YouTube

Got a YouTube account?

New: enable viewer-created translations and captions on your YouTube channel!

Polish subtitles

← Neil MacGregor: 2600 lat historii w jednym przedmiocie.

Get Embed Code
39 Languages

Subtitles translated from English Showing Revision 1 created 03/20/2012 by Marcin Mituniewicz.

  1. Przedmioty, które robimy
  2. mają jedną największą zaletę -
  3. trwają dłużej, niż my.
  4. My umieramy, one zostają.
  5. Mamy jedno życie, one mają ich wiele,
  6. a w każdym z nich mogą znaczyć coś innego.
  7. Oznacza to, że my posiadamy jedną biografię,
  8. a przedmioty mają ich wiele.
  9. Chcę dziś opowiedzieć

  10. historię, biografię - a raczej biografie -
  11. pewnego nadzwyczajnego przedmiotu.
  12. pewnego nadzwyczajnego przedmiotu.
  13. Zgodzę się, że nie wygląda okazale.
  14. Zgodzę się, że nie wygląda okazale.
  15. Jest mniej więcej wielkości piłki do rugby.
  16. Wykonany z gliny,
  17. został ufromowany
  18. w cylindryczny kształt,
  19. wyryto na nim gęste napisy,
  20. a potem wysuszono na słońcu.
  21. Jak możecie zobaczyć
  22. jest trochę poobijany,
  23. co nie jest zaskakujące,
  24. bo powstał 2500 lat temu,
  25. a odkryto go w roku 1879.
  26. a odkryto go w roku 1879.
  27. Jednak dziś przedmiot ten
  28. Jednak dziś przedmiot ten
  29. gra jedną z głównych ról
  30. na politycznej scenie Bliskiego Wschodu.
  31. Jest to obiekt, wokół którego
  32. powstały fascynujące historie,
  33. które bynajmniej nie są jeszcze opowiedziane do końca.
  34. Opowieść zaczyna się

  35. podczas wojny iracko-irańskiej
  36. oraz szeregiem wydarzeń,
  37. których kulminacją
  38. stała się inwazja na Irak
  39. zagranicznych wojsk
  40. oraz obalenie despotycznego władcy
  41. i natychmiastowa zmiana reżimu.
  42. Chciałbym zacząć
  43. od pierwszego epizodu w sekwencji zdarzeń,
  44. który większość z was powinna znać.
  45. To uczta Baltazara -
  46. dlatego, że mówimy o wojnie irańsko-irackiej
  47. z roku 539 przed naszą erą.
  48. Analogie między zdarzeniami
  49. Analogie między zdarzeniami
  50. z roku 539 p.n.e., a tymi z 2003 są uderzające.
  51. z roku 539 p.n.e., a tymi z 2003 są uderzające.
  52. Patrzycie na obraz Rembrandta,
  53. który znajduje się w National Gallery w Londynie.
  54. Ilustruje on tekst proroka Daniela
  55. z hebrajskiej Biblii.
  56. Wszyscy z grubsza znamy tę opowieść.
  57. Baltazar, syn Nabuchodonozora,

  58. tego samego który podbił Izrael, złupił Jerozolimę
  59. i pojmał Żydów, których zawiódł do Babilonu.
  60. i pojmał Żydów, których zawiódł do Babilonu.
  61. Nie tylko Żydów, bo zrabował też naczynia świątynne.
  62. Splądrował i zbezcześcił przybytek.
  63. Wspaniałe złote naczynia ze świątyni w Jerozolimie
  64. zostały zabrane do Babilonu.
  65. Jego syn Baltazar
  66. postanowił wyprawić ucztę.
  67. Aby była jeszcze bardziej ekscytująca,
  68. do ogólnej zabawy dodał szczyptę świętokradztwa,
  69. wprowadzając świątynne naczynia.
  70. Trwała już wtedy wojna z Irańczykami,
  71. z królem Persji.
  72. Prorok Daniel pisze, że tej nocy,

  73. gdy zabawa trwała w najlepsze,
  74. ukazała się ręka, która napisała na ścianie,
  75. "Zważono cię na wadze i okazałeś się zbyt lekki,
  76. twoje królestwo uległo podziałowi;
  77. oddano je Medom i Persom".
  78. Tej samej nocy
  79. Cyrus, król Persów, wkroczył do Babilonu
  80. i skończyły się rządy Baltazara.
  81. To oczywiście wielki moment w historii ludu żydowskiego.
  82. To oczywiście wielki moment w historii ludu żydowskiego.
  83. To oczywiście wielki moment w historii ludu żydowskiego.
  84. To wspaniała opowieść, którą wszyscy znamy.
  85. "Pismo na ścianie"
  86. to fraza z naszego codziennego języka.
  87. To, co działo się później, było niezwykłe,
  88. To, co działo się później, było niezwykłe,
  89. w tym miejscu nasz cylinder
  90. pojawia się w tej opowieści.
  91. Cyrus, król Persów

  92. wkroczył do Babilonu bez walki.
  93. Wielkie imperium Babilonu,
  94. rozciągające się od środkowo-południowego Iraku
  95. po Morze Śródziemne,
  96. wpadło w ręce Cyrusa.
  97. Cyrus wydał oświadczenie.
  98. Tym właśnie jest cylinder,
  99. deklaracją władcy kierowanego przez Boga,
  100. który obalił irackiego despotę
  101. i zamierzał dać wolność ludziom.
  102. W dźwięcznym babilońskim -
  103. a było to spisane w tym języku -
  104. powiedział, "Jam jest Cyrus, król wszechświata,
  105. król wspaniały i potężny,
  106. król Babilonu, król czterech stron świata".
  107. Jak widzicie, są to niemal hiperbole.
  108. To prawdopodobnie
  109. pierwsze znane ogłoszenie prasowe
  110. wydane przez zwycięską armię.
  111. wydane przez zwycięską armię.
  112. Zostało napisane, o czym przekonamy się później,
  113. przez bardzo zdolnych specjalistów od P.R.
  114. Hiperbola nie jest zbyt zaskakująca.
  115. Co zamierzał zrobić wspaniały i potężny król,

  116. władca czterech stron świata?
  117. Chciał ogłosić, że podbijając Babilon,
  118. natychmiast puści wolno wszystkie ludy,
  119. które Babilończycy - Nabuchodonozor i Baltazar - zniewolili.
  120. które Babilończycy - Nabuchodonozor i Baltazar - zniewolili.
  121. które Babilończycy - Nabuchodonozor i Baltazar - zniewolili.
  122. Pozwoli powrócić im do swoich krajów.
  123. Co ważniejsze, zezwoli im
  124. na zabranie ze sobą
  125. bożków, posągów i naczyń świątynnych,
  126. bożków, posągów i naczyń świątynnych,
  127. które zostały im wcześniej odebrane.
  128. Wszystkie ludy represjonowane przez Babilończyków
  129. powrócą do domów
  130. i zabiorą ze sobą swoich bogów.
  131. Będą mogli odbudować ołtarze
  132. i czcić swoich bogów
  133. na własny sposób, u siebie.
  134. Ten przedmiot to dekret, który jest dowodem na to,
  135. Ten przedmiot to dekret, który jest dowodem na to,
  136. że Żydzi po zesłaniu do Babilonu
  137. że Żydzi po zesłaniu do Babilonu
  138. i latach spędzonych u jego wód,
  139. opłakując Jerozolimę, jaką pamiętali,
  140. mogą teraz wrócić do domu.
  141. Pozwolono im powrócić do Jerozolimy
  142. i odbudować świątynię.
  143. To najważniejszy dokument

  144. w dziejach Żydów.
  145. Księga Kronik i Księga Ezdrasza w Biblii hebrajskiej
  146. wspominają o tym donośnym głosem.
  147. Jest to żydowska wersja
  148. tej samej historii.
  149. "Tak mówi Cyrus, król perski:
  150. Wszystkie królestwa ziemi dał mi Pan, Bóg niebios,
  151. I On mi rozkazał
  152. zbudować Mu dom w Jerozolimie w Judzie.
  153. Jeśli z całego ludu Jego jest między wami jeszcze ktoś,
  154. to niech Bóg jego będzie z nim;
  155. a niech idzie do Jerozolimy w Judzie [...]"
  156. a niech idzie do Jerozolimy w Judzie [...]"
  157. Motyw powrotu to wciąż stały element
  158. Motyw powrotu to wciąż stały element
  159. w świecie judaizmu.
  160. w świecie judaizmu.
  161. Jak wszyscy wiemy ten powrót z wygnania
  162. i budowa drugiej świątyni
  163. przekształciły judaizm.
  164. Ta zmiana,
  165. ta wielka chwila w historii,
  166. była możliwa dzięki Cyrusowi, królowi Persji,
  167. co przekazano po hebrajsku w Biblii,
  168. a po babilońsku w glinie.
  169. Dwa doniosłe teksty

  170. i ani słowa o polityce?
  171. To, co wówczas się działo,
  172. to fundamentalny przełom w historii Bliskiego Wschodu.
  173. Imperia Iranu, Medów i Persów zjednoczyły się
  174. pod panowaniem Cyrusa,
  175. stając się pierwszym wielkim mocarstwem.
  176. Swoje dzieło Cyrus zaczął w roku 530 p.n.e.
  177. Do czasu, kiedy na tron wstąpił Dariusz,
  178. całe wschodnie wybrzeże Morza Śródziemnego
  179. było pod kontrolą Persów.
  180. To królestwo to w zasadzie
  181. cały dzisiejszy Bliski Wschód
  182. i właśnie ono nadało kształt temu regionowi.
  183. Wcześniej nie istniało równie wielkie imperium.
  184. Co ważniejsze, było to pierwsze
  185. Co ważniejsze, było to pierwsze
  186. multikulturowe i wielowyznaniowe
  187. państwo na wielką skalę.
  188. Wymagało zarządzania w zupełnie nowy sposób.
  189. Koniecznie było stosowanie wielu języków.
  190. Świadczy o tym fakt, że dekret ten jest w języku babilońskim.
  191. Należało uwzględnić odmienne przyzwyczajenia,
  192. różne ludy, religie, wyznania.
  193. Cyrus respektował to wszystko.
  194. Stworzył on model,

  195. w oparciu o który można zarządzać
  196. wielonarodowym, wielowyznaniowym, multikulturowym społeczeństwem.
  197. W rezultacie tego
  198. powstało imperium, obejmujące tereny widoczne na ekranie,
  199. które stabilnie funkcjonowało przez 200 lat,
  200. aż zburzył je Aleksander.
  201. Pozostało wspomnienie po Bliskim Wschodzie
  202. jako całości, gdzie ludzie różnych wyznań
  203. mogli żyć razem.
  204. Greckie najazdy położyły temu koniec.
  205. Oczywiście Aleksander nie mógł utrzymać swojego rządu,
  206. który uległ rozdrobnieniu.
  207. Jednak to, co zaproponował Cyrus,
  208. pozostało absolutnie kluczowe.
  209. Grecki historyk Ksenofont

  210. napisał swoją "Cyropedię",
  211. gdzie przedstawił Cyrusa jako wielkiego władcę.
  212. W kulturze późniejszej Europy
  213. Cyrus pozostał wzorem.
  214. Oto obraz z XVI wieku,
  215. który pokazuje, jak powszechnym
  216. szacunkiem się cieszył.
  217. Książka Ksenofonta o Cyrusie
  218. i o tym jak rządzić różnorodnym społeczeństwem
  219. była jednym z najważniejszych podręczników,
  220. które zainspirowały ojców-założycieli
  221. rewolucji amerykańskiej.
  222. Jefferson bardzo podziwiał
  223. ideały Cyrusa,
  224. oczywiście w odniesieniu do idei XVIII wieku
  225. dotyczących tego, jak budować tolerancję religijną w nowym państwie.
  226. dotyczących tego, jak budować tolerancję religijną w nowym państwie.
  227. W tym czasie w Babilonie

  228. nie działo się dobrze.
  229. Po Aleksandrze i rządach innych mocarstw
  230. Babilon popada w ruinę,
  231. wszystkie ślady po wielkim imperium znikają, aż do 1879 roku,
  232. wszystkie ślady po wielkim imperium znikają, aż do 1879 roku,
  233. gdy odnaleziony zostaje cylinder
  234. przez zespół archeologów z British Museum.
  235. Pojawia się on w innej historii,
  236. którą jest wielka debata
  237. z połowy XIX wieku:
  238. Czy zapisy w Biblii są wiarygodne? Czy można im ufać?
  239. O powrocie Żydów i dekrecie Cyrusa wiedzieliśmy
  240. O powrocie Żydów i dekrecie Cyrusa wiedzieliśmy
  241. jedynie z hebrajskiej Biblii.
  242. Nie było innych dowodów.
  243. I nagle się pojawiły.
  244. Pojawiła się też ekscytacja
  245. wśród tych, których wiara w słowa Biblii
  246. i akt stworzenia została wcześniej zachwiana
  247. przez teorię ewolucji, czy geologię.
  248. W ręku mieli dowód,
  249. że Biblia jest historycznie prawdziwa.
  250. To był ważny moment XIX wieku.
  251. W tym momencie oczywiście wszystko się komplikuje.

  252. Fakty się zgadzały,
  253. hurra archeolodzy,
  254. jednak interpretacja okazała się bardziej skomplikowana.
  255. Relacja zapisana na cylindrze i relacja z Biblii hebrajskiej
  256. różnią się w jednej kluczowej sprawie.
  257. Na babilońskim cylindrze
  258. napisy wyryli kapłani
  259. wielkiego bóstwa Babilonu, Marduka.
  260. Co nie jest zaskakujące,
  261. mówią nam, że wszystko to uczynił Marduk.
  262. "Marduk zawołał Cyrusa po imieniu".
  263. Marduk wziął Cyrusa za rękę
  264. i wezwał, aby prowadził swój lud
  265. i władał Babilonem.
  266. Marduk powiedział Cyrusowi,
  267. że uczyni wspaniale i wielkodusznie,
  268. puszczając ludzi wolno.
  269. Dlatego też powinniśmy być wdzięczni
  270. i czcić Marduka.
  271. Hebrajscy autorzy

  272. Starego Testamentu,
  273. co was nie zaskoczy,
  274. mają inny pogląd na tę sprawę.
  275. Dla nich, rzecz jasna, Marduk
  276. w żadnym razie nie mógł tego sprawić.
  277. To mógł być tylko Jehowa.
  278. W księdze Izajasza
  279. mamy cudowne zapisy,
  280. przypisujące zasługi nie Mardukowi,
  281. przypisujące zasługi nie Mardukowi,
  282. a Panu Bogu Izraela,
  283. a Panu Bogu Izraela,
  284. który też wołał Cyrusa po imieniu,
  285. również wziął go za rękę
  286. i powiedział, aby prowadził swój lud.
  287. To niezwykły przykład
  288. na przywłaszczenie sobie praw do tego samego wydarzenia
  289. przez kapłanów dwóch różnych religii,
  290. na pozyskanie faktu politycznego.
  291. Jak wiemy Bóg

  292. zazwyczaj stoi po stronie wielkich armii.
  293. Powstaje pytanie, który był to bóg?
  294. Debata zakłóciła spokój
  295. wszystkich w XIX wieku,
  296. gdy zrozumieli, że Biblia hebrajska
  297. należy do znacznie szerszego świata religii.
  298. Bezsporne jest to,
  299. że cylinder jest starszy niż tekst Izajasza,
  300. a jednak Jehowa przemawia
  301. w słowach podobnych
  302. do tych Marduka.
  303. Mam pewne przeczucia, że Izajasz o tym wie,
  304. ponieważ mówi,
  305. że są to oczywiście słowa Boga,
  306. "Ja jestem Pan, który cię wołam po imieniu [...]
  307. [...] chociaż Mnie nie znałeś".
  308. Myślę, że możemy przyjąć,
  309. iż Cyrus nie zdaje sobie sprawy z tego,
  310. że działa na rozkaz Jehowy.
  311. Byłby tak samo zaskoczony, że kierowały nim rozkazy Marduka.
  312. Wszystko dlatego,
  313. że Cyrus to dobry Irańczyk
  314. wyznający zupełnie innych bogów,
  315. których nie ma w żadnym z tych tekstów.
  316. (śmiech)

  317. To było w roku 1879.

  318. Mija 40 lat
  319. i mamy rok 1917,
  320. kiedy cylinder wkracza w inny świat.
  321. Tym razem jest to czas realnej, nowoczesnej polityki,
  322. Tym razem jest to czas realnej, nowoczesnej polityki,
  323. rok Deklaracji Balfoura,
  324. rok w którym nowa potęga na Bliskim Wschodzie, Wielka Brytania,
  325. decyduje, że ogłosi
  326. powstanie państwa żydowskiego
  327. oraz pozwoli Żydom tam powrócić.
  328. oraz pozwoli Żydom tam powrócić.
  329. Odpowiedź na to ze strony
  330. populacji Żydów w Europie Wschodniej jest entuzjastyczna.
  331. W całej Europie Wschodniej
  332. Żydzi pokazują podobizny Cyrusa i Jerzego V,
  333. Żydzi pokazują podobizny Cyrusa i Jerzego V,
  334. obok siebie mamy dwóch wielkich władców,
  335. obok siebie mamy dwóch wielkich władców,
  336. którzy pozwolili na powrót do Jerozolimy.
  337. Cylinder Cyrusa powraca na widok publiczny,
  338. a tekst na nim zapisany
  339. staje się demonstracją dlaczego to,
  340. co zdarzy się po wojnie w roku 1918
  341. jest częścią boskiego planu.
  342. Wszyscy wiemy, co się wydarzyło.
  343. Powstało państwo Izrael,
  344. a 50 lat później, pod koniec lat 60.,
  345. stało się jasne, że Wielka Brytania straciła status imperium.
  346. Zaczyna się inna opowieść o cylindrze.
  347. Wielka Brytania i USA decydują,

  348. że region trzeba chronić przed komunizmem
  349. i supermocarstwem, które zostanie do tego stworzone
  350. będzie Iran wraz ze swoim szachem.
  351. Szach pisze nową historię Iranu,
  352. nawiązuje do jego dziejów,
  353. co umieszcza go w centrum wielkiej tradycji.
  354. Zaczyna wybijać monety
  355. ze swoją podobizną
  356. w towarzystwie cylindra Cyrusa.
  357. Na wielkie obchody w Persepolis
  358. ściąga do Teheranu cylinder,
  359. wypożyczony przez British Museum,
  360. który staje się częścią wielkiego święta
  361. dynastii Pahlavich.
  362. Cylinder Cyrusa - gwarant szacha.
  363. Mija 10 lat i mamy kolejną opowieść -

  364. rewolucja islamska 1979 roku,
  365. nie będzie tu mowy o Cyrusie.
  366. Nie interesujemy się tą historią,
  367. a islamskim Iranem.
  368. Aż do czasów Iraku,
  369. jest to nowe regionalne mocarstwo namaszczone przez wszystkich,
  370. które przypuszcza atak.
  371. Potem mamy kolejną wojnę irańsko-iracką.
  372. Kluczowa dla Irańczyków staje się
  373. pamięć o wspaniałej przeszłości,
  374. kiedy walczyli z Irakiem i wygrywali.
  375. kiedy walczyli z Irakiem i wygrywali.
  376. Kluczowe jest znalezienie symbolu,
  377. który zjednoczy wszystkich Irańczyków,
  378. muzułmanów i nie-muzułmanów,
  379. chrześcijan, zoroastrian, czy żydów w Iranie,
  380. ludzi pobożnych i mniej religijnych.
  381. Oczywistym emblematem jest Cyrus.
  382. Gdy British Museum i Narodowe Muzeum Iranu w Teheranie

  383. podejmują trwającą do dziś współpracę,
  384. Irańczycy chcą wypożyczyć tylko jedną rzecz.
  385. Irańczycy chcą wypożyczyć tylko jedną rzecz.
  386. Jest to jedyny przedmiot, którego chcą.
  387. Chcą wypożyczyć cylinder Cyrusa.
  388. W zeszłym roku
  389. cylinder Cyrusa pojechał do Teheranu
  390. po raz drugi.
  391. Widzimy go tu wyeksponowanego w gablocie
  392. przez panią dyrektor Narodowego Muzeum w Teheranie,
  393. jedną z wielu kobiet w Iranie na wysokim stanowisku,
  394. panią Ardakani.
  395. To było wielkie wydarzenie.
  396. Tu mamy zdjęcie z drugiej strony.
  397. W Teheranie przedmiot obejrzało
  398. od jednego do dwóch milionów ludzi
  399. w przeciągu kilku miesięcy.
  400. To więcej odwiedzających, niż widzów hitów kasowych na zachodzie.
  401. To więcej odwiedzających, niż widzów hitów kasowych na zachodzie.
  402. Przedmiotem wielkiej debaty jest to,
  403. jakie znaczenie ma cylinder Cyrusa,
  404. co władca chciał przekazać za pomocą tego przedmiotu.
  405. Cyrus jako obrońca ojczyzny,
  406. bohater irańskiej tożsamości
  407. i ludu tego kraju,
  408. tolerujący wszystkie wyznania.
  409. We współczesnym Iranie
  410. zoroastrianie i chrześcijanie mają gwarantowane miejsca
  411. w irańskim parlamencie, co jest powodem do wielkiej dumy.
  412. Aby zobaczyć ten przedmiot,

  413. tysiące Żydów mieszkających w Iranie
  414. przyjechało do Teheranu.
  415. Stał się wspaniałym symbolem
  416. i powodem dyskusji,
  417. czym jest Iran u siebie i za granicą.
  418. Czy Iran nadal będzie obrońcą uciśnionych?
  419. Czy puści wolno ludzi,
  420. zniewolonych i ograbionych przez tyranów?
  421. Jest to mocna narodowa retoryka,
  422. która widoczna była w całej okazałości
  423. podczas wielkiej uroczystości
  424. z okazji powrotu cylindra.
  425. Widzimy tu go na scenie, w dużym powiększeniu,
  426. w towarzystwie wielkich postaci z irańskiej historii,
  427. starających się znaleźć miejsce
  428. w spuściźnie tego kraju.
  429. Tę opowieść prezentował
  430. sam prezydent Iranu.
  431. Dla mnie możliwość zabrania tego przedmiotu do Iranu

  432. Dla mnie możliwość zabrania tego przedmiotu do Iranu
  433. Dla mnie możliwość zabrania tego przedmiotu do Iranu
  434. stanowi zaproszenie do uczestnictwa
  435. w niezwykłej debacie,
  436. prowadzonej na najwyższym szczeblu,
  437. o tym, czym Iran jest,
  438. czy istnieją różne "Irany"
  439. i jak odmienne historie tego kraju
  440. mogą kształtować dzisiejszy świat.
  441. Jest to debata, która ciągle trwa
  442. i wciąż będzie burzliwa,
  443. bo obiekt ten
  444. to jedna ze wspaniałych deklaracji
  445. dotyczących ludzkich aspiracji.
  446. Stoi ramię w ramię z amerykańską konstytucją.
  447. Z pewnością mówi więcej o prawdziwych wolnościach,
  448. niż Wielka Karta Swobód.
  449. Jest to dokument, który może mieć wiele znaczeń
  450. dla Iranu i dla regionu.
  451. Jego replika

  452. znajduje się w ONZ.
  453. Będzie obecna tej jesieni w Nowym Jorku,
  454. gdy rozpoczną się wielkie debaty
  455. nad przyszłością Bliskiego Wschodu.
  456. Chciałbym zakończyć pytając was,
  457. jaka będzie następna opowieść
  458. z udziałem tego przedmiotu.
  459. Pojawi się zapewne
  460. w wielu historiach z Bliskiego Wschodu.
  461. Jaką historię tego regionu,
  462. jaką historię świata
  463. chcecie zobaczyć
  464. w odniesieniu do przesłania,
  465. jakie zawarte jest w cylindrze?
  466. Prawo ludzi
  467. do życia razem w jednym państwie,
  468. do wolności wyznania -
  469. na Bliskim Wschodzie i na świecie -
  470. gdzie religia nie jest przyczyną podziałów i kwestią dyskusji
  471. gdzie religia nie jest przyczyną podziałów i kwestią dyskusji
  472. Dziś na Bliskim Wschodzie

  473. debaty są ostre.
  474. Myślę, że jednak możliwe jest,
  475. aby najmocniejszym i najmądrzejszym głosem
  476. z powodzeniem było wołanie
  477. tego niemego przedmiotu,
  478. którym jest cylinder Cyrusa.
  479. Dziękuję.

  480. --- Cytaty pochodzą z Biblii Tysiąclecia ---