Return to Video

Neil MacGregor: 2600 vjet histori në një objekt

  • 0:00 - 0:02
    Gjërat që ne prodhojmë
  • 0:02 - 0:05
    kanë një cilësi supreme --
  • 0:05 - 0:07
    ato jetojnë më shumë se ne.
  • 0:07 - 0:09
    Ne vdesim ato mbijetojnë;
  • 0:09 - 0:12
    ne kemi një jetë, ato kanë shumë jetë,
  • 0:12 - 0:15
    dhe në çdo jetë ato mund të thotë gjëra të ndryshme.
  • 0:15 - 0:18
    Që të thotë, ndërsa ne kemi një biografi
  • 0:18 - 0:20
    ato kanë disa.
  • 0:20 - 0:22
    Në këtë mëngjez dua të flas
  • 0:22 - 0:25
    rreth historisë, biografia -- ose më mirë biografitë --
  • 0:25 - 0:28
    e një objekti të veçantë,
  • 0:28 - 0:30
    një gjë e jashtëzakonshme.
  • 0:30 - 0:32
    Nuk është, dakord,
  • 0:32 - 0:34
    dicka e madhe.
  • 0:34 - 0:37
    Është e madhe sa një top regbije.
  • 0:37 - 0:39
    Është bërë prej balte,
  • 0:39 - 0:41
    dhe i është dhënë forma
  • 0:41 - 0:44
    e një cilindri
  • 0:44 - 0:46
    e mbuluar me shkrim të ngushtë
  • 0:46 - 0:49
    dhe pjekur në diell.
  • 0:49 - 0:51
    Siç mund të shihni,
  • 0:51 - 0:53
    është pak e goditur,
  • 0:53 - 0:55
    nuk është çudi,
  • 0:55 - 0:58
    pasi është prodhuar dy mijë e pesëqind vjet më parë
  • 0:58 - 1:00
    dhe e gjetën
  • 1:00 - 1:02
    në vitin 1879.
  • 1:02 - 1:04
    Por sot,
  • 1:04 - 1:06
    besoj se, ky send është
  • 1:06 - 1:08
    është një lojtar i madh
  • 1:08 - 1:10
    në politicat e Lindjes së Mesme.
  • 1:10 - 1:12
    Dhe është një send
  • 1:12 - 1:14
    me histori interesante
  • 1:14 - 1:18
    histori që ende nuk kanë marë fund.
  • 1:18 - 1:20
    Historia fillon
  • 1:20 - 1:24
    në luftën Iran-Irak
  • 1:24 - 1:26
    kjo seri ngjarjesh
  • 1:26 - 1:28
    që kulminoi
  • 1:28 - 1:30
    me pushtimin e Irakut
  • 1:30 - 1:32
    nga forcat e huaja,
  • 1:32 - 1:34
    rrëzimi i një sundimtari despotik
  • 1:34 - 1:37
    dhe ndërrimi i menjëhershëm i regjimit.
  • 1:37 - 1:39
    Dua të filloj
  • 1:39 - 1:41
    me një episod nga ajo sekuencë e ngjarjeve
  • 1:41 - 1:44
    që shumica nga ju duhet ta njoh mirë,
  • 1:44 - 1:46
    festa Belshatsarit --
  • 1:46 - 1:48
    pasi ne flasim mbi luftën e Iran - Irak
  • 1:48 - 1:51
    të vitit 539 para erës sonë.
  • 1:51 - 1:53
    Dhe paralelismi
  • 1:53 - 1:55
    midis dy ngjarjeve
  • 1:55 - 1:58
    të vitit 539 para erës sonë dhe vitit 2003 dhe në mes
  • 1:58 - 2:00
    janë befasuese.
  • 2:00 - 2:02
    Kjo që po shikoni është pikturë e Rembrandit,
  • 2:02 - 2:04
    tani në National Gallery (Galleria Kombëtare) në Londër,
  • 2:04 - 2:06
    që illustron tekstin e profetit Daniel
  • 2:06 - 2:09
    në shkrimet e shenjta hebraike.
  • 2:09 - 2:11
    Dhe ju të gjithë e dini afërsisht historinë.
  • 2:11 - 2:14
    Belshatsar, biri i Nebukadnetsarit,
  • 2:14 - 2:17
    Nebukadnetsari, i cili kish pushtuar Izraelin, plaçkiti Jeruzalemin
  • 2:17 - 2:19
    zuri popullin
  • 2:19 - 2:21
    dhe ktheu përsëri çifutët në Babiloni.
  • 2:21 - 2:24
    Veç çifutëve, kish marë përdorëset e tempullit.
  • 2:24 - 2:27
    Kish plaçkitur, përdhosur tempullin.
  • 2:27 - 2:30
    Dhe orenditë e mëdha prej ari të tempullit të Jeruzalemit
  • 2:30 - 2:33
    u dërguan në Babiloni.
  • 2:33 - 2:35
    Belshatsar, i biri,
  • 2:35 - 2:37
    vendosi të jepte një festë.
  • 2:37 - 2:39
    Për ta bëre atë më emocionuese,
  • 2:39 - 2:42
    kish shtuar një grimë sakrilegj për ta bërë më arguetuese,
  • 2:42 - 2:45
    nxori jashtë vazot prej ari të tempullit.
  • 2:45 - 2:48
    Ai ish në luftë me iranianët ndërkohë,
  • 2:48 - 2:50
    me mbretin e Persisë.
  • 2:50 - 2:53
    Atë natë, Danieli na tregon,
  • 2:53 - 2:55
    në kulmin e festimeve
  • 2:55 - 2:58
    u shfaq një dorë dhe shkroi në mur,
  • 2:58 - 3:01
    "Ti u peshove në peshore dhe u gjet që të mungonte diçka,
  • 3:01 - 3:03
    mbretëria jote u nda dhe iu dha
  • 3:03 - 3:05
    Medasve dhe Persianëve."
  • 3:05 - 3:07
    Atë natë
  • 3:07 - 3:11
    Kiri, mbret i Persisë, hyri në Babiloni
  • 3:11 - 3:16
    dhe regjimi i Belshatsarit u rrëzua.
  • 3:16 - 3:18
    Është, natyrisht, një moment i rëndësishëm
  • 3:18 - 3:20
    në historinë
  • 3:20 - 3:22
    e popullit çifut.
  • 3:22 - 3:24
    Është një histori e madhe. Është një histori që ne e njohim mirë.
  • 3:24 - 3:26
    "Shkrimi mbi mur"
  • 3:26 - 3:29
    është pjesë e gjuhës sone.
  • 3:29 - 3:31
    Ç'ndodhi më vonë
  • 3:31 - 3:33
    ishte e shquar,
  • 3:33 - 3:35
    ishte aty ku cilindri ynë
  • 3:35 - 3:37
    hyn në histori.
  • 3:37 - 3:39
    Kiri, mbreti i persianëve,
  • 3:39 - 3:41
    hyri në Babiloni pa një luftim --
  • 3:41 - 3:43
    perandoria madhështore e Babilonisë,
  • 3:43 - 3:45
    që shtrihej nga qendra e Irakut të jugut
  • 3:45 - 3:47
    deri në Mesdhe,
  • 3:47 - 3:49
    ra në duart e Kirit.
  • 3:49 - 3:53
    Kiri bëri një deklaratë.
  • 3:53 - 3:56
    Dhe kjo është ajo që ky cilindër është,
  • 3:56 - 3:59
    declarata e bërë nga sudimtari i udhëhequr nga Perëndia
  • 3:59 - 4:03
    i cili përmbysi despotin iraken
  • 4:03 - 4:05
    dhe po i sillte popullit lirinë.
  • 4:05 - 4:07
    Në Babilonisht --
  • 4:07 - 4:09
    ishte shkruajtur në Babilonisht --
  • 4:09 - 4:12
    ai thosh "jam Kiri mbreti i gjithë universit,
  • 4:12 - 4:14
    mbreti i madh, mbreti i fuqishëm
  • 4:14 - 4:18
    mbret i Babilonisë, mbret i katër anëve të botës
  • 4:18 - 4:21
    Siç e shihni nuk i strukeshin ekzagjerimeve.
  • 4:21 - 4:23
    Ka mundësi
  • 4:23 - 4:25
    të jetë komunikata e parë për shtyp
  • 4:25 - 4:27
    e një ushtrie fitimtare
  • 4:27 - 4:29
    që ne kemi.
  • 4:29 - 4:31
    Dhe është shkrojtur, siç do e shohim pas pak,
  • 4:31 - 4:34
    prej konsulentësh të aftë në relacionet publike.
  • 4:34 - 4:37
    Ndaj hiperbola nuk është shumë e çuditëshme.
  • 4:37 - 4:39
    Dhe çfarë mbreti i madh, mbreti i fuqishëm,
  • 4:39 - 4:42
    mbreti i katër anëve të botës, do të bënte?
  • 4:42 - 4:45
    Ai vazhdon të thotë se, pasi pushtoi Babiloninë,
  • 4:45 - 4:48
    do të lirojë të gjithë personat
  • 4:48 - 4:50
    që babilonezët -- Nebukadnetsari dhe Belshatsari --
  • 4:50 - 4:52
    kishin zënë dhe bërë skllevër
  • 4:52 - 4:54
    duke i lënë ata të lirë.
  • 4:54 - 4:56
    Do ti linte të ktheheshin në vendet e tyre.
  • 4:56 - 4:58
    Dhe më e rëndësishmja,
  • 4:58 - 5:00
    do ti lejonte të rimerrnin me vete
  • 5:00 - 5:02
    pasuritë, statujat,
  • 5:02 - 5:04
    orenditë e tempullit
  • 5:04 - 5:06
    të cilat iu ishin konfiskuar.
  • 5:06 - 5:09
    Të gjithë njerëzit që babilonezët kishin shtypur dhe shpërngulur
  • 5:09 - 5:11
    do të kthehen në shtëpi,
  • 5:11 - 5:14
    dhe do të marrin me vete perënditë e tyre.
  • 5:14 - 5:17
    Dhe ata do të jenë në gjendje të venë ne vend altarët e tyre
  • 5:17 - 5:19
    dhe të adhurojnë perënditë e tyre
  • 5:19 - 5:22
    në mënyrën e vet, në vendin e tyre.
  • 5:22 - 5:24
    Ky është dekreti,
  • 5:24 - 5:27
    ky objekt është dëshmia
  • 5:27 - 5:29
    e faktit se çifutët,
  • 5:29 - 5:31
    pas mërgimit me forcë në Babiloni,
  • 5:31 - 5:34
    vitet që kanë kaluar ulur pranë ujërave të Babilonisë,
  • 5:34 - 5:37
    duke vajtuar kujtonin Jeruzalemin,
  • 5:37 - 5:40
    këtyre çifutëve ju lejua të ktheheshin në shtëpi.
  • 5:40 - 5:42
    I lejohesh të ktheheshin në Jeruzalem
  • 5:42 - 5:44
    dhe të rindërtonin tempullin.
  • 5:44 - 5:46
    Është një dokument qendror
  • 5:46 - 5:48
    në historinë hebraike.
  • 5:48 - 5:52
    Libri i Kronikave, libri i Ezras në shkrimet hebraike
  • 5:52 - 5:54
    e raportuan me fjalë tingëlluese.
  • 5:54 - 5:56
    Ky është versioni hebraik
  • 5:56 - 5:58
    e të njëjtës histori.
  • 5:58 - 6:00
    "Kështu foli Kiri, mbreti i Persisë,
  • 6:00 - 6:03
    "Zoti i qiellit më dha të gjitha mbretëritë e tokës,
  • 6:03 - 6:05
    dhe më ngarkoi
  • 6:05 - 6:07
    ti ngre një shtëpi në Jeruzalem.
  • 6:07 - 6:09
    Kush nga ju është nga njerëzit e tij?
  • 6:09 - 6:11
    Zoti do të jetë me të
  • 6:11 - 6:14
    dhe do e lërë të ngrihet."
  • 6:14 - 6:16
    "Ngrihet" -- Aliyah.
  • 6:16 - 6:19
    Përsëri, element qendror
  • 6:19 - 6:21
    kthimi,
  • 6:21 - 6:23
    një pjesë qendrore
  • 6:23 - 6:25
    e jetës në judaizëm.
  • 6:25 - 6:27
    Siç e dini, kthimi nga mërgimi,
  • 6:27 - 6:29
    tempulli i dytë,
  • 6:29 - 6:31
    çuan në një riorganizimin të Judaizmit.
  • 6:31 - 6:33
    Dhe ndryshimi,
  • 6:33 - 6:35
    moment i madh historik,
  • 6:35 - 6:39
    u bë i mundur nga Kiri, mbret i Persisë,
  • 6:39 - 6:42
    raportuar për ne në hebraisht në shkrimet e shenjta
  • 6:42 - 6:45
    dhe në argjilën babilonase.
  • 6:45 - 6:47
    Dy tekste të mëdhej,
  • 6:47 - 6:49
    po politika?
  • 6:49 - 6:51
    Çfarë po ndodhte
  • 6:51 - 6:54
    ishte ndryshim themelor në historinë e Lindjes së Mesme.
  • 6:54 - 6:57
    Perandoria e Iranit, Medasve dhe persianëve,
  • 6:57 - 6:59
    bashkuar nën Kirin,
  • 6:59 - 7:03
    u bë perandoria e parë e madhe në botë.
  • 7:03 - 7:06
    Kiri filloi në vitin 530s para erës sonë.
  • 7:06 - 7:10
    Dhe në kohën e të birit, Darit
  • 7:10 - 7:13
    i gjithë Mesdheu lindor
  • 7:13 - 7:15
    është nën kontrollin persian.
  • 7:15 - 7:17
    Kjo perandori është, në fakt,
  • 7:17 - 7:19
    Lindja e Mesme ashtu siç e njohim ne,
  • 7:19 - 7:22
    dhe kjo është ajo që formon Lindjen e Mesme si e njohim ne.
  • 7:22 - 7:24
    Ajo ishte perandoria më e madhe që bota e kishte njohur deri atëherë.
  • 7:24 - 7:26
    Shumë më e rëndësishme,
  • 7:26 - 7:28
    ai ishte i pari
  • 7:28 - 7:30
    shtet multikulturor, shumë fetar
  • 7:30 - 7:32
    në një shkallë të madhe.
  • 7:32 - 7:34
    Dhe duhej udhëhequr në një mënyrë mjaft të re.
  • 7:34 - 7:36
    Duhej të menaxhohej në gjuhë të ndryshme.
  • 7:36 - 7:39
    Fakti që ky dekret është në babilonisht thotë një gjë.
  • 7:39 - 7:41
    Duhet të njihte zakonet e tyre të ndryshme,
  • 7:41 - 7:44
    popujt të ndryshëm, të feve të ndryshme, të besimeve të ndryshme.
  • 7:44 - 7:47
    Të gjitha ato respektoheshin nga Kiri.
  • 7:47 - 7:49
    Kiri krijon një model
  • 7:49 - 7:51
    se si drejtohet
  • 7:51 - 7:56
    një shoqëri e madhe shumëkombëshe, shumë fetare, multikulturore.
  • 7:56 - 7:58
    Dhe rezultat i saj
  • 7:58 - 8:01
    ishte një perandori që përfshinte zonat që ju shihni në ekran,
  • 8:01 - 8:04
    që mbijetoi për 200 vjet me stabilitet
  • 8:04 - 8:07
    derisa u shpartallua nga Aleksandri.
  • 8:07 - 8:09
    Ajo la një ëndërr të Lindjes së Mesme si një njësi,
  • 8:09 - 8:11
    një njësi ku njerëzit e besimeve të ndryshme
  • 8:11 - 8:13
    mund të jetojnë së bashku.
  • 8:13 - 8:15
    Pushtimet greke i dhanë fund atyre.
  • 8:15 - 8:18
    Natyrisht, Aleksandri nuk mundi të krijojë një qeveri
  • 8:18 - 8:20
    dhe ajo u fragmentua.
  • 8:20 - 8:22
    Ajo që Kiri përfaqësoi
  • 8:22 - 8:24
    mbeti absolutisht qendror.
  • 8:24 - 8:27
    Historiani grek Ksenofoni
  • 8:27 - 8:29
    shkruajti këtë libër "Kiropedia"
  • 8:29 - 8:31
    ku promovonte Kirin si një sundimtar madhështor.
  • 8:31 - 8:34
    Dhe në kulturën europiane që pasoi,
  • 8:34 - 8:37
    Kiri mbeti një model.
  • 8:37 - 8:39
    Ky është një imazh i shekullit të gjashtëmbëdhjetë
  • 8:39 - 8:41
    që tregon se sa i përhapur
  • 8:41 - 8:44
    përnderimi i tij ishte.
  • 8:44 - 8:46
    Libri i Ksenofonit mbi Kirin
  • 8:46 - 8:49
    mbi qeverisjen e një shoqërie të ndryshme
  • 8:49 - 8:51
    qe një nga librat e rëndësishëm
  • 8:51 - 8:53
    që frymëzoi themeluesit
  • 8:53 - 8:55
    e Revolucionit Amerikan.
  • 8:55 - 8:57
    Jefferson ishte një admirues i madh --
  • 8:57 - 8:59
    idealet e Kirit
  • 8:59 - 9:01
    natyrisht të flasësh për idealet e shekullit të 18
  • 9:01 - 9:03
    se si ju e krijoni tolerancën fetare
  • 9:03 - 9:06
    në një shtet të ri.
  • 9:08 - 9:10
    Ndërkohë, në Babiloni,
  • 9:10 - 9:12
    gjërat nuk janë duke vajtur mirë.
  • 9:12 - 9:15
    Pas Aleksandrit, perandoritë e tjera,
  • 9:15 - 9:18
    Babilonia perëndoi, ra në rrënojë,
  • 9:18 - 9:22
    dhe të gjitha gjurmët e perandorisë së Babilonisë së madhe janë zhdukur --
  • 9:22 - 9:24
    deri në vitin 1879
  • 9:24 - 9:27
    kur u zbulua ky cilindër
  • 9:27 - 9:30
    nga një ekspozitë e British Museum të gërmimeve në Babiloni.
  • 9:30 - 9:33
    Aty hyri një histori e re.
  • 9:33 - 9:35
    Ajo hyn në atë debat të madh
  • 9:35 - 9:37
    në mes të shekullit të 19:
  • 9:37 - 9:40
    Janë shkrimet e shenjta të vërteta? A mund ti besojmë atyre?
  • 9:40 - 9:42
    I vetmi burim historik
  • 9:42 - 9:44
    rreth kthimit të çifutëve dhe dekretit të Kirit
  • 9:44 - 9:46
    ishte nga shkrimet hebraike.
  • 9:46 - 9:48
    Asnjë provë tjetër.
  • 9:48 - 9:50
    Papritmas, u shfaq.
  • 9:50 - 9:52
    Dhe eksitim të madh
  • 9:52 - 9:54
    në një botë ku ata që besonin në shkrimet e shenjta
  • 9:54 - 9:56
    kishin patur ndonjë lëkundje rreth besimit
  • 9:56 - 9:58
    nga evolucioni, nga gjeologjia
  • 9:58 - 10:00
    aty ata kishin një provë
  • 10:00 - 10:02
    që shkrimet e shenjta ishin historikisht të vërteta.
  • 10:02 - 10:05
    Ishte nje moment i rëndësishëm i shekullit të 19.
  • 10:05 - 10:10
    Por -- kjo, natyrisht, qe aty ku u koklavit --
  • 10:10 - 10:12
    faktet ishin të vërteta,
  • 10:12 - 10:15
    hurrah për arkeologjoninë,
  • 10:15 - 10:18
    por interpretimi ishte mjaft më i komplikuar.
  • 10:18 - 10:21
    Pasi raporti i cilindrit dhe raporti i Bilbës hebraike
  • 10:21 - 10:23
    ndryshojnë në një aspekt kyç.
  • 10:23 - 10:25
    Cilindri babilonez
  • 10:25 - 10:27
    është shkruar nga priftërinjtë
  • 10:27 - 10:29
    e Mardukut, perëndia i madh babilonez.
  • 10:29 - 10:31
    Ndaj, nuk është e habitëshme
  • 10:31 - 10:33
    kur ata thonë që gjithçka që ndodhi ishte falë perëndisë Marduk.
  • 10:33 - 10:36
    "Marduku, ne supozojmë, thërriste Kirin në emër".
  • 10:36 - 10:39
    Marduku mori Kirin përdore,
  • 10:39 - 10:41
    i bën thirrje atij për të mbrojtur popullin e tij
  • 10:41 - 10:44
    dhe i jep atij sundimin e Babilonisë.
  • 10:44 - 10:46
    Marduku i thotë Kirit
  • 10:46 - 10:48
    të bëjë këto gjëra të mëdha, bujare
  • 10:48 - 10:50
    ti japi popullit lirinë.
  • 10:50 - 10:52
    Kjo është arsyeja pse ne të gjithë duhet ti jemi mirënjohës
  • 10:52 - 10:54
    dhe adhurojmë Mardukun.
  • 10:54 - 10:56
    Shkrimtarët hebrenj
  • 10:56 - 10:58
    në Dhjatën e Vjetër,
  • 10:58 - 11:01
    nuk do të mbeteni të befasuar kur të mësoni
  • 11:01 - 11:03
    që kanë një pikëpamje tjetër.
  • 11:03 - 11:05
    Për ta, sigurisht, është e pamundur që Marduku
  • 11:05 - 11:07
    bëri që gjithë kjo të ndodhë.
  • 11:07 - 11:09
    Ai mund të jetë vetëm Jehovai.
  • 11:09 - 11:11
    Dhe kështu në Isaia,
  • 11:11 - 11:13
    ne kemi tekste të mrekullueshme
  • 11:13 - 11:15
    që i japin të gjithë meritën,
  • 11:15 - 11:16
    jo Mardukut
  • 11:16 - 11:19
    por Zotit, Perëndisë së Izraelit --
  • 11:19 - 11:21
    Zoti, Perëndia i Izraelit
  • 11:21 - 11:23
    i cili gjithashtu thirri Kirin me emër,
  • 11:23 - 11:26
    po ashtu e mori Kirin përdore
  • 11:26 - 11:28
    dhe i tha të mbronte popullin e tij.
  • 11:28 - 11:30
    Është një shembull i shquar
  • 11:30 - 11:34
    e dy përvetësimeve të ndryshme të priftërinjve të njëjtës ngjarje,
  • 11:34 - 11:36
    dy përvetësime të ndryshme fetare
  • 11:36 - 11:38
    të fakteve politike.
  • 11:38 - 11:40
    Perëndia, ne e dimë,
  • 11:40 - 11:42
    është zakonisht nga ana e ushtrive të mëdha.
  • 11:42 - 11:45
    Pyetja është, cili zot ishte ai?
  • 11:45 - 11:47
    Debati turbullon
  • 11:47 - 11:49
    të gjithë në shekullin e 19
  • 11:49 - 11:51
    të kuptojnë se shkrimet e shenjta hebraike
  • 11:51 - 11:54
    janë pjesë e një bote shumë më të gjerë të fesë.
  • 11:54 - 11:56
    Dhe kjo është mjaft e qartë
  • 11:56 - 11:59
    cilindri është më i vjetër se teksti i Isaias,
  • 11:59 - 12:01
    dhe akoma, Jehovai po flet
  • 12:01 - 12:03
    me fjalë shumë të ngjashme
  • 12:03 - 12:05
    me ato të përdorura nga Marduk.
  • 12:05 - 12:08
    Ka një ndjenjë të vogël që Isaia e di këtë,
  • 12:08 - 12:10
    pasi ai thotë,
  • 12:10 - 12:13
    po flet Zoti, natyrisht,
  • 12:13 - 12:15
    "Unë të kam thirrur ty në emër
  • 12:15 - 12:17
    edhe pse ti nuk ke njohur mua. "
  • 12:17 - 12:19
    Unë mendoj se është e njohur
  • 12:19 - 12:21
    se Kiri nuk e kupton
  • 12:21 - 12:24
    se ai është duke vepruar nën urdhërat e Jehovait.
  • 12:24 - 12:27
    Dhe në mënyrë të barabartë, ai do të ketë qenë i befasuar që ai ishte duke vepruar nën urdhërat e Mardukut.
  • 12:27 - 12:29
    Sepse interesant, sigurisht,
  • 12:29 - 12:31
    Kiri është një iranian i mirë
  • 12:31 - 12:33
    me një seri krejtësisht të ndryshme të perëndive
  • 12:33 - 12:35
    që nuk janë përmendur në ndonjë nga këto tekste.
  • 12:35 - 12:37
    (Të qeshura)
  • 12:37 - 12:39
    Ky është viti 1879.
  • 12:39 - 12:41
    Kaluan 40 vjet
  • 12:41 - 12:44
    dhe jemi në vitin 1917,
  • 12:44 - 12:46
    cilindri hyn në një botë tjetër.
  • 12:46 - 12:48
    Këtë herë, politika reale
  • 12:48 - 12:50
    e botës bashkëkohore --
  • 12:50 - 12:53
    viti i Deklaratës Balfour,
  • 12:53 - 12:56
    viti kur pushteti i ri perandorak në Lindjen e Mesme, Britania,
  • 12:56 - 12:58
    vendos se do të deklarojë
  • 12:58 - 13:00
    një atdhe Hebraik,
  • 13:00 - 13:02
    që do lejojë
  • 13:02 - 13:04
    kthimin e çifutëve.
  • 13:04 - 13:06
    Përgjigja e kësaj
  • 13:06 - 13:09
    nga popullata çifute në Evropën Lindore është rapsodike.
  • 13:09 - 13:11
    Dhe në të gjithë Evropën Lindore,
  • 13:11 - 13:13
    çifutët vinin fotografinë e Kirit
  • 13:13 - 13:15
    dhe mbretit Gjergj V
  • 13:15 - 13:17
    krah për krah --
  • 13:17 - 13:19
    dy sundimtarët e mëdhenj
  • 13:19 - 13:22
    të cilët lejuan kthimin në Jeruzalem.
  • 13:22 - 13:25
    Cilindri i Kirit u kthye në dispozicion të publikut
  • 13:25 - 13:27
    Dhe teksti i tij
  • 13:27 - 13:30
    një demostrim i asaj që po ndodhte
  • 13:30 - 13:33
    pas luftës në fund të vitit 1918
  • 13:33 - 13:36
    është pjesë e një plani hyjnor.
  • 13:36 - 13:38
    Të gjithë ne e dimë se çndodhi.
  • 13:38 - 13:41
    Shteti i Israelit u themelua,
  • 13:41 - 13:44
    50 vjet më vonë, nga fundi i viteve 60,
  • 13:44 - 13:47
    është e qartë që roli i Britanisë si fuqi imperialiste kish marrë fund.
  • 13:47 - 13:50
    Një histori tjetër e cilindrit fillon.
  • 13:50 - 13:52
    Rajoni, Mbretëria e Bashkuar dhe ShBA vendosin,
  • 13:52 - 13:55
    si duhet të ruhen nga komunizmi,
  • 13:55 - 13:58
    dhe superfuqia që duhej krijuar për ta bërë këtë
  • 13:58 - 14:00
    do të ishte Irani, Shahu i Persisë.
  • 14:00 - 14:03
    Ndaj Shahu trilloi një histori iraniane,
  • 14:03 - 14:05
    apo një kthim të historisë iraniane,
  • 14:05 - 14:08
    që vinte atë në qendër të një tradite të madhe
  • 14:08 - 14:10
    dhe shtypi monedha
  • 14:10 - 14:12
    ku tregonte veten
  • 14:12 - 14:14
    me cilindrin e Kirit.
  • 14:14 - 14:17
    Kur kish festimet e tij e mëdha në Persepoli,
  • 14:17 - 14:19
    ai mori cilindrin
  • 14:19 - 14:22
    cilindri u dha hua nga British Museum, shkon në Teheran,
  • 14:22 - 14:24
    dhe eshte pjese e atyre festimeve të mëdha
  • 14:24 - 14:27
    të dinastisë Pahlavi.
  • 14:27 - 14:30
    Cilindri i Kirit, garant i Shahut.
  • 14:30 - 14:33
    10 vjet më vonë, një histori tjetër:
  • 14:33 - 14:35
    Revolucioni iranian, viti 1979.
  • 14:35 - 14:37
    Revolucioni islamik, jo më Kiri;
  • 14:37 - 14:39
    nuk na intereson kjo histori,
  • 14:39 - 14:42
    jemi të interesuar për Iranin islamik --
  • 14:42 - 14:44
    deri sa Iraku,
  • 14:44 - 14:47
    superfuqia e re që kemi vendosur që duhet të jenë në rajon,
  • 14:47 - 14:49
    sulmon.
  • 14:49 - 14:51
    Një tjetër luftë Iran-Irak.
  • 14:51 - 14:53
    Dhe kjo bëhet kritike për iranianët
  • 14:53 - 14:56
    të kujtojnë të kaluarën e tyre madhështore,
  • 14:56 - 14:58
    të kaluarën e tyre madhështore
  • 14:58 - 15:01
    kur luftuan kundër Irakut dhe fituan.
  • 15:01 - 15:03
    U bë kritike për të gjetur një simbol
  • 15:03 - 15:06
    që do të tërheqë së bashku të gjithë iranianët -
  • 15:06 - 15:08
    muslimanët dhe jo-muslimanët,
  • 15:08 - 15:11
    Të krishterët, zoroastrianët, hebrenjtë që jetojnë në Iran,
  • 15:11 - 15:13
    njerëz që janë të devotshëm, jo të devotshëm.
  • 15:13 - 15:16
    Dhe emblemë e dukshme është Kiri.
  • 15:16 - 15:19
    Pra, kur British Museum dhe Muzeu Kombëtar i Teheranit
  • 15:19 - 15:21
    kooperojnë dhe bashkëpunojnë, siç ishim duke bërë,
  • 15:21 - 15:23
    iranianët kërkonin vetëm një gjë
  • 15:23 - 15:25
    si një hua.
  • 15:25 - 15:27
    Ishte i vetmi objekt që ata dëshironin.
  • 15:27 - 15:29
    Donin të merrnin hua cilindrin e Kirit.
  • 15:29 - 15:31
    Vitin e kaluar,
  • 15:31 - 15:35
    cilindri i Kirit vajti në Teheran
  • 15:35 - 15:38
    për herë të dytë.
  • 15:38 - 15:41
    Është vënë në shikim të publikut, brenda këllëfit të tij
  • 15:41 - 15:44
    nga drejtori i Muzeut Kombëtar të Teheranit,
  • 15:44 - 15:47
    njëra nga ato shumë gra në Iran me një pozitë të rëndësishme
  • 15:47 - 15:49
    Zonja Ardakani.
  • 15:49 - 15:51
    Kjo ishte një ngjarje e madhe.
  • 15:51 - 15:54
    Kjo është ana tjetër e së njëjtës pamje.
  • 15:54 - 15:57
    U vizitua në Teheran
  • 15:57 - 15:59
    nga rreth një a dy milion njerëz
  • 15:59 - 16:01
    në hapësirën e disa muajve.
  • 16:01 - 16:03
    Kjo tejkalon çdo ekspozitë të suksesshme
  • 16:03 - 16:05
    në Perëndim.
  • 16:05 - 16:08
    Dhe kjo është objekt i një debati të madh
  • 16:08 - 16:11
    rreth asaj se çfarë cilindri përfaqëson, çfarë Kiri përfaqëson,
  • 16:11 - 16:14
    por mbi të gjitha, si artikulohet Kiri përmes këtij cilindri --
  • 16:14 - 16:17
    Kiri si mbrojtës i mëmëdheut,
  • 16:17 - 16:19
    kampioni, natyrisht, i identitetit iranian
  • 16:19 - 16:21
    dhe i popullit iranian,
  • 16:21 - 16:23
    tolerant me të gjitha fetë.
  • 16:23 - 16:25
    Dhe në Iranin e sotëm,
  • 16:25 - 16:28
    zoroastrianët dhe të krishterët kanë vende të garantuara
  • 16:28 - 16:31
    në parlamentin iranian, diçka për të qënë shumë, shumë krenar.
  • 16:31 - 16:34
    Për të parë këtë objekt në Teheran,
  • 16:34 - 16:36
    mijëra hebrenj që jetojnë në Iran
  • 16:36 - 16:38
    vajtën në Teheran ta shihnin atë.
  • 16:38 - 16:40
    Ai u bë një simbol i madh,
  • 16:40 - 16:42
    një objekt i madh i një debati
  • 16:42 - 16:45
    për atë që Irani është brenda dhe jashtë vendit.
  • 16:45 - 16:48
    A është Irani ende mbrojtës i shtypurve?
  • 16:48 - 16:50
    A e mban Irani popullin e lirë
  • 16:50 - 16:53
    të cilin tiranët e skllavëruan dhe e shpronësuan?
  • 16:53 - 16:56
    Kjo është retorikë marramendëse kombëtare,
  • 16:56 - 16:58
    dhe kjo ishte ishte mbledhur
  • 16:58 - 17:00
    në një rikonstruksion historik
  • 17:00 - 17:02
    për fillimin e kthimit.
  • 17:02 - 17:05
    Këtu shihni cilindrin e zmadhuar të Kirit në skenë
  • 17:05 - 17:08
    me figura madhështore të historisë iraniane
  • 17:08 - 17:10
    të mbledhur për të zënë vend
  • 17:10 - 17:13
    në trashëgiminë e Iranit.
  • 17:13 - 17:15
    Ky ishte një tregim i paraqitur
  • 17:15 - 17:18
    nga presidenti vetë.
  • 17:18 - 17:20
    Dhe për mua,
  • 17:20 - 17:22
    të çoj këtë objekt në Iran,
  • 17:22 - 17:24
    të më lejohet të çoj këtë objekt në Iran
  • 17:24 - 17:26
    ishte që të më lejohej të isha pjesë
  • 17:26 - 17:28
    i një debati të jashtëzakonshëm
  • 17:28 - 17:30
    i çuar në nivelet më të larta
  • 17:30 - 17:32
    për atë që Irani është,
  • 17:32 - 17:35
    sa Irane të ndryshëm janë
  • 17:35 - 17:37
    dhe si historitë e ndryshme të Iranit
  • 17:37 - 17:40
    mund të formësojnë botën sot.
  • 17:40 - 17:43
    Është një debat që është ende duke vazhduar,
  • 17:43 - 17:45
    dhe ende do vazhdojë të gjëmojë,
  • 17:45 - 17:47
    pasi ky objekt
  • 17:47 - 17:49
    është një prej deklaratave të mëdha
  • 17:49 - 17:51
    e aspiratës njerëzore.
  • 17:51 - 17:55
    Ajo qëndron me kushtetutën amerikane.
  • 17:55 - 17:58
    Ai me siguri thotë shumë më tepër në lidhje me liritë reale
  • 17:58 - 18:00
    se Magna Carta.
  • 18:00 - 18:03
    Kjo është një dokument që mund të thotë kaq shumë gjëra,
  • 18:03 - 18:06
    për Iranin dhe për rajonin.
  • 18:06 - 18:08
    Një kopje e këtij
  • 18:08 - 18:10
    ndodhet në OKB.
  • 18:10 - 18:13
    Në Nju Jork këtë vjeshtë, ai do të jetë i pranishëm
  • 18:13 - 18:15
    kur bisedimet e mëdha
  • 18:15 - 18:18
    rreth së ardhmes në Lindjen e Mesme do të fillojnë.
  • 18:18 - 18:20
    Dhe unë dua të përfundoj duke ju pyetur
  • 18:20 - 18:22
    cila do jetë historia e ardhshme
  • 18:22 - 18:24
    në të cilën ky object figuron.
  • 18:24 - 18:26
    Ai do të shfaqet, sigurisht,
  • 18:26 - 18:28
    në shumë histori të Lindjes së Mesme.
  • 18:28 - 18:30
    Dhe cila histori e Lindjes së Mesme,
  • 18:30 - 18:32
    cila histori e botës,
  • 18:32 - 18:34
    doni të shihni
  • 18:34 - 18:36
    duke reflektuar mbi atë çfarë thuhet
  • 18:36 - 18:38
    çfarë shprehet në këtë cilindër?
  • 18:38 - 18:40
    E drejta e popujve
  • 18:40 - 18:42
    të jetojnë së bashku në të njëjtin shtet,
  • 18:42 - 18:44
    të luten në mënyra të ndryshme, të lirë --
  • 18:44 - 18:46
    një Lindje e Mesme, një botë,
  • 18:46 - 18:48
    në të cilën feja nuk është objekt përçarje
  • 18:48 - 18:51
    apo debati.
  • 18:51 - 18:54
    Në botën brenda Lindjes së Mesme për momentin,
  • 18:54 - 18:57
    debatet janë, siç e dini, të mprehtë.
  • 18:57 - 18:59
    Por unë mendoj se është e mundur
  • 18:59 - 19:03
    që zëri më i fuqishëm dhe më i urti prej të gjithë tyre
  • 19:03 - 19:05
    mund të jetë zëri
  • 19:05 - 19:07
    i kësaj gjëje të heshtur,
  • 19:07 - 19:09
    cilindri i Kirit.
  • 19:09 - 19:11
    Faleminderit.
  • 19:11 - 19:15
    (Duartrokitje)
Title:
Neil MacGregor: 2600 vjet histori në një objekt
Speaker:
Neil MacGregor
Description:

Një cilindër balte i mbuluar më shkrime Akadiane, i dëmtuar dhe i thyer, Cilindri i Kirit është një simbol i fuqishëm i tollerancës fetare dhe multi-kulturalismit. Në këtë diskutim interesant Neil MacGregor, drejtor i British Museum, gjurmon 2600 vjet histori të Lindjes së Mesme me anë të këtij objekti.

more » « less
Video Language:
English
Team:
TED
Project:
TEDTalks
Duration:
19:16
Spartak Ferrollari added a translation

Albanian subtitles

Revisions