YouTube

Got a YouTube account?

New: enable viewer-created translations and captions on your YouTube channel!

Esperanto subtitles

← Unu aĵo, 2600-jara historio

La cira cilindro, difektita argilaĵo kovrita per kojnforma skribaĵo, konsistigas potencan simbolon pri religia toleremo kaj plurkulturalismo. En tiu fascina prelego, Neil MacGregor, direktoro de la Brituja Muzeo, eksponas 2600 jarojn de mezorienta historio per ununura aĵo.

Get Embed Code
39 Languages

Subtitles translated from English Showing Revision 25 created 11/04/2013 by Dimitra Papageorgiou.

  1. Niaj aĵoj
  2. havas plejsupran econ –
  3. ili vivas pli longe, ol ni.
  4. Ni mortas, ili postvivas;
  5. nur unu vivon ni havas, ili – multajn,
  6. kaj en ĉiu vivo, ili povas preni
    malsamajn signifojn.
  7. Do, dum ni restas kun ununura biografio,
  8. ili ĝuas multajn.
  9. Ĉi-matene, mi volas paroli

  10. pri la vivo, la biografio – fakte, biografioj –
  11. de specifa aĵo,
  12. aĵo rimarkinda.
  13. Mi konsentas:
  14. ĝi neniel aspektas impona.
  15. Pli-malpli rugbepilko-dimensia,
  16. ĝi estas el argilo,
  17. cilindroforma,
  18. kaj oni kovris ĝin
  19. per eteta skribaĵo
  20. antaŭ ol sunumi ĝin.
  21. Videble,
  22. ĝi estas iom difektita.
  23. Nu, sensurprize:
  24. ĝi estas 2500-jara,
  25. kaj oni elterigis ĝin
  26. en 1879.
  27. Hodiaŭ, tamen,
  28. ĝi estas, miaopinie,
  29. grava rolulo
  30. en la Mezorienta politika areno.
  31. Ĝi entenas
  32. fascinajn rakontojn,
  33. kiuj estas tute ne finitaj ankoraŭ.
  34. Ĉio komencas

  35. kun la Irano-Irako milito
  36. kaj la eventaro,
  37. kiu kulminis
  38. je la invado de Irako
  39. fare de fremda armeo,
  40. la forigo de despoto
  41. kaj tuja ŝanĝo de reĝimo.
  42. Kaj elektu ni
  43. el tiu eventaro epizodon,
  44. kiun la plejparto el vi sendube konas:
  45. la festeno de Belŝacaro
  46. – jes, mi elvokas la Irano-Irako militon
  47. de 539 anE.
  48. La simileco
  49. inter la okazintaĵoj
  50. de 539 anE kaj 2003
  51. estas surprizega.
  52. Jen la pentraĵo fare de Rembranto,
  53. hodiaŭ en la Nacia Galerio en Londono,
  54. bildiganta la tekston de la profeto Danielo,
  55. en la hebreaj sanktaj skribaĵoj.
  56. Vi ĉiuj pli-malpli konas la rakonton.
  57. Belŝacaro estas la filo de Nebukadnecaro,

  58. konkerinto de Israelo, kiu prirabis Jerusalemon,
  59. ekkaptis la popolon
  60. kaj perforte forkondukis ĝin al Babilono.
  61. Kaj ne nur la popolon, sed ankaŭ la templan vazaron.
  62. Li disrabis, profanis la templon,
  63. kaj portis la grandajn orajn vazojn
  64. de la jerusalema templo al Babilono.
  65. Belŝacaro, lia filo,
  66. decidas okazigi festenon.
  67. Por igi la aferon eĉ pli amuza,
  68. li aldonas iom da sakrilegio
  69. kaj venigas la templan vazaron.
  70. Jam li militas kontraŭ Irano,
  71. kontraŭ la reĝo de Persujo.
  72. Tiunokte, laŭ Danielo,

  73. ĉe la kulmino de la festo,
  74. ekaperas mano, kiu skribas sur la muro:
  75. «Vi estas pesita sur pesilo kaj trovita tro malpeza.
  76. Via regno estas dividita
  77. kaj donita al la Medoj kaj Persoj».
  78. Precize tiun nokton,
  79. Ciro, reĝo de Persujo, eniras Babilonon
  80. kaj la reĝimo de Belŝacaro disfalas.
  81. Kompreneble, estas granda momento
  82. en la historio
  83. de la juda popolo,
  84. bildveka rakonto, kiun ni ĉiuj konas.
  85. «La skribaĵo sur la muro»
  86. estas ofta esprimo en la angla.
  87. Sed la sekvaĵo
  88. estas rimarkinda,
  89. kaj ĝi rilatas
  90. al nia cilindro.
  91. Ciro, reĝo de Persujo,

  92. eniris Babilonon senbatale.
  93. La granda babilona imperio,
  94. kiu etendiĝis de centra suda Irako
  95. ĝis la Mediteraneo,
  96. nun apartenas al li.
  97. Kaj Ciro publikigas deklaron.
  98. Jen tio, kio estas tiu cilindro,
  99. la deklaro fare de la Dio-gvidita estro,
  100. kiu renversis irakan desposton
  101. por liberigi la popolon.
  102. Per pompa babilonan
  103. – ĝi estas skribita en la babilona –
  104. li diras: «Mi estas Ciro, reĝo de la universo,
  105. la granda reĝo, la potenca reĝo,
  106. estro de Babilono, reĝo de la kvar anguloj de la mondo».
  107. Troigi oni ne timas, kiel vi konstatas.
  108. Eble estas la unua
  109. gazetara komunikaĵo
  110. fare de venkinta armeo
  111. kiun oni malkovris.
  112. Faris ĝin, kiel ni vidos,
  113. tre lertaj konsilistoj pri publikaj rilatoj.
  114. La troigo, tiam, ne vere suprizas.
  115. Kaj kion intencas fari la potenca reĝo,

  116. estro de la kvar anguloj de la mondo?
  117. Konkerinte Babilonon, li intencas
  118. tuj liberigi la popolojn
  119. kaptitajn kaj sklavigitajn
  120. de Babilono
  121. – de Nebukadnecaro kaj Belŝacaro.
  122. Li lasos ilin reiri iliajn hejmlandojn.
  123. Eĉ pli grave,
  124. li lasos ilin repreni
  125. la diojn, statuojn
  126. kaj templajn vazarojn
  127. konfiskitajn.
  128. Ĉiu popolo subpremita kaj ekzilita
  129. povas retrovi sian hejmlandon
  130. kaj kunporti siajn diojn.
  131. Ĉiu povos restarigi siajn altarojn
  132. kaj adori siajn diojn
  133. propramaniere, propralande.
  134. Tio estas la dekreto,
  135. la provo,
  136. ke la Judoj,
  137. post ekzilo al Babilono
  138. kaj jaroj pasigitaj borde de la babilonaj riveroj,
  139. priplorantaj la treamatan Jerusalemon,
  140. ricevis la permeson reiri al la hejmlando.
  141. Ili estas permesitaj reiri al Jerusalemo
  142. kaj restrarigi la templon.
  143. Tio estas grava dokumento

  144. por la historio de la Judoj.
  145. La Kroniklo kaj la Libro de Ezra, en la hebreaj skribaĵoj,
  146. rakontas ĉion triumftone.
  147. Jen la juda versio
  148. de la sama rakonto:
  149. «Tiele diras Ciro, reĝo de Persujo:
  150. Ĉiujn regnojn de la tero donis al mi la Eternulo,
    Dio de la ĉielo,
  151. kaj Li komisiis al mi
  152. konstrui al Li domon en Jerusalemo,
  153. Kiu inter vi estas el Lia tuta popolo,
  154. kun tiu estu lia Dio;
  155. kaj li iru en Jerusalemon».
  156. «Li iru» – aaleh.
  157. La centra elemento, denove,
  158. de la temo de reveno,
  159. grava parto
  160. de la vivo de judaismo.
  161. Kiel vi scias, la reveno de la ekzilo,
  162. la dua templo,
  163. refasonis judaismon,
  164. kaj tiun ŝanĝon,
  165. tiun grandan historian momenton,
  166. ebligis Ciro, reĝo de Persujo,
  167. kiel diras la hebreaj pergamenoj
  168. kaj la babilona argilo.
  169. Du grandaj tekstoj,

  170. sed kion diri pri la politika situacio?
  171. Tiupunkte okazis
  172. fundamenta ŝanĝo en la historio de Mezoriento.
  173. La irana imperio, tiuj de la Medoj kaj de la Persoj,
  174. unuigitaj sub Ciro,
  175. fariĝis la unua granda imperio tutmonda.
  176. Ciro alvenas en la 530-aj anE.
  177. Kiam lia filo, Dario, sekvas lin,
  178. la tutan Orientan Mediteraneon
  179. regas la Persoj.
  180. Tiu imperio estas fakte
  181. la Mezoriento tiel, kiel ni konas ĝin,
  182. kaj ĝi formas la Mezoriento tiel,
    kiel ĝi estas hodiaŭ.
  183. Ĝi estis la plej granda imperio konita ĝis tiam.
  184. Eĉ pli grave:
  185. ĝi estis la unua
  186. grandskala plurkultura,
  187. plurfida ŝtato.
  188. Endis regi ĝin ja novmaniere,
  189. en diversaj lingvoj. La fakto,
  190. ke oni tion skribis en la babilona estas signifoplena.
  191. Endis agnoski la diversajn popolojn,
  192. kutimojn, religiojn kaj fidojn.
  193. Ĉion tion ĉi Ciro respektas.
  194. Li kreas modelon

  195. pri regado de granda societo
  196. plurnacia, plurfida kaj plurkultura.
  197. Kaj rezultas imperio,
  198. kiu inkludas la regionojn sur la ekrano,
  199. kaj kiu spertis 200 jarojn da stabileco
  200. antaŭ ol, Aleksandro detruis ĝin.
  201. Ĝi postlasis revon pri unuiĝinta Mezoriento,
  202. kie diversfidaj popoloj
  203. povas vivi kune.
  204. La helenaj invadoj ĉesigis tion.
  205. Kompreneble, Aleksandro ne povis estigi registraron
  206. kaj lia imperio dispeciĝis.
  207. Tamen, tio, kion prezentis
  208. Ciro supervivis.
  209. La helena historiisto Ksenofono

  210. verkis «Ciropedia»-n,
  211. en kiu li deklaras Ciron saĝa estro.
  212. Por la eŭropa kulturo venonttempa,
  213. Ciro restas modelo.
  214. Jen 16-jarcenta bildo
  215. montranta kiel admiro pri li
  216. estis disvastita.
  217. La libro de Ksenofono pri Ciro
  218. kaj la regado de bunta societo
  219. estis unu el la gravaj verkoj,
  220. kiuj inspiris la Patroj
  221. de la usona revolucio.
  222. Jefferson admiris la reĝon;
  223. ties idealoj
  224. klare respondis al tiuj de la 18-a jarcento
  225. pri religia toleremo
  226. en nova ŝtato.
  227. Dume, en Babilono,

  228. la situacio ne tre bonas.
  229. Post Aleksandro kaj la aliaj imperioj,
  230. Babilono dekadencas, ruiniĝas
  231. kaj ĉia ajn spuro de la granda imperio malaperas
  232. – ĝis 1879,
  233. kiam fosesplorada kampanjo
  234. de la Brituja Muzeo malkovras la cilindron.
  235. Nun, nova historio malfermiĝas por ĝi.
  236. Ĝi fariĝas argumento
  237. en grava mez-19-a jarcenta debato:
  238. Ĉu estas fidindaj la Sanktaj Skribaĵoj?
  239. La revenon de la Judoj
  240. kaj la dekreton de Ciro oni konis
  241. nur per la hebreaj skribaĵoj.
  242. Ne ekzistis alia pruvo.
  243. Nu, ekaperas la cilindro,
  244. kiu estigas grandan entuziasmon
  245. ĉe tiuj, kiuj kredis la skribaĵojn,
  246. sed kies fido estis ŝanceligita
  247. de evoluado kaj geologio.
  248. Jen estis pruvaĵo
  249. pri la historia vereco de la Biblio.
  250. Granda 19-a jarcenta momento.
  251. Tamen, ne tiom klara estas ĉio.

  252. La faktoj ja veras
  253. – estu laŭdata arkeologio –
  254. sed sia interpretado iom pli malsimplas,
  255. ĉar la cilindro kaj la hebrea Biblio
  256. malakordas per grava detalo.
  257. La babilona cilindro
  258. estis verkita de pastroj
  259. de la granda dio babilona, Marduk.
  260. Sensurprize, ili rakontas
  261. kiel ĉio elvenas el dekreto de Marduk.
  262. «Marduk, ni scias, vokis Ciron per lia nomo.»
  263. Marduk prenas Ciron je la mano,
  264. ordonas lin gvidi sian popolon
  265. kaj donas al li la regadon de Babilono.
  266. Marduk diras al Ciro,
  267. ke li agu noble
  268. kaj liberigu la kaptitajn.
  269. Tial ni ĉiuj devas esti dankemaj
  270. al Marduk kaj adori lin.
  271. La hebreaj verkistoj

  272. de la Malnova Testamento,
  273. denove sensurprize,
  274. vidas la aferon malsame.
  275. Laŭ ili, tute neeblas,
  276. ke Marduk estu la fonto de eventoj tiaj.
  277. Nur povas esti Jehovo.
  278. Kaj do, en Isaako
  279. ni povas legi mirindajn tekstojn
  280. pri la agoj ne de Marduk
  281. sed de la Dio de Israelo,
  282. la Dio de Israelo,
  283. kiu ankaŭ vokas Ciron
  284. per lia nomo,
  285. prenas lin je la mano,
  286. kaj igas lin gvidi sian popolon.
  287. Estas rimarkinda ekzemplo
  288. de alproprigo,
  289. fare de du malsamaj sacerdotaroj,
  290. de sama evento.
  291. Ni scias, ke Dio

  292. estas kutime favora al grandaj batalionoj.
  293. Sed la demando estas: pri kia Dio temas?
  294. Estiĝas granda debato
  295. en la 19-a jarcento,
  296. kiam oni ekkonscias, ke la hebreaj skribaĵoj
  297. apartenas al multe pli ampleksa religia mondo.
  298. Klarege,
  299. la cilindro estas pli antikva, ol la teksto de Isaako.
  300. Tamen, Jehovo uzas vortojn
  301. tre similajn
  302. al tiuj de Marduk.
  303. Kaj iel, oni sentas, ke Isaako konscias pri tio,
  304. ĉar li diras
  305. (nu, Dio mem diras, kompreneble):
  306. «Mi vokis vin laŭ via nomo,
  307. kvankam vi Min ne konis.»
  308. Oni kvazaŭ agnoskas,
  309. ke Ciro sekvas la ordonojn de Jehovo
  310. sen koni lin. Sed Ciro estus
  311. egale konsternita ekscii, ke li sekvas
  312. la ordonojn de Marduk,
  313. ĉar Ciro estas bona Irano,
  314. kies diaro estas tute aparta,
  315. kaj neniun el tiuj dioj la tekstoj mencias.
  316. (Ridoj)

  317. Okazas tio en 1879.

  318. Antaŭenigu ni
  319. ĝis 1917,
  320. kiam la cilindro eniras malsaman mondon,
  321. tiun de la politiko
  322. de moderna mondo,
  323. kun la Balfour-a Deklaracio,
  324. la jaro kiam la nova imperia potenco
    en Mezoriento, Britujo,
  325. decidas estigi
  326. judan hejman nacion,
  327. kaj ebligi Judojn
  328. reveni hejmlanden.
  329. Laŭdega estas
  330. la reago de la orienteŭropaj Judoj.
  331. Tra Orienta Eŭropo,
  332. Judoj elmontras bildojn de Ciro
  333. kaj de Georgo la Kvina
  334. flankalflanke
  335. – la du grandaj ŝtatestroj,
  336. kiuj ebligis la revenon al Israelo.
  337. Tiam revenas la cilindro je la publika vido,
  338. kaj ĝian tekston oni faras demonstracio
  339. de la fakto, ke ĉio kio estas okazonta
  340. post la fino de la mondmilito en 1918
  341. sinsekvas el dia intenco.
  342. Vi ĉiuj scias, kio okazis finfine:
  343. la kreado de la Ŝtato de Israel kaj,
  344. post 50 jaroj, fine de la 60-aj,
  345. la konkludo de la rolo de Britujo kiel imperia potenco.
  346. Tiam, vivon plian komencas la cilindro.
  347. La regionon, decidas Usono kaj la U.R.,

  348. oni devas ŝirmi kontraŭ komunismo,
  349. kaj la potenco kreota tiucele
  350. estos Irano, kaj la Ŝaho.
  351. La Ŝaho sekve elpensas iranan historion,
  352. aŭ revenon al ĝi,
  353. kiu lokigas lin ĉe la centro de granda tradicio,
  354. kaj li stampigas monerojn
  355. montrantajn sin mem
  356. kun la Cira cilindro.
  357. Kiam li starigas siajn grandiozajn
    solenaĵojn en Persepoliso,
  358. li venigas la cilindron,
  359. pruntedonitan de la Brituja Muzeo.
  360. Ĝi iras al Teherano kaj estas parto
    de la pompaj ceremonioj
  361. pri la Pahlavia dinastio.
  362. La cira cilindro kiel garantianto de la Ŝaho.
  363. Dek jarojn pli poste, nova historiero ekas:

  364. la irana revolucio de 1979.
  365. Islamisma revolucio – for Ciro,
  366. tiu historio ne plu interesas nin;
  367. ni interesiĝas pri islamisma Irano –
  368. ĝis Irako, la nova superpotenco,
  369. kiu, laŭ ĉiuj, devas regi la regionon,
  370. atakas.
  371. Nova Irako-Irano milito, do.
  372. Tiam iĝas gravege por la Iranoj
  373. rememori ilian gloran pasintecon,
  374. kiam ili luktis kontraŭ Irako
  375. kaj venkis.
  376. Ili bezonas simbolon,
  377. kiu kunigos ĉiujn Iranojn
  378. islamanojn, kristanojn,
  379. mazdaanojn, judojn –
  380. religiemaj aŭ ne.
  381. La plej taŭga emblemo estas Ciro.
  382. Do kadre de la kunagado kaj kunlaboro

  383. de la Brituja Muzeo kaj la Nacia Muzeo en Teherano
  384. Irano demandas pruntedone
  385. nur unu aĵon.
  386. Estas la ununura aĵo, kiun ĝi volas.
  387. Ĝi volas pruntepreni la ciran cilindron.
  388. Pasintjare,
  389. la cira cilindro iris Teheranon
  390. duan fojon.
  391. Oni vidas ĝin prezentitan, metitan en ĝia montrujo
  392. de la direktoro de la Nacia Muzeo de Teherano,
  393. unu el la multnombraj virinoj en altnivelaj
    oficoj en Irano,
  394. S-rino Ardakani.
  395. Estis pompa evento.
  396. Jen la alia flanko de la sama foto.
  397. En Teherano,
  398. inter unu kaj du milionoj da homoj
  399. vidas ĝin en nur kelkaj monatoj,
  400. preter kia ajn popularega ekspoziciado
  401. en Okcidento.
  402. Kaj ĝi fariĝas temo de debatego
  403. pri la signifo de la cilindro, kaj de Ciro,
  404. sed precipe, de Ciro prezentata de la cilindro
  405. – la defendanto de la hejmlando,
  406. la ĉampiono, kompreneble, de iraneco
  407. kaj de ĉiuj iranaj popoloj,
  408. tolerema pri ĉiuj fidoj.
  409. En la nuntempa Irano,
  410. mazdaanoj kaj kristanoj havas garantiitajn seĝojn
  411. en la irana parlamento, granda nacia prifierindaĵo.
  412. Por vidi tiun aĵon,

  413. miloj da iranaj Judoj
  414. iras Teheranon.
  415. Ĝi fariĝas grava emblemo,
  416. grava debattemo
  417. pri tio, kio estas Irano en- kaj eksterlande.
  418. Ĉu ĝi devas esti plu la defendanto de la subpremitaj?
  419. Ĉu ĝi liberigos la popolojn
  420. sklavigitajn kaj ekzilitajn de tiranoj?
  421. Ebriiga nacieca retoriko,
  422. kaj oni uzis ĝin plene
  423. en pompa spektaklo
  424. substrekanta la revenon de la cilindro.
  425. Vi povas vidi tiun ŝveligitan version de ĝi sursceneje,
  426. akompanitan de gravuloj de la irana historio,
  427. venitaj por preni sian lokon
  428. en la nacia heredaĵo.
  429. Ĝi estis teatraĵo prezentita
  430. de la prezidento mem.
  431. Por mi,

  432. akompani tiun aĵon al Irano,
  433. havi la eblon fari tion,
  434. signifis povi partopreni
  435. eksterordinaran debaton
  436. kondukitan de la plej altaj niveloj
  437. pri tio, kio estas Irano,
  438. kiom da malsamaj Iranoj kunekzistas,
  439. kaj kiel la diversaj historioj iranaj
  440. povus fasoni la hodiaŭan mondon.
  441. Tiu debato plu daŭras,
  442. kaj certe daŭros longe,
  443. ĉar tiu aĵo
  444. estas unu el la grandaj deklaroj
  445. pri homaj aspiroj.
  446. Ĝi staras flankalflanke kun la Usona Konstitucio.
  447. Pri veraj liberoj, ĝi certe signifas pli,
  448. ol la Magna Carta.
  449. Tiu dokumento povas havi tiom da signifoj,
  450. por Irano kaj la regiono.
  451. Repliko de ĝi

  452. estos ĉe la Unuiĝintaj Nacioj
  453. en Novjorko, tiun aŭtunon, kaj ĉeestos
  454. la gravajn debatojn
  455. pri la estonteco de Mezoriento.
  456. Mi ŝatus konkludi demandante vin
  457. kia estos la venonta rakonto
  458. en kiu tiu aĵo ludos rolon?
  459. Ĝi estos ĉe la kerno, sendube,
  460. de multaj pli da mezorientaj eventoj.
  461. Kaj kia mezorienta evento,
  462. kia monda evento,
  463. devus laŭ vi
  464. speguli tion,
  465. kio esprimas tiu cilindro?
  466. La rajton de popoloj
  467. vivi kune en la sama ŝtato,
  468. kun malsamaj fidoj, en libera etoso
  469. – Mezoriento, mondo,
  470. en kiu religio ne estas fonto de disiĝo
  471. aŭ debatoj.
  472. En la nuna Mezoriento,

  473. kiel vi scias, la debatoj estas akraj.
  474. Tamen mi pensas,
  475. ke eble la plej potenca kaj saĝa voĉo de ĉiuj
  476. estas la voĉo
  477. de tiu muta aĵo,
  478. la cira cilindro.
  479. Dankon.

  480. (Aplaŭdoj)