Return to Video

Mars'ta saat kaç?

  • 0:01 - 0:05
    Birçoğunuz muhtemelen ''Marslı''
    filmini izlemişsinizdir.
  • 0:05 - 0:09
    İzlemediyseniz, film Mars'ta mahsur kalan
  • 0:09 - 0:14
    bir astronotun onu Dünya'ya geri götürecek
    kurtarma operasyonu düzenlenene kadar
  • 0:14 - 0:18
    yaşadığı hayatta kalma
    mücadelesini konu alıyor.
  • 0:19 - 0:22
    Nihayetinde, astronot Watney karakteri ile
  • 0:22 - 0:25
    irtibatı yeniden sağlayabiliyorlar
  • 0:25 - 0:30
    ve kurtarılana dek
    Mars'ta yapayalnız kalmıyor.
  • 0:31 - 0:33
    Filmi izlerken, izlemediyseniz bile
  • 0:34 - 0:35
    Mars denince muhtemelen
  • 0:35 - 0:40
    ne kadar uzakta ve ırakta
    olduğunu düşünüyorsunuz.
  • 0:40 - 0:42
    Ama belki de şunu kaçırıyorsunuz;
  • 0:43 - 0:46
    Dünya'da insanlar; Mars'ta keşif araçları
    ve insanlar varken
  • 0:46 - 0:50
    diğer gezegende çalışmanın,
  • 0:50 - 0:55
    iki gezegende yaşamanın
    lojistiği nasıl oluyor?
  • 0:55 - 0:59
    Kaliforniya'da, batı yakasında veya
    dünyanın başka yerlerinde yaşayan
  • 0:59 - 1:02
    arkadaşların, ailen veya iş
    arkadaşların olduğunu düşün.
  • 1:02 - 1:04
    Onlarla iletişim kurmadan önce,
    ilk olarak
  • 1:04 - 1:07
    aklına şunlar gelir:
  • 1:07 - 1:09
    Kaliforniya'da saat kaç?
  • 1:09 - 1:11
    Onları uyandırır mıyım?
    Bu saatte arasam ayıp olur mu?
  • 1:12 - 1:15
    Avrupa'daki meslektaşlarınla bile
    iletişime geçeceğin zaman,
  • 1:15 - 1:17
    insanlar birbirlerinden uzaktayken
  • 1:17 - 1:24
    ne tür bir iletişim yolu izleyebilirler,
    bunu düşünüyorsun.
  • 1:25 - 1:31
    Şu anda Mars'ta insan yok,
    fakat keşif araçlarımız var.
  • 1:31 - 1:36
    Hatta tam şu anda Curiosity (Merak)
    adlı aracımızda saat sabah 06:10.
  • 1:36 - 1:38
    Yani Mars'ta saat 06:10.
  • 1:39 - 1:41
    Mars'ta 4 tane keşif aracımız var.
  • 1:41 - 1:45
    Amerika, 1995'lerden beri
    Mars'a 4 adet keşif aracı yerleştirdi
  • 1:45 - 1:49
    ve ben onların üçünde
    çalışma şerefine nail oldum.
  • 1:49 - 1:53
    Los Angeles Kaliforniya NASA'DA,
    Jet Fırlatma Laboratuvarı'nda
  • 1:53 - 1:58
    uzay mühendisiyim,
    uzay aracı harekâtı mühendisiyim.
  • 1:59 - 2:03
    Bu keşif araçları,
    bizim robotik temsilcilerimiz.
  • 2:03 - 2:09
    Yani onlar bizim gözümüz kulağımız
    oluyorlar ve biz insan gönderene dek,
  • 2:09 - 2:11
    gezegeni bizim için gözlemliyorlar.
  • 2:11 - 2:14
    Bu keşif araçlarıyla diğer gezegenlerde
  • 2:14 - 2:17
    nasıl faaliyet göstereceğimizi
    öğreniyoruz.
  • 2:17 - 2:21
    İnsan göndermeden önce,
    robot göndermiş oluyoruz.
  • 2:21 - 2:25
    Şu anda Mars ile zaman farkı
    yaşamamızın sebebi,
  • 2:25 - 2:27
    bir Mars gününün
  • 2:27 - 2:31
    bir Dünya gününden daha uzun olması.
  • 2:31 - 2:34
    Bizim bir günümüz 24 saat,
  • 2:34 - 2:37
    çünkü Dünya'nın kendi etrafındaki
    bir turunu
  • 2:37 - 2:39
    tamamlaması o kadar sürüyor.
  • 2:39 - 2:41
    Bir günümüz 24 saat.
  • 2:41 - 2:48
    Bu durum Mars için 24 saat
    ve yaklaşık 40 dakika sürüyor.
  • 2:48 - 2:55
    Ki bu da bir Mars gününün, Dünya'nınkinden
    40 dakika uzun olduğu anlamına geliyor.
  • 2:55 - 3:00
    Mars'taki keşif aracı üzerine çalışan
    ekipler olarak,
  • 3:00 - 3:06
    Mars'ta çalışıp Dünya'da yaşıyoruz.
  • 3:06 - 3:11
    Bunu yaparken cidden Mars'ta araçtaymış
    gibi düşünmek zorundayız.
  • 3:12 - 3:15
    Parçası olduğum bu ekibin görevi ise,
  • 3:15 - 3:21
    keşif aracına sonraki gün neler yapacağı
    hakkında komut vermek.
  • 3:21 - 3:25
    Sürmesini, delmesini veya yapması
    gereken şeyi söylemek.
  • 3:26 - 3:30
    Aracımız uyurken--
    evet geceleri uyuyor,
  • 3:30 - 3:32
    çünkü bataryasını şarj etmesi
  • 3:32 - 3:36
    ve soğuk Mars gecesini atlatması lazım.
  • 3:36 - 3:38
    Bu yüzden uyuyor.
  • 3:38 - 3:43
    O uyurken biz de sonraki günün programı
    üzerine çalışıyoruz.
  • 3:43 - 3:46
    Mars gece vardiyasında çalışıyorum yani.
  • 3:46 - 3:47
    (Gülüşmeler)
  • 3:47 - 3:54
    Dünya'da, Mars'taki işe her gün
    aynı saatte gidebilmek için,
  • 3:54 - 3:57
    diyelim ki 17:00'de işte olmalıyım,
  • 3:57 - 4:02
    bu takım her Mars günü saat 17:00'de
    işte olmak zorundaysa,
  • 4:02 - 4:09
    Mars ile zaman uyumunu tutturabilmek için,
    her gün Dünya'da işe,
  • 4:10 - 4:12
    bir önceki günden 40 dakika
    geç başlamalıyız.
  • 4:12 - 4:15
    Bu her gün meridyen
    değiştirmek gibi bir şey.
  • 4:15 - 4:21
    Bir gün işe 08:00'de geliyorsun,
    sonraki gün 40 dakika geç yani 08:40'ta,
  • 4:21 - 4:24
    ondan sonraki gün 09:20'de,
  • 4:24 - 4:26
    sonraki gün 10:00'da.
  • 4:26 - 4:29
    Ta ki işe gece yarısında gelene kadar
  • 4:29 - 4:32
    her gün 40'ar dakika öteleyip duruyorsun.
  • 4:32 - 4:34
    Dünya'daki gece yarısı yani.
  • 4:34 - 4:38
    Nasıl kafa karıştırıcı olduğunu
    hayal edin, öyle değil mi ama?
  • 4:38 - 4:40
    İşte bu yüzden, Mars saati.
  • 4:40 - 4:41
    (Gülüşmeler)
  • 4:41 - 4:45
    Saatteki bu ağırlıklar,
    daha yavaş çalışması için
  • 4:45 - 4:47
    mekanik olarak ayarlandı.
  • 4:47 - 4:49
    Evet, zamanında böyle yapmadık.
  • 4:49 - 4:51
    Bu saati 2004'te,
  • 4:51 - 4:55
    Spirit (Ruh) ve Opportunity (Fırsat) adlı
    keşif araçları varken aldım.
  • 4:55 - 4:56
    Başlangıçta hiçbirimiz,
  • 4:56 - 4:59
    Mars saatlerine ihtiyaç duyacağımızı
    düşünmemişti.
  • 4:59 - 5:03
    Bilgisayarlarımızdaki ve görev kontrol
    ekranlarımızdaki saatlerin
  • 5:03 - 5:07
    yeterli olacağını düşünmüştük.
  • 5:07 - 5:08
    Pek de öyle olmadı.
  • 5:08 - 5:11
    Aslında sadece Mars saatine göre
    çalışmıyorduk,
  • 5:11 - 5:14
    bizzat Mars saatine göre yaşıyorduk.
  • 5:14 - 5:19
    Birdenbire zaman karmaşası yaşadık.
  • 5:19 - 5:22
    İşte bu yüzden bileğinde şu sorulara
    cevap verecek bir şeye ihtiyaç duyuyordun:
  • 5:22 - 5:26
    Dünya'da saat kaç? Mars'ta saat kaç?
  • 5:26 - 5:32
    Mars saati kafa karıştıran
    tek faktör değildi;
  • 5:32 - 5:37
    aynı zamanda bunu konuşma dilimize de
    uyarlamamız gerekiyordu.
  • 5:37 - 5:43
    'Sol' bir Mars günü demek,
    24 saat 40 dakika.
  • 5:43 - 5:46
    Biz Dünya'da olan bir şeyden bahsederken
  • 5:46 - 5:48
    bugün diyoruz.
  • 5:48 - 5:51
    Mars içinse ''busol'' diyoruz.
  • 5:51 - 5:53
    (Gülüşmeler)
  • 5:54 - 5:59
    Evvelki gün Mars için ''dünsol'' oluyor.
  • 5:59 - 6:03
    Gerçekten başlarda bir dil icat etme
    hevesine kapılmamıştık.
  • 6:03 - 6:05
    Cidden kafa karıştırıcıydı.
  • 6:05 - 6:07
    Birinin bana, ''Bu etkinliği
    yarın keşif aracı
  • 6:07 - 6:10
    üzerinde yapmak istiyorum.''
    dediğini hatırlıyorum.
  • 6:10 - 6:15
    Şöyle cevap vermiştim,
    ''Yarın yarını mı, Mars yarını mı?''
  • 6:16 - 6:21
    Bu terminolojiye başladık, bir şekilde
    birbirimizle iletişim kurabilmemiz lazım.
  • 6:21 - 6:22
    (Gülüşmeler)
  • 6:22 - 6:26
    Yarın bizim için "sonraki sol",
    "yarınsol" oldu.
  • 6:27 - 6:31
    Herkesin kelime seçimi farklı ne de olsa.
  • 6:31 - 6:34
    Kimisi ''soda'' der,
    kimisi ''maden suyu''.
  • 6:35 - 6:38
    Bizde de bu ''sonraki sol''
    veya ''yarınsol'' şeklinde gerçekleşiyor.
  • 6:39 - 6:43
    Bu görevler üzerine çalışmanın
    birkaç yıl sonrasında
  • 6:43 - 6:48
    keşif aracında çalışan insanlar olarak
    ''busol'' dediğimizi fark ettim.
  • 6:48 - 6:52
    Keşif aracı üzerinde turlamayanlar ise
  • 6:52 - 6:53
    ''buzol'' diyorlardı.
  • 6:54 - 6:59
    Lehçeye bakarak insanların hangi
    görevde çalıştıklarını anlar hâle geldim.
  • 6:59 - 7:02
    (Gülüşmeler)
  • 7:02 - 7:06
    Saatlerimiz ve kendi dilimiz var,
    burada bir tema seziyor olmalısınız.
  • 7:06 - 7:08
    Böylece kafamız karışmıyor.
  • 7:08 - 7:12
    Ama Dünya'nın gün ışığı bile
    kafa karıştırıcı olabiliyor.
  • 7:13 - 7:15
    Şu anda, Mars gece yarısında
  • 7:15 - 7:17
    işe geldiğinizi farz ederseniz
  • 7:17 - 7:20
    ve camdan güneş ışığı sızıyorsa
  • 7:20 - 7:23
    bu da kafa karışıklığına yol açabiliyor.
  • 7:23 - 7:26
    Kontrol odasının bu fotoğrafından
  • 7:26 - 7:28
    bütün perdelerin kapalı olduğunu
    görebilirsiniz.
  • 7:28 - 7:31
    Dikkatimizi dağıtacak ışık yok.
  • 7:31 - 7:35
    İnişten bir hafta önce,
    binadaki bütün perdeler kapatıldı
  • 7:35 - 7:39
    ve biz Mars zamanına geçene
    kadar da açılmadı.
  • 7:39 - 7:42
    Evde de aynısını yapıyoruz.
  • 7:42 - 7:45
    3 kez Mars zamanına dönüyorum
  • 7:45 - 7:47
    ve eşim de bana uyum sağlıyor.
  • 7:47 - 7:53
    Koyu perdelerle ve gölgelerle
    kapı bacaya set çekiyor,
  • 7:53 - 7:56
    çünkü bu durum aynı zamanda
    aileyi de etkiliyor.
  • 7:56 - 8:01
    Hem ben, hem de o karartılmış
    bir ortamda yaşıyorduk.
  • 8:02 - 8:03
    Bu duruma alıştı da.
  • 8:03 - 8:07
    Sonrasında bana acıklı e-postalar
    gönderirdi tabii.
  • 8:07 - 8:11
    Eve geleyim mi? Uyanık mısın?
  • 8:11 - 8:14
    Mars'ta saat kaç?
  • 8:14 - 8:16
    Ona da bir Mars saati almam
    gerektiğini fark ettim.
  • 8:16 - 8:18
    (Gülüşmeler)
  • 8:18 - 8:22
    Ama tabii 2016 yılındayız,
    uygulaması var bunun.
  • 8:22 - 8:24
    (Gülüşmeler)
  • 8:24 - 8:28
    Saat yerine
    telefonlarımızı da kullanabiliriz.
  • 8:29 - 8:33
    Aile üzerindeki bu etki
    herkesi kapsıyordu;
  • 8:33 - 8:36
    sadece keşif araçları üzerinde
    çalışanları değil,
  • 8:36 - 8:39
    aynı zamanda ailelerimiz
    de etkileniyorlardı.
  • 8:39 - 8:41
    David'i görüyorsunuz,
    uçuş direktörlerimizden biri,
  • 8:41 - 8:46
    ailesiyle birlikte sabahın 1:00'inde
    Los Angeles'da sahilde.
  • 8:46 - 8:47
    (Gülüşmeler)
  • 8:47 - 8:50
    Ağustos'ta iniş yaptık
    ve çocuklarının okulu
  • 8:50 - 8:55
    Eylül'de açıldığı için onunla birlikte,
  • 8:55 - 8:59
    bir ay boyunca Mars saatine
    geçiş yaptılar.
  • 8:59 - 9:04
    Her gün 40 dakika daha geç kalktılar.
  • 9:04 - 9:06
    Babalarının çalışma programındaydılar.
  • 9:06 - 9:10
    Bir ay boyunca Mars saatinde yaşayıp
  • 9:10 - 9:12
    gece yarısı bovlinge
    veya sahile gitmek gibi
  • 9:13 - 9:14
    birçok macera yaşadılar.
  • 9:14 - 9:18
    Hepimizin keşfettiği
    garip bir bulgu vardı ki,
  • 9:18 - 9:22
    sabahın 3'ünde trafik yokken
  • 9:22 - 9:25
    Los Angeles'ta her yere gidebiliyormuşsun.
  • 9:25 - 9:27
    (Gülüşmeler)
  • 9:27 - 9:28
    İşten çıkıp
  • 9:28 - 9:31
    ailelerimizi rahatsız etmek istemezdik,
    aynı zamanda açtık,
  • 9:31 - 9:34
    her zamanki şeylerden yiyeceğimize,
  • 9:34 - 9:38
    'Long Beach sahilinde 7/24 açık harika
    kafe var ve 10 dakikada varabiliriz!'
  • 9:38 - 9:40
    gibi cümleler kurardık.
  • 9:40 - 9:43
    Usulca sürüşe geçerdik--
    60'lar gibi, zerre trafik yok.
  • 9:43 - 9:47
    Oraya vardığımızda restoran sahibi
    ''Siz de kimsiniz
  • 9:47 - 9:49
    ve sabahın 3'ünde restoranımda
  • 9:49 - 9:54
    ne işiniz var?'' derdi.
  • 9:54 - 9:59
    Sonra anladılar ki bizler gece yarısında
    LA otobanlarında sürten
  • 10:00 - 10:04
    birer Marslı yığınlarıydık--
  • 10:05 - 10:07
    Dünya gecesinin yarısı.
  • 10:07 - 10:12
    Kendimize Marslı demeye başladık.
  • 10:13 - 10:18
    Mars saatinde olanlarımız,
    kendimize Marslı diyorduk.
  • 10:18 - 10:21
    Kalan herkes ise Dünyalıydı.
  • 10:21 - 10:22
    (Gülüşmeler)
  • 10:22 - 10:28
    Her gün zaman dilimi değiştirdiğinde
  • 10:28 - 10:34
    ister istemez kendini kalan herkesten
    ayrı hissediyorsun.
  • 10:34 - 10:38
    Ciddi anlamda kendi evrenindesin.
  • 10:39 - 10:46
    Üzerinde ''Mars zamanından sağ çıktım.
    Sol 0-90.'' yazan bir tuşum var.
  • 10:46 - 10:48
    Ekranda da bir resmi var.
  • 10:48 - 10:54
    Bu tuşların var olmasının nedeni,
    Mars'taki keşif aracıyla olan verimimizi
  • 10:54 - 10:59
    yüksek tutmak,
    zamanımızı doğru kullanabilmek için
  • 10:59 - 11:01
    Mars saatine göre çalışmamız.
  • 11:01 - 11:05
    Yine de 3-4 aydan fazla
    Mars saatinde kalmıyoruz.
  • 11:05 - 11:10
    Nihayetinde, şu anda üzerinde çalıştığımız
    değiştirilmiş Mars saatine geçeceğiz.
  • 11:10 - 11:15
    Bunun sebebiyse bünyemiz
    ve ailemiz üzerindeki etkileri.
  • 11:15 - 11:20
    İnsanlar için günü uzatmaya çalışmak
    o kadar olağandışı ki
  • 11:20 - 11:25
    cidden bizleri inceleyen
    uyku araştırmacıları olmuştu.
  • 11:25 - 11:27
    Ekipten yaklaşık 30'umuza
  • 11:27 - 11:30
    uyku mahrumiyeti deneyi yapıyorlardı.
  • 11:30 - 11:34
    Sıra bana gelirdi, teste katılırdım
    ve her birinde uyuyakalırdım.
  • 11:34 - 11:41
    Bunun sebebiyse, bünyede oluşan
    o aynı yorgunluktu.
  • 11:41 - 11:44
    Eğlenceli olsa bile.
  • 11:44 - 11:48
    Diğer ekip üyeleriyle büyük bir
    bağ kurma deneyi olmuş olsa da,
  • 11:48 - 11:51
    sürdürmesi zordu.
  • 11:52 - 11:58
    Bu keşif görevlerimiz, güneş sisteminin
    dışına attığımız ilk adımlardı.
  • 11:58 - 12:04
    Birden çok gezegende nasıl
    yaşanacağını öğreniyoruz.
  • 12:04 - 12:09
    Bakış açımızı çok-gezegenli
    olmaya doğru çeviriyoruz.
  • 12:09 - 12:12
    Yıldız Savaşları'nı
    bir dahaki izleyişinizde,
  • 12:12 - 12:15
    Dagobah gezegeninden Tatooine'ye
    yolculuk yapan insanlar görürseniz,
  • 12:15 - 12:21
    dört bir yana insanların bu denli saçılmış
    olmasının ne anlama geldiğini düşünün.
  • 12:21 - 12:24
    Aralarındaki maddesel mesafe açısından,
  • 12:24 - 12:28
    birbirlerine karşı nasıl
    uzak hissedecekleri
  • 12:28 - 12:31
    ve yaşayacakları zaman
    karmaşası açısından.
  • 12:32 - 12:36
    Henüz Mars'a insan göndermedik
    ama umuyoruz.
  • 12:37 - 12:40
    SpaceX ve NASA ve diğer tüm uluslararası
  • 12:40 - 12:44
    uzay ajansları ile birlikte bunu
  • 12:44 - 12:48
    önümüzdeki birkaç on
    yılda yapmayı bekliyoruz.
  • 12:48 - 12:54
    Yakın bir zamanda Mars'ta insanlar olacak
    ve gerçekten çok-gezegenli olacağız.
  • 12:54 - 12:56
    Mars'a gidecek o genç kız veya oğlan
  • 12:56 - 13:03
    bugün bu sahnedekilerden
    veya izleyicilerden biri olabilir.
  • 13:04 - 13:10
    14 yaşından beri JPL'de bu görevler
    üzerine çalışmak istedim
  • 13:10 - 13:12
    ve bunun parçası olduğum
    için şükran duyuyorum.
  • 13:12 - 13:16
    Uzay programında muazzam bir dönemdeyiz
  • 13:16 - 13:19
    ve hepimiz bu yolculuğun bir parçasıyız.
  • 13:19 - 13:25
    Bir daha gün içerisinde zaman yetersiz
    geliyormuş gibi hissedersen,
  • 13:25 - 13:29
    bunun tamamen senin Dünyevi
    bakış açınla alakalı olduğunu hatırla.
  • 13:29 - 13:30
    Teşekkürler.
  • 13:31 - 13:33
    (Alkışlar)
Title:
Mars'ta saat kaç?
Speaker:
Nagin Cox
Description:

Nagin Cox Marslı'nın birinci kuşağından. NASA'nın Jet Yürütme Laboratuvarı'nda uzay aracı mühendisi olan Cox, Amerika'nın Mars'taki gezisini başaran takımda çalışır. Fakat farklı bir gezegende 9-5 çalışmanın, ki orada günler Dünya'dakinden 40 dakika uzun, kendi özgü genellikle de tuhaf zorlukları var.

more » « less
Video Language:
English
Team:
TED
Project:
TEDTalks
Duration:
13:47

Turkish subtitles

Revisions Compare revisions