinjve të njëjtës ngjarje,
  289. dy përvetësime të ndryshme fetare
  290. të fakteve politike.
  291. Perëndia, ne e dimë,

  292. është zakonisht nga ana e ushtrive të mëdha.
  293. Pyetja është, cili zot ishte ai?
  294. Debati turbullon
  295. të gjithë në shekullin e 19
  296. të kuptojnë se shkrimet e shenjta hebraike
  297. janë pjesë e një bote shumë më të gjerë të fesë.
  298. Dhe kjo është mjaft e qartë
  299. cilindri është më i vjetër se teksti i Isaias,
  300. dhe akoma, Jehovai po flet
  301. me fjalë shumë të ngjashme
  302. me ato të përdorura nga Marduk.
  303. Ka një ndjenjë të vogël që Isaia e di këtë,
  304. pasi ai thotë,
  305. po flet Zoti, natyrisht,
  306. "Unë të kam thirrur ty në emër
  307. edhe pse ti nuk ke njohur mua. "
  308. Unë mendoj se është e njohur
  309. se Kiri nuk e kupton
  310. se ai është duke vepruar nën urdhërat e Jehovait.
  311. Dhe në mënyrë të barabartë, ai do të ketë qenë i befasuar që ai ishte duke vepruar nën urdhërat e Mardukut.
  312. Sepse interesant, sigurisht,
  313. Kiri është një iranian i mirë
  314. me një seri krejtësisht të ndryshme të perëndive
  315. që nuk janë përmendur në ndonjë nga këto tekste.
  316. (Të qeshura)

  317. Ky është viti 1879.

  318. Kaluan 40 vjet
  319. dhe jemi në vitin 1917,
  320. cilindri hyn në një botë tjetër.
  321. Këtë herë, politika reale
  322. e botës bashkëkohore --
  323. viti i Deklaratës Balfour,
  324. viti kur pushteti i ri perandorak në Lindjen e Mesme, Britania,
  325. vendos se do të deklarojë
  326. një atdhe Hebraik,
  327. që do lejojë
  328. kthimin e çifutëve.
  329. Përgjigja e kësaj
  330. nga popullata çifute në Evropën Lindore është rapsodike.
  331. Dhe në të gjithë Evropën Lindore,
  332. çifutët vinin fotografinë e Kirit
  333. dhe mbretit Gjergj V
  334. krah për krah --
  335. dy sundimtarët e mëdhenj
  336. të cilët lejuan kthimin në Jeruzalem.
  337. Cilindri i Kirit u kthye në dispozicion të publikut
  338. Dhe teksti i tij
  339. një demostrim i asaj që po ndodhte
  340. pas luftës në fund të vitit 1918
  341. është pjesë e një plani hyjnor.
  342. Të gjithë ne e dimë se çndodhi.
  343. Shteti i Israelit u themelua,
  344. 50 vjet më vonë, nga fundi i viteve 60,
  345. është e qartë që roli i Britanisë si fuqi imperialiste kish marrë fund.
  346. Një histori tjetër e cilindrit fillon.
  347. Rajoni, Mbretëria e Bashkuar dhe ShBA vendosin,

  348. si duhet të ruhen nga komunizmi,
  349. dhe superfuqia që duhej krijuar për ta bërë këtë
  350. do të ishte Irani, Shahu i Persisë.
  351. Ndaj Shahu trilloi një histori iraniane,
  352. apo një kthim të historisë iraniane,
  353. që vinte atë në qendër të një tradite të madhe
  354. dhe shtypi monedha
  355. ku tregonte veten
  356. me cilindrin e Kirit.
  357. Kur kish festimet e tij e mëdha në Persepoli,
  358. ai mori cilindrin
  359. cilindri u dha hua nga British Museum, shkon në Teheran,
  360. dhe eshte pjese e atyre festimeve të mëdha
  361. të dinastisë Pahlavi.
  362. Cilindri i Kirit, garant i Shahut.
  363. 10 vjet më vonë, një histori tjetër:

  364. Revolucioni iranian, viti 1979.
  365. Revolucioni islamik, jo më Kiri;
  366. nuk na intereson kjo histori,
  367. jemi të interesuar për Iranin islamik --
  368. deri sa Iraku,
  369. superfuqia e re që kemi vendosur që duhet të jenë në rajon,
  370. sulmon.
  371. Një tjetër luftë Iran-Irak.
  372. Dhe kjo bëhet kritike për iranianët
  373. të kujtojnë të kaluarën e tyre madhështore,
  374. të kaluarën e tyre madhështore
  375. kur luftuan kundër Irakut dhe fituan.
  376. U bë kritike për të gjetur një simbol
  377. që do të tërheqë së bashku të gjithë iranianët -
  378. muslimanët dhe jo-muslimanët,
  379. Të krishterët, zoroastrianët, hebrenjtë që jetojnë në Iran,
  380. njerëz që janë të devotshëm, jo të devotshëm.
  381. Dhe emblemë e dukshme është Kiri.
  382. Pra, kur British Museum dhe Muzeu Kombëtar i Teheranit

  383. kooperojnë dhe bashkëpunojnë, siç ishim duke bërë,
  384. iranianët kërkonin vetëm një gjë
  385. si një hua.
  386. Ishte i vetmi objekt që ata dëshironin.
  387. Donin të merrnin hua cilindrin e Kirit.
  388. Vitin e kaluar,
  389. cilindri i Kirit vajti në Teheran
  390. për herë të dytë.
  391. Është vënë në shikim të publikut, brenda këllëfit të tij
  392. nga drejtori i Muzeut Kombëtar të Teheranit,
  393. njëra nga ato shumë gra në Iran me një pozitë të rëndësishme
  394. Zonja Ardakani.
  395. Kjo ishte një ngjarje e madhe.
  396. Kjo është ana tjetër e së njëjtës pamje.
  397. U vizitua në Teheran
  398. nga rreth një a dy milion njerëz
  399. në hapësirën e disa muajve.
  400. Kjo tejkalon çdo ekspozitë të suksesshme
  401. në Perëndim.
  402. Dhe kjo është objekt i një debati të madh
  403. rreth asaj se çfarë cilindri përfaqëson, çfarë Kiri përfaqëson,
  404. por mbi të gjitha, si artikulohet Kiri përmes këtij cilindri --
  405. Kiri si mbrojtës i mëmëdheut,
  406. kampioni, natyrisht, i identitetit iranian
  407. dhe i popullit iranian,
  408. tolerant me të gjitha fetë.
  409. Dhe në Iranin e sotëm,
  410. zoroastrianët dhe të krishterët kanë vende të garantuara
  411. në parlamentin iranian, diçka për të qënë shumë, shumë krenar.
  412. Për të parë këtë objekt në Teheran,

  413. mijëra hebrenj që jetojnë në Iran
  414. vajtën në Teheran ta shihnin atë.
  415. Ai u bë një simbol i madh,
  416. një objekt i madh i një debati
  417. për atë që Irani është brenda dhe jashtë vendit.
  418. A është Irani ende mbrojtës i shtypurve?
  419. A e mban Irani popullin e lirë
  420. të cilin tiranët e skllavëruan dhe e shpronësuan?
  421. Kjo është retorikë marramendëse kombëtare,
  422. dhe kjo ishte ishte mbledhur
  423. në një rikonstruksion historik
  424. për fillimin e kthimit.
  425. Këtu shihni cilindrin e zmadhuar të Kirit në skenë
  426. me figura madhështore të historisë iraniane
  427. të mbledhur për të zënë vend
  428. në trashëgiminë e Iranit.
  429. Ky ishte një tregim i paraqitur
  430. nga presidenti vetë.
  431. Dhe për mua,

  432. të çoj këtë objekt në Iran,
  433. të më lejohet të çoj këtë objekt në Iran
  434. ishte që të më lejohej të isha pjesë
  435. i një debati të jashtëzakonshëm
  436. i çuar në nivelet më të larta
  437. për atë që Irani është,
  438. sa Irane të ndryshëm janë
  439. dhe si historitë e ndryshme të Iranit
  440. mund të formësojnë botën sot.
  441. Është një debat që është ende duke vazhduar,
  442. dhe ende do vazhdojë të gjëmojë,
  443. pasi ky objekt
  444. është një prej deklaratave të mëdha
  445. e aspiratës njerëzore.
  446. Ajo qëndron me kushtetutën amerikane.
  447. Ai me siguri thotë shumë më tepër në lidhje me liritë reale
  448. se Magna Carta.
  449. Kjo është një dokument që mund të thotë kaq shumë gjëra,
  450. për Iranin dhe për rajonin.
  451. Një kopje e këtij

  452. ndodhet në OKB.
  453. Në Nju Jork këtë vjeshtë, ai do të jetë i pranishëm
  454. kur bisedimet e mëdha
  455. rreth së ardhmes në Lindjen e Mesme do të fillojnë.
  456. Dhe unë dua të përfundoj duke ju pyetur
  457. cila do jetë historia e ardhshme
  458. në të cilën ky object figuron.
  459. Ai do të shfaqet, sigurisht,
  460. në shumë histori të Lindjes së Mesme.
  461. Dhe cila histori e Lindjes së Mesme,
  462. cila histori e botës,
  463. doni të shihni
  464. duke reflektuar mbi atë çfarë thuhet
  465. çfarë shprehet në këtë cilindër?
  466. E drejta e popujve
  467. të jetojnë së bashku në të njëjtin shtet,
  468. të luten në mënyra të ndryshme, të lirë --
  469. një Lindje e Mesme, një botë,
  470. në të cilën feja nuk është objekt përçarje
  471. apo debati.
  472. Në botën brenda Lindjes së Mesme për momentin,

  473. debatet janë, siç e dini, të mprehtë.
  474. Por unë mendoj se është e mundur
  475. që zëri më i fuqishëm dhe më i urti prej të gjithë tyre
  476. mund të jetë zëri
  477. i kësaj gjëje të heshtur,
  478. cilindri i Kirit.
  479. Faleminderit.

  480. (Duartrokitje)