Return to Video

Fizikteki cevaplanmamış soruları nasıl keşfediyoruz?

  • 0:01 - 0:03
    Çocukluğumdan beri
  • 0:03 - 0:05
    fizik hakkında
  • 0:05 - 0:09
    kafamı gerçekten kurcalayan
    bir şeyler var.
  • 0:10 - 0:13
    Bu, bilim adamlarının
    neredeyse 100 senedir sorduğu
  • 0:13 - 0:17
    cevapsız bir soru ile ilgili.
  • 0:19 - 0:22
    Doğadaki en küçük şeyler,
  • 0:22 - 0:24
    kuantum dünyasındaki parçacıklar,
  • 0:24 - 0:27
    doğadaki en büyük şeylerle
    nasıl örtüşüyor?
  • 0:27 - 0:31
    Gezegenler, yıldızlar ve galaksiler
    yer çekimiyle nasıl bir arada tutuluyor?
  • 0:31 - 0:34
    Çocukken, bunun gibi sorular
    üzerine kafa yorardım.
  • 0:34 - 0:37
    Mikroskoplar ve elektromıktanıstarla
    oynayıp durur
  • 0:37 - 0:39
    küçük şeylerin kuvveti ve
    kuantum mekaniği hakkında
  • 0:39 - 0:41
    yazılar okurdum.
  • 0:41 - 0:45
    Betimlemelerin gözlemlerimizle nasıl
    bu kadar iyi örtüştüğüne hayret ederdim.
  • 0:46 - 0:47
    Sonra yıldızlara bakar
  • 0:48 - 0:50
    yer çekimini ne kadar anladığmız
    hakkında yazılar okurdum.
  • 0:50 - 0:54
    Bu iki sistemin kesiştiği
    zarif bir yöntemin
  • 0:54 - 0:56
    kesinlikle var olması
    gerektiğini düşünürdüm.
  • 0:57 - 0:58
    Fakat böyle bir şey yok.
  • 0:59 - 1:03
    Kitaplar, bu iki alanı da ayrı ayrı
    çok iyi anladıklarını yazardı.
  • 1:03 - 1:07
    Fakat, ikisini matematiksel
    olarak ilişkilendirmeye çalıştığımızda
  • 1:07 - 1:08
    her şey bozulur.
  • 1:08 - 1:10
    Yüz yıldır,
  • 1:10 - 1:14
    bu fizik faciasını çözmek
    için ürettiğimiz fikirlerin hiçbiri
  • 1:14 - 1:17
    kanıtlarla desteklenmedi.
  • 1:18 - 1:19
    Bu benim için,

  • 1:19 - 1:22
    --küçük,meraklı, şüpheci James için--
  • 1:22 - 1:24
    son derece yetersiz bir cevaptı.
  • 1:26 - 1:27
    Bu yüzden, ben
  • 1:27 - 1:29
    hâlâ şüpheci,küçük bir çocuğum.
  • 1:29 - 1:32
    Şimdi 2015'in Aralık ayına,
  • 1:32 - 1:35
    kendimi, baş aşağı olan fizik dünyasının
  • 1:35 - 1:39
    tam ortasında tokat yemiş gibi
    bulduğum zamana gidelim.
  • 1:40 - 1:43
    Her şey, CERN'de, verilerimizde ilgimizi
    çeken bir şey görmemizle başladı.
  • 1:43 - 1:46
    Bu, yeni bir parçacığın belirtisi,
  • 1:46 - 1:50
    cevaplanamayan bu soruya belki de
    sıra dışı bir cevap için ipucuydu.
  • 1:52 - 1:54
    Sanırım hala şüpheci küçük
    bir çocuğum ama şimdi
  • 1:54 - 1:56
    aynı zamanda bir parçacık avcısıyım.
  • 1:56 - 1:59
    Ben CERN'in Büyük Hadron Çarpıştırıcısında (LHC)
  • 1:59 - 2:03
    şimdiye kadar yapılmış en büyük
    bilim deneyinde, fizikçiyim.
  • 2:04 - 2:06
    Bu Fransa ve İsviçre sınırında
  • 2:06 - 2:07
    yerin 100 metre altında
  • 2:07 - 2:09
    27 kilometrelik bir tünel.
  • 2:09 - 2:11
    Bu tünelde, protonları
  • 2:11 - 2:14
    neredeyse ışık hızı kadar
    hızlandırıp
  • 2:14 - 2:17
    saniyede milyonlarca defa
    birbirine çarptırmak,
  • 2:17 - 2:20
    bu çarpışmaların kalıntılarını toplayarak
  • 2:21 - 2:24
    yeni, keşfedilmemiş önemli
    parçacıkları araştırmak için
  • 2:24 - 2:28
    uzay boşluğundan daha soğuk
    süper iletkenli mıknatıslar kullandık.
  • 2:29 - 2:32
    Tasarımı ve inşaası dünyanın her yerinden
  • 2:32 - 2:34
    binlerce fizikçinin onlarca yılını aldı.
  • 2:35 - 2:37
    2015'in yazında, yorulmadan
  • 2:37 - 2:40
    LHC'yi insanoğlunun
    çarpıştırıcı deneylerinde
  • 2:40 - 2:45
    şimdiye kadar kullandığı en yüksek
    enerjide çalıştırmaya çalışıyorduk.
  • 2:46 - 2:48
    Daha yüksek enerji önemli
  • 2:48 - 2:51
    çünkü parçacıklar için
    enerji ve parçacık kütlesi arasında
  • 2:51 - 2:53
    bir eşitlik var ve
  • 2:53 - 2:55
    kütle sadece doğa tarafından
    koyulmuş bir sayıdır.
  • 2:56 - 2:57
    Yeni parçacıklar keşfetmek için
  • 2:57 - 3:00
    bu daha büyük sayılara erişmemiz gerek.
  • 3:00 - 3:02
    Bunun için daha yüksek enerjili
    çarpıştırıcı inşa edilmeliyiz,
  • 3:02 - 3:05
    ve dünyanın en büyük,
    en yüksek enerjili çarpıştırıcısı
  • 3:05 - 3:07
    Büyük Hadron Çarpıştırıcısıdır. (LHC)
  • 3:08 - 3:13
    Daha sonra, protonları
    katrilyonlarca kez çarpıştırır,
  • 3:13 - 3:17
    ve bu verileri aylarca
    çok yavaş bir şekilde toplarız.
  • 3:19 - 3:23
    Daha sonra yeni parçacıklar verilerimizde
    çıkıntılar olarak belirebilir.
  • 3:23 - 3:26
    Umduğunuzdan daha hafif sapmalar,
  • 3:26 - 3:30
    pürüzsüz bir çizgiyi pek de pürüzsüz
    yapmayan küçük veri noktaları kümeleri.
  • 3:30 - 3:32
    Mesela bu çıkıntı,
  • 3:33 - 3:36
    2012'de aylarca veri topladıktan sonra
  • 3:36 - 3:39
    Higgs parçacığının -Higgs bozonu -
    keşfedilmesinin ve
  • 3:39 - 3:40
    onun varlığının teyiti olduğu olarak
  • 3:40 - 3:42
    Nobel ödülünün yolunu açmıştır.
  • 3:44 - 3:48
    2015'te enerjideki sıçrama,
  • 3:48 - 3:52
    yeni parçacıklar keşfetmek ve
    bu sorulara yeni cevaplar bulmak için
  • 3:52 - 3:53
    insanoğlunun eline geçen
  • 3:53 - 3:56
    en iyi şansı temsil ediyordu.
  • 3:56 - 3:59
    Çünkü Higgs bozonunu keşfettiğimizde
    kullandığımız enerjinin
  • 3:59 - 4:01
    neredeyse iki katını kullanmıştık.
  • 4:01 - 4:03
    Çok sayıda meslektaşım
    tüm kariyerleri boyunca
  • 4:03 - 4:06
    bu an için çalışmışlardı
    ve bu benim için de
  • 4:06 - 4:09
    tüm hayatım boyunca beklediğim andı.
  • 4:09 - 4:11
    Bu yüzden, 2015 harekete geçme zamanıydı.
  • 4:13 - 4:15
    Böylece, 2015'in Haziran ayında
  • 4:15 - 4:19
    LHC tekrar çalışmaya başladı.
  • 4:19 - 4:22
    İş arkadaşlarım ve ben
    neseflerimizi tuttuk
  • 4:22 - 4:24
    ve sonunda bu gelmiş geçmiş
    en yüksek enerjide
  • 4:24 - 4:26
    ilk proton çarpışmalarını gördük.
  • 4:26 - 4:28
    Alkışlar, şampanyalar, kutlamalar.
  • 4:28 - 4:31
    Bu bilim için bir dönüm noktasıydı
  • 4:32 - 4:37
    ve bu yepyeni verilerde ne bulacağımıza
    dair hiçbir fikrimiz yoktu.
  • 4:40 - 4:42
    Ve birkaç hafta sonra
    bir çıkıntı keşfettik.
  • 4:44 - 4:46
    Bu çok büyük bir çıkıntı değildi ama
  • 4:46 - 4:49
    yine de gözlerimizi fal taşı
    gibi açtıracak kadar büyüktü.
  • 4:49 - 4:52
    Eğer sizi şaşırtacak şeyleri
    10 üzerinden puanlarsak ve 10,
  • 4:52 - 4:54
    yeni bir parçacık keşfettiğinizi
    gösteriyorsa
  • 4:54 - 4:55
    bu, 4 puan alır.
  • 4:56 - 4:57
    (Gülüşmeler)
  • 4:58 - 5:03
    Saatlerimi, günlerimi, haftalarımı
    meslektaşlarımla gizli toplantılarda
  • 5:03 - 5:06
    bu küçük çıkıntı üzerine
    tartışmak için harcadım.
  • 5:06 - 5:09
    İncelemelere dayanıp
    dayanamayacağını görmek için
  • 5:09 - 5:11
    onu, en deneysel
    çubuklarımızla dürtükledik.
  • 5:12 - 5:15
    Fakat, aylarca süren ateşli
    çalışmanın ardından bile
  • 5:15 - 5:18
    - ofislerde sabahlayıp, eve gitmeyerek,
  • 5:18 - 5:19
    akşam yemeği için gofret yiyip
  • 5:20 - 5:21
    kovalarca kahve içerek -
  • 5:21 - 5:25
    ki fizikçiler kahveyi
    grafiğe döken makinalardır.
  • 5:26 - 5:27
    (Gülüşmeler)
  • 5:27 - 5:30
    Bu küçük çıkıntı bir türlü kaybolmadı.
  • 5:30 - 5:33
    Böylece, birkaç ay sonra
  • 5:33 - 5:37
    bu küçük çıkıntıyı şu şekilde açık
    bir mesajla dünyaya sunduk:
  • 5:37 - 5:40
    "Bu küçük çıkıntı ilginç ama sabit değil
  • 5:40 - 5:44
    bu yüzden biz daha fazla veri toplarken
    gözünüz üzerinde olsun."
  • 5:44 - 5:46
    Bu konuyla ilgii aşırı sakin
    olmaya çalışıyorduk.
  • 5:47 - 5:50
    Fakat dünya bu bilgiyle
    aşırı heyecanlandı.
  • 5:50 - 5:52
    Haberler bu bilgiye bayıldı.
  • 5:52 - 5:55
    İnsanlar, bunun onlara
    Higgs bozonunun keşfine doğru beliren
  • 5:55 - 5:58
    çıkıntıyı hatırlattığını söyledi.
  • 5:59 - 6:02
    Dahası, benim kuramcı meslektaşlarım
  • 6:02 - 6:04
    -ki kuramcı meslektaşlarımı çok severim-
  • 6:05 - 6:09
    bu küçük çıkıntıyla ilgili
    500 sayfalık yazı yazdılar.
  • 6:09 - 6:10
    (Gülüşmeler)
  • 6:10 - 6:15
    Parçacık fiziği dünyası
    tepe taklak olmuştu.
  • 6:15 - 6:20
    Peki, binlerce fizikçinin toplu olarak
    bu özel parçacıkla ilgili
  • 6:20 - 6:24
    aşırı heycanlanmasına
    sebep olan şey neydi?
  • 6:25 - 6:27
    Bu küçük çıkıntı eşsizdi.
  • 6:28 - 6:29
    Bu küçük çıkıntı bize,
  • 6:29 - 6:32
    kalıntısı yalnızca iki fotondan
    yani iki ışık biriminden oluşan
  • 6:32 - 6:36
    beklenmedik sayıda çok çarpışmaya
    tanık olduğumuzu
  • 6:36 - 6:37
    gösteriyordu,
  • 6:37 - 6:38
    ki bu çok nadirdir.
  • 6:39 - 6:42
    Parçacık çarpışmaları araba
    çarpışmalarına benzemez.
  • 6:42 - 6:43
    Farklı kuralları vardır.
  • 6:43 - 6:46
    İki parçacık, ışık hızı kadar
    bir hızla çarpıştığında
  • 6:46 - 6:47
    kuantum dünyası devreye girer.
  • 6:47 - 6:49
    Kuantum dünyasında,
  • 6:49 - 6:51
    bu iki parçacık çarpıştığında
  • 6:51 - 6:53
    dedektörümüze çarpan diğer
    parçacıklara bölünmenden önce
  • 6:53 - 6:57
    çok kısa bir anlığına yaşayan
    yeni bir parçacık yaratabilir.
  • 6:57 - 7:01
    Çarpışmanın etkisiyle iki arabanın da
    ortadan kaybolup bir bisikletin oluştuğu
  • 7:01 - 7:03
    bir kaza düşünün.
  • 7:03 - 7:04
    (Gülüşmeler)
  • 7:04 - 7:07
    Sonra bisiklet patlıyor
    ve dedektörümüze çarpan
  • 7:07 - 7:08
    iki kaykaya dönüşüyor.
  • 7:08 - 7:09
    (Gülüşmeler)
  • 7:09 - 7:11
    Tabi umarım böyle bir şey olmaz.
  • 7:11 - 7:13
    Çünkü dedektörlerimiz çok pahalı.
  • 7:14 - 7:18
    Dedektörlerimize yalnızca iki fotonun
    çarptığı olaylar çok nadirdir.
  • 7:18 - 7:21
    Fotonların özel kuantum
    özellikleri nedeniyle de
  • 7:21 - 7:24
    yalnızca iki fotonun
    ortaya çıkmasını sağlayacak
  • 7:24 - 7:27
    çok az sayıda olası yeni parçacıklar
  • 7:27 - 7:30
    - yani şu hayali bisikletler - mecvut.
  • 7:30 - 7:33
    Ama bu olasılıklardan
    bir tanesi çok büyük
  • 7:33 - 7:35
    ve bu olasılık küçücük bir
    çocukken kafama takılan
  • 7:35 - 7:39
    yer çekimiyle ilgili o uzun
    soluklu soruyla alakalı.
  • 7:42 - 7:44
    Yer çekimi size olağanüstü
    güçlü görünebilir.
  • 7:44 - 7:47
    Fakat, aslında doğanın diğer
    güçleriyle karşılaştırıldığında
  • 7:47 - 7:49
    inanılmaz derecede zayıf.
  • 7:49 - 7:52
    Zıpladığım zaman kısa bir
    süreliğine yer çekimini yenebilirim
  • 7:52 - 7:55
    ama bir protonu elimden çıkaramam.
  • 7:56 - 7:59
    Doğadaki diğer güçlerle karşılaştırıldığında
    yer çekiminin gücü ne midir?
  • 8:00 - 8:02
    10 üzeri -39'dur.
  • 8:02 - 8:05
    Yani sorasında 39 tane
    0 olan ondalık bir sayıdır.
  • 8:05 - 8:06
    Daha da kötüsü,
  • 8:06 - 8:08
    doğanın bilinen bütün güçleri,
  • 8:08 - 8:11
    Standard Model dediğimiz şeyle
    mükemmel bir şekilde tanımlanmış
  • 8:11 - 8:14
    ki bu doğanın, en küçük ölçülerde,
    mevcut olan en iyi tanımıdır ve
  • 8:14 - 8:17
    açık yüreklilikle söyleyebilirim ki, bu
  • 8:17 - 8:20
    - Standart Modelin dışında
    kalan yer çekimi hariç -
  • 8:20 - 8:24
    insanoğlunun en büyük, en önemli
    başarılarından biridir.
  • 8:24 - 8:26
    Bu çılgınca bir şey.
  • 8:26 - 8:29
    Neredeyse yer çekiminin çoğu
    kaybolmuş gibi bir şey.
  • 8:30 - 8:32
    Onun birazını hissedebiliyoruz ama
  • 8:32 - 8:34
    geri kalanı nerede?
  • 8:34 - 8:35
    Kimse bilmiyor.
  • 8:35 - 8:40
    Ancak, kuramsal bir açıklama
    çılgınca bir fikir ortaya atıyor.
  • 8:42 - 8:43
    Sen ve ben --
  • 8:43 - 8:44
    hatta sen arkadaki --
  • 8:45 - 8:47
    biz, uzayın üç boyutunda yaşıyoruz.
  • 8:47 - 8:50
    Umarım bu tartışmaya açık
    bir ifade olmamıştır.
  • 8:50 - 8:51
    (Gülüşmeler)
  • 8:52 - 8:55
    Bilinen parçacıkların tümü de
    uzayın üç boyutunda yaşıyor.
  • 8:55 - 8:58
    Aslında, parçacık,
    üç boyutlu alandaki uyarımın,
  • 8:58 - 9:01
    yani uzaydaki bölgesel bir sallantının
  • 9:01 - 9:03
    başka bir adıdır.
  • 9:03 - 9:06
    Daha da önemlisi, bütün bunları
    tanımlamak için kullandığımız
  • 9:06 - 9:10
    bütün matematik uzayda sadece
    üç boyutun var olduğunu varsayıyor.
  • 9:10 - 9:13
    Ama matematik matematiktir,onunla
    istediğimiz şekilde oynayabiliriz.
  • 9:13 - 9:17
    İnsanlar da uzun zamandır uzayın
    ilave boyutlarıyla oynuyordu
  • 9:17 - 9:18
    fakat bu her zaman
  • 9:18 - 9:20
    soyut bir matematiksel
    kavram olarak kaldı.
  • 9:20 - 9:23
    Yani, sadece etrafınıza bakın --
    sen arkadaki, etrafına bak --
  • 9:23 - 9:26
    uzayın sadece üç boyutunun olduğu apaçık.
  • 9:26 - 9:28
    Peki ya bu doğru değilse?
  • 9:30 - 9:36
    Ya kayıp yer çekimi bize görünmeyen
  • 9:36 - 9:38
    uzay dışı bir boyuta sızıyorsa?
  • 9:39 - 9:43
    Ya yer çekimi en az diğer
    güçler kadar güçlüyse ve
  • 9:43 - 9:45
    bunu sadece uzay dışı
    boyutta gözlemleyebiiyorsan ve
  • 9:45 - 9:48
    bizim deneyimlediğimiz yer çekiminin
    onu çok güçsüz gösteren
  • 9:48 - 9:51
    sadece ufacık bir kısmıysa?
  • 9:52 - 9:53
    Eğer bunlar doğruysa,
  • 9:53 - 9:55
    parçacıkların Standart Modelini,
  • 9:55 - 9:57
    ilave bir boyutu kapsayacak şekilde
  • 9:57 - 10:00
    yani yer çekiminin
    hiperboyutlu parçacığı olan
  • 10:00 - 10:02
    uzay dışı boyutlarda yaşayan
    özel uzaysal gravitonu
  • 10:02 - 10:04
    kapsayacak şekilde genişletmeliyiz.
  • 10:04 - 10:05
    Yüz ifadelerinizi görebiliyorum.
  • 10:05 - 10:08
    Muhtemelen bana "Üç boyutta
    sıkışıp kalmış olarak
  • 10:08 - 10:10
    nasıl bu çılgın bilim kurgu
    fikrini test edeceğiz?"
  • 10:10 - 10:12
    sorusunu soruyorsunuzdur.
  • 10:13 - 10:14
    Her zaman yaptığımız gibi,
  • 10:14 - 10:16
    iki protonu birbirine çarptırarak --
  • 10:16 - 10:17
    (Gülüşmeler)
  • 10:17 - 10:19
    Çarpışmanın,
  • 10:19 - 10:21
    tekrar LHC'nin üç boyutuna geri dönen,
  • 10:21 - 10:25
    iki foton yani iki ışık parçacığı
    tüketen bu hiperboyutlu gravitonu,
  • 10:25 - 10:26
    anlık olarak yaratarak
  • 10:26 - 10:29
    mevcut olabilecek herhangi bir
  • 10:29 - 10:32
    ilave-uzamsal boyutta yankılanması
  • 10:32 - 10:34
    oldukça zordur.
  • 10:36 - 10:39
    Bu varsayımsal ilave boyutlu graviton,
  • 10:39 - 10:42
    bizim ufak, iki-fotonluk
    çıkıntımıza sebep olabilecek
  • 10:42 - 10:45
    özel kuantum özelliklerine sahip
  • 10:45 - 10:48
    tek olası varsayımsal yeni
    parçacıklardan biridir.
  • 10:51 - 10:55
    Yani, yer çekiminin gizemini açıklama ve
  • 10:55 - 10:59
    uzayın ilave boyutlarını
    keşfetme olasılığı --
  • 10:59 - 11:02
    belki şimdi neden binlerce
    fizikçinin hep beraber
  • 11:02 - 11:05
    bizim ufak iki fotonluk çıkıntımız
    için aşırı heyecanlandığını
  • 11:05 - 11:07
    birazcık anlayabilmişsinizdir.
  • 11:07 - 11:08
    Bu tür bir keşif
  • 11:08 - 11:10
    ders kitaplarını baştan yazdırır.
  • 11:10 - 11:11
    Ama unutmayın,
  • 11:11 - 11:16
    bizim, yani o zaman bu işle uğraşan
    deneyselcilerin mesajı oldukça açıktı:
  • 11:16 - 11:17
    Daha fazla veriye ihtiyacımız var.
  • 11:18 - 11:19
    Daha fazla veriyle,
  • 11:19 - 11:23
    küçük çıkıntı ya gıcır gıcır bir
    Nobel Ödülüne dönüşecek
  • 11:24 - 11:26
    (Gülüşmeler)
  • 11:26 - 11:28
    ya da fazla veri çıkıntının
    etrafındaki boşluğu doldurup
  • 11:28 - 11:31
    onu güzel pürüzsüz bir
    çizgiye dönüştürecekti.
  • 11:31 - 11:33
    Böylece, daha fazla veri topladık ve
  • 11:33 - 11:35
    birkaç ay sonra, beş kat fazla veriyle
  • 11:35 - 11:37
    küçük çıkıntımız
  • 11:37 - 11:40
    pürüzsüz bir çizgiye dönüştü.
  • 11:43 - 11:46
    Gazeteler "büyük hayal kırıklığı",
    "sönen umutlar" ve
  • 11:46 - 11:49
    parçacık fizikçilerinin "ne kadar
    üzgün oldukları" ile ilgili yazılar yazdı.
  • 11:49 - 11:51
    Gazetelerde yazılanlara bakınca,
  • 11:51 - 11:54
    bizim LHC'yi kapatıp eve gitmeye
    karar verdiğimizi düşünürdünüz.
  • 11:54 - 11:56
    (Gülüşmeler)
  • 11:56 - 11:58
    Ama biz öyle yapmadık.
  • 12:01 - 12:02
    Peki
  • 12:02 - 12:04
    neden öyle yapmadık?
  • 12:04 - 12:08
    Yani, eğer bir parçacık keşfetmediysem
    - ki keşfetmedim -
  • 12:08 - 12:11
    neden burada sizinle konuşuyorum?
  • 12:11 - 12:13
    Neden sadece utançla başımı eğip
  • 12:13 - 12:15
    eve gitmedim?
  • 12:19 - 12:21
    Parçacık fizikçileri
  • 12:21 - 12:22
    araştırmacıdır.
  • 12:24 - 12:26
    Bizim yaptığımız daha çok harita çizimi.
  • 12:27 - 12:29
    Şöyle anlatayım:
    bir saniyeliğine LHC'yi unutun.
  • 12:29 - 12:31
    Uzak bir gezegene varmakta olan,
  • 12:31 - 12:35
    uzaylı arayan bir uzay araştırmacısı
    olduğunuzu hayal edin.
  • 12:35 - 12:37
    İlk göreviniz nedir?
  • 12:37 - 12:40
    Hemen gezegenin yörüngesinde
    dönmek, iniş yapmak,
  • 12:40 - 12:43
    bariz yaşam belirtileri için
    hızlıca etrafa göz atmak
  • 12:43 - 12:44
    ve ana üsse raporlamak.
  • 12:45 - 12:47
    Şu anda biz bu aşamadayız.
  • 12:47 - 12:50
    LHC'ye, yeni, gözle açık bir
    şekilde görülebilen parçacıklar
  • 12:50 - 12:53
    var mı diye bir baktık ve
    şimdi olmadığını raporlayabiliriz.
  • 12:54 - 12:56
    Uzaktaki bir dağda tuhaf
    görünümlü uzaylı bir çıkıntı gördük
  • 12:56 - 12:59
    fakat yakınlaştığımızda onun
    bir kaya olduğunu anladık.
  • 12:59 - 13:01
    Peki sonra ne yaparız?
    Pes edip geri mi döneriz?
  • 13:01 - 13:02
    Tabi ki hayır.
  • 13:02 - 13:05
    Eğer öyle yaparsak berbat
    birer bilim adamı oluruz.
  • 13:05 - 13:07
    Hayır, bir sonraki birkaç on yılı,
  • 13:07 - 13:10
    keşfederek, bölgenin haritasını çıkararak,
  • 13:10 - 13:13
    toprağı ince aralıklı aletlerle
    dikkatle inceleyerek,
  • 13:13 - 13:14
    her taşın altına bakarak,
  • 13:14 - 13:16
    yüzeyin altını kazarak geçiririz.
  • 13:16 - 13:17
    Yeni parçacılar
  • 13:17 - 13:20
    büyük, gözle görülebilecek kadar
    bariz çıkıntılar halinde
  • 13:20 - 13:22
    ya hemen belirir ya da
  • 13:22 - 13:25
    kendilerini yıllarca süren veri
    toplamanın ardından gösterir.
  • 13:26 - 13:28
    İnsanlık, yüksek yoğunluktaki enerjideki
  • 13:28 - 13:30
    yani LHC'deki keşfine daha yeni başladı
  • 13:30 - 13:32
    ve daha yapılacak çok araştırmamız var.
  • 13:32 - 13:35
    Peki, ya 10 ya da 20 yıl
    geçtikten sonra bile
  • 13:35 - 13:38
    yeni bir parçacık keşfedemezsek?
  • 13:39 - 13:41
    Daha büyük bir makine inşa ederiz.
  • 13:41 - 13:42
    (Gülüşmeler)
  • 13:42 - 13:46
    Daha yüksek enerjilerde
    araştırmalar yaparız.
  • 13:46 - 13:48
    Parçacıkları LHC'nin enerjisinin
  • 13:48 - 13:51
    10 katı enerjide çarpıştırabileceğimiz
  • 13:51 - 13:53
    100 km'lik tünelin
    planlaması devam ediyor.
  • 13:53 - 13:56
    Doğanın yeni parçacıkları
    nereye koyacağına biz karar vermiyoruz.
  • 13:56 - 13:59
    Biz sadece araştırmaya
    devam etmeye karar veriyoruz.
  • 13:59 - 14:01
    Peki, ya 100 km'lik
    ya da 500 km'lik tünel
  • 14:01 - 14:04
    ya da Dünya ve Ay arasında
    uzayda süzülen
  • 14:04 - 14:07
    10.000 km'lik çarpıştırıcıdan sonra bile
  • 14:07 - 14:10
    yeni parçacıklar bulamazsak?
  • 14:12 - 14:15
    O zaman, belki de parçacık
    fiziğini yanlış yapıyoruzdur.
  • 14:15 - 14:16
    (Gülüşmeler)
  • 14:16 - 14:19
    Belki bir şeyleri yeniden düşünmeliyizdir.
  • 14:19 - 14:21
    Belki şu anda sahip olduğumuzdan
    daha fazla kaynağa,
  • 14:21 - 14:24
    teknolojiye, uzmanlığa ihtiyacımız vardır.
  • 14:25 - 14:28
    Zaten yapay zeka ve LHC'de makine
    öğrenme tekniklerini kullanıyoruz ama
  • 14:28 - 14:31
    kendine hiperboyutlu graviton
    keşfetmeyi öğretebilen,
  • 14:31 - 14:34
    böyle ileri teknoloji ürünü
    algoritmaları kullanarak
  • 14:34 - 14:36
    parçacık fiziği deneyi
    tasarladığınızı hayal edin.
  • 14:37 - 14:41
    Peki ya yapay zeka bile sorularımızı
    cevaplamada bize yardımcı olamazsa?
  • 14:42 - 14:44
    Ya bu yüzyıllarca cevaplanamamış sorular
  • 14:44 - 14:47
    öngörülebilir gelecekte de
    cevaplanamamaya mahkumsa?
  • 14:47 - 14:50
    Ya küçüklüğümden beri
    aklımı kurcalayan şeyler
  • 14:50 - 14:53
    hayatım boyunca
    cevaplanamamaya mahkumsa?
  • 14:54 - 14:55
    İşte o zaman,
  • 14:56 - 14:59
    daha da büyüleyici olacak.
  • 15:00 - 15:03
    Tamamen yeni şekillerde
    düşünmek zorunda kalacağız.
  • 15:04 - 15:06
    Varsayımlarımıza geri gidip
  • 15:06 - 15:08
    bir yerde kusur olup
    olmadığını saptayacağız.
  • 15:09 - 15:12
    Yüzyıllık sorularda yeni bakışlara
    ihtiyaç duyduğumuzdan
  • 15:12 - 15:14
    bilim araştırmalarında
    bize katılmaları için
  • 15:14 - 15:16
    daha çok insanı
    cesaretlendirmemiz gerekecek.
  • 15:16 - 15:19
    Bunların cevaplarını ben de
    bilmiyorum ama hala arıyorum.
  • 15:19 - 15:20
    Ama biri
  • 15:20 - 15:23
    - belki şimdi ilkokulda
    belki de henüz doğmadı -
  • 15:24 - 15:25
    fiziği, en sonunda
  • 15:25 - 15:28
    tamamen yeni bir bakış açısıyla
    görmemizi sağlayacak ve
  • 15:28 - 15:31
    belki de yanlış soruları
    sorduğumuzu bize gösterecek.
  • 15:32 - 15:34
    Ki bu fiziğin sonu değil
  • 15:34 - 15:37
    yeni ve farklı bir başlangıcı olacak.
  • 15:37 - 15:38
    Teşekkürler.
  • 15:38 - 15:40
    (Alkışlar)
Title:
Fizikteki cevaplanmamış soruları nasıl keşfediyoruz?
Speaker:
James Beacham
Description:

James Beacham bu zamana kadar yapılan en büyük bilim deneyini yani CERN'in Büyük Hadron Çarpıştırıcısını (LHC) kullanarak fizikteki en önemli cevapsız sorulara cevap arıyor. Bilimin nasıl işlediğiyle ilgili bu eğlenceli ve anlaşılması kolay konuşmada, Beacham bizleri ilave-uzamsal boyutlar üzerinden, keşfedilmemiş temel parçacıkların (ve yer çekiminin sırlarının açıklamasının) arayışında bir yolculuğa çıkarıyor ve araştırmaya devam etme dürtüsünü ayrıntılarıyla anlatıyor.

more » « less
Video Language:
English
Team:
TED
Project:
TEDTalks
Duration:
15:54

Turkish subtitles

Revisions