Turkish subtitles

← Jack Horner: Şekil Değiştiren Dinozorlar

Bebek dinozorlar nerede? TEDxVancouver'da paleontolojist Jack Horner muhteşem konuşmasında hepimizin bildiği ve hayranlık duyduğu dinozorlara ait fosil iskeletlerini nasıl kestiğini ve içlerinden nasıl şaşırtıcı sırlar çıkardığını anlatıyor.

Get Embed Code
30 Languages

Showing Revision 1 created 03/26/2012 by Mehmet Emin Yildiz.

  1. Aramızda farklı nesillerden
  2. olanlar varsa el kaldırabilir ya da
  3. el çırpabilir mi?
  4. 3 ile 12 yaş arasında
  5. kaç kişi var merak ediyorum.
  6. (Kahkahalar)
  7. Yok, ha!
  8. Tamam.
  9. Dinozorlar hakkında konuşacağım.
  10. Bu yaşlardayken dinozorları hatırlıyor musunuz?
  11. (Alkışlar)
  12. Dinozorlar eğlenceli yaratıklardır, bilirsiniz.
  13. (Kahkahalar)

  14. Şu an farklı bir noktaya doğru ilerliyoruz.

  15. Umarım hepiniz bunu farketmişsinizdir.
  16. Size baştan mesajımı vereyim:
  17. Yok olmamaya çalışın.
  18. (Kahkahalar)
  19. İşte bu.
  20. (Kahkahalar)

  21. İnsanlar bana çok soru sorarlar.

  22. Aslında en çok aldığım sorulardan biri şudur:
  23. "Neden çocuklar dinozorları bu kadar severler?"
  24. Bu cazibe nereden geliyor?
  25. Ben de genelde şöyle cevaplarım:
  26. "Çünkü dinozorlar büyükler,
  27. farklılar ve şu anda yoklar."
  28. Hepsinin soyu tükendi.
  29. Bu doğru değil tabi,
  30. ama bir dakikalığına öyle sayacağız.
  31. Evet, ana fikir böyledir:
  32. Büyükler, farklılar ve şu anda yoklar.
  33. Konuşmamın başlığı,
  34. Şekil Değiştiren Dinozorlar:
  35. Erken Yok Oluşun Sebebi.
  36. Şimdi, dinozorları hatırladığımızı varsayıyorum.

  37. Farklı farklı birçok şekilleri var.
  38. Farklı çeşitleri var.
  39. Uzun zaman önce,
  40. 1900'lü yılların başlarında,
  41. müzeler dinozorların peşine düşmüştü.
  42. Sahaya çıkıp onları topladılar.
  43. Ve şu çok ilginçtir:
  44. Her müze diğer müzelerin sahip olduklarından
  45. daha büyük ve daha iyi bir dinozora sahip olmak istiyordu.
  46. Eğer Toronto'da bir müze büyük bir
  47. Tyrannosaur'a sahipse
  48. Ottawa'da bir başka müze daha büyük
  49. ve daha iyisini istiyordu.
  50. Ve bu bütün müzelerde yaşandı.
  51. Herkes daha büyük ve iyi durumda
  52. dinozorları araştırıyordu.
  53. Bu 1900'lü yılların başlarında böyleydi.
  54. 1970'lerde

  55. bazı bilim adamları oturdu
  56. şöyle düşündü: "Bu da ne böyle?
  57. Şu dinozorlara bakın.
  58. Hepsi de kocaman.
  59. Peki ufak olanlar nerede?"
  60. Bu konu hakkında düşündüler
  61. hatta bazı makaleler bile kaleme aldılar:
  62. "Küçük dinozorlar nerede?"
  63. (Kahkahalar)
  64. Evet, müzeye gidin de görün,
  65. bakın bakalım kaç tane bebek dinozor göreceksiniz.
  66. İnsanlar şunu zannettiler -- ki aslında bu bir problemdi --
  67. İnsanlar zannettiler ki
  68. eğer küçük bir dinozora
  69. ya da genç bir dinozora sahip olsalardı
  70. onun kimliğini kolaylıkla saptayabilirlerdi.
  71. Büyük bir dinozorunuz ve
  72. daha küçük bir dinozorunuz olurdu.
  73. Ama bütün dinozorları büyüktü.
  74. Bu birkaç şeyden kaynaklandı.

  75. İlk olarak, bilim adamlarının egoları vardır,
  76. ve onlar dinozorlara isim vermeyi severler.
  77. Gerçi her şeye isim vermeyi severler.
  78. Herkes bir hayvan sahibi olmayı ve ona isim vermeyi sever.
  79. (Kahkahalar)
  80. Ne zaman farklı görünen ufak bir şey bulduysalar
  81. ona farklı bir isim verdiler.
  82. Sonuçta ne oldu?
  83. Kendimizi bir yığın dinozorun içinde bulduk.
  84. 1975 yılında

  85. birinin kafasında bir ampül yandı.
  86. Pennsylvania Üniversitesi'nden
  87. Dr. Peter Dodson
  88. dinozorların, sürüngenlerin değil
  89. kuşların büyüme süreçlerini
  90. takip ettiklerini
  91. farkederek
  92. farklı bir yorum getirdi.
  93. Bunun için
  94. Cassowary'yi örnek göstermişti.
  95. Gerçekten de Cassowary'ye ya da kafasında boynuz olan
  96. herhangi bir kuşa baktığınızda,
  97. ibiğin büyümeye başlamasından önce
  98. bu tip canlıların
  99. yetişkin boyutunun yüzde 80'ine kadar büyüdüklerini görebilirsiniz.
  100. Şimdi bunun hakkında düşünelim.
  101. Bu tip kuşlar, yetişkinlik öncesi karakterlerini
  102. bizim ifademizle ontogenilerini oldukça geç bir zamana kadar tutuyorlar.
  103. Allometrik kafatası ontogenisi
  104. göreceli baş iskeleti büyümesidir.
  105. Eğer yüzde 80 oranında
  106. olgunlaşmış bir cassowary
  107. bulsaydınız, bu hayvanın
  108. ileride cassowary olabileceğini bilemezdiniz
  109. aksine bu ikisinin farklı hayvanlar olduğunu düşünürdünüz.
  110. Bu bir problemdi,

  111. ve Peter Dodson bu problemi
  112. ördek gagalı dinozorları kullanarak
  113. çözdü ve adına da Hypacrosaurus dedi.
  114. Ve şunu gösterdi:
  115. Eğer bir bebek ve yetişkin kafatasını ele alırsanız
  116. ve bunların lineer bir büyüme sürecini takip ettiğini düşünürseniz
  117. o zaman bu iki kafatasının ortalaması
  118. yaklaşık olarak
  119. yetişkin olanın yarısı kadar olmalıydı.
  120. Fakat gerçekte yüzde 65
  121. yetişkinlikte olanlarda bile
  122. bir boynuz yapısı yoktu.
  123. İlginç bir durumdu.
  124. Bu, insanların
  125. tekrar yanlış yola saptığı yerdi.
  126. Şunu kastediyorum: Eğer insanlar
  127. Peter Dodson'ın çalışmasını dikkate alsalardı ve onunla yol alsalardı
  128. şu an sahip olduğumuzdan
  129. daha az dinozora sahip olurduk.
  130. Ne var ki bilim adamlarının egoları vardır;
  131. ve onlar bir şeylere isim vermeyi severler.
  132. Tabi dinozorlara isim vermeye devam ettiler
  133. çünkü onları farklı görmüşlerdi.
  134. Şu anda bir dinozorun

  135. ya da herhangi bir hayvanın
  136. genç ya da daha yaşlı olup olmadığını test etme imkanımız var.
  137. Ve bu açıkçası onların kemiklerini keserek yapılıyor.
  138. Fakat dinozorların kemiklerini kesmek
  139. sizin de anlayacağınız üzere oldukça zor
  140. çünkü müzeler için
  141. kemikler oldukça kıymetli parçalar.
  142. Müzeye gidin görün ne kadar itina gösterdiklerine şahit olacaksınız.
  143. Kemikleri küçük kutuların içinde köpüklerle destekleyerek saklıyorlar.
  144. Çok özen gösteriyorlar.
  145. Oraya gidip kemikleri biçerek
  146. içine bakmak istediğinizde bundan hoşlanmıyorlar.
  147. (Kahkahalar)
  148. Normalde onlar bunu yapmanıza izin vermezler.
  149. Fakat benim bir müzem var
  150. ve orada bir dinozor koleksiyonum var
  151. o halde ben de benimkileri kesebilirim.
  152. Ben de bunu yaptım.
  153. (Alkışlar)

  154. Eğer küçük bir dinozorun kemiğinin kesitine bakarsanız

  155. Şekil-A'da gösterilen süngerimsi bir yapıyla karşılaşırsınız.
  156. Eğer daha yaşlı bir dinozorunkine bakarsanız
  157. Daha yoğun bir dokuya sahip olduğunu görürsünüz.
  158. Bunun olgun bir kemik yapısı olduğunu söyleyebilirsiniz.
  159. Yani bu ikisini ayırd etmek oldukça kolay.
  160. Şimdi sizlere
  161. şunları göstermek istiyorum.
  162. Kuzey Amerika'da, ABD'nin kuzeydeki ovalarında,
  163. Alberta ve Saskatchewan vilayetlerinin güneydeki ovalarında
  164. Cehennem Deresi Oluşumu adı verilen
  165. ve yeryüzünde yaşamış son dinozorları barındıran kayalar var.
  166. Ve bunlardan 12 tanesi
  167. herkesin tanıdığı --
  168. yok olmuş 12 temel
  169. dinozoru kastediyorum.
  170. Biz bunları değerlendireceğiz.
  171. Bu benim yapmakta olduğum şey.
  172. Öğrencilerim ve personelimle
  173. bunları kesip içlerine bakıyoruz.
  174. Tahmin edeceğiniz üzere
  175. bir bacak kemiğine kesik açmak kolay
  176. fakat bir müzeye gidip
  177. "Dinozorunuzun kemiğine bir kesik açsam
  178. sorun olur mu?" diye sorsanız
  179. size "Git buradan!" derler.
  180. (Kahkahalar)
  181. Evet burada bahsettiğim 12 dinozor var.
  182. Şu üç dizonora baktığımızda
  183. bunların Pachycephalosaurs diye isimlendirilen dinozorlar olduklarını görüyoruz.

  184. Herkes bu üç
  185. hayvanın arasında bir ilişki olduğunu bilir.
  186. Varsayım, bunların
  187. kuzen şeklinde ya da bir başka şekilde
  188. bir ilişkisi olduğunu düşünmek yönündedir.
  189. Fakat hemen hiç kimse
  190. bunların daha yakın ilişkili olabileceğini düşünmedi.
  191. Başka bir ifadeyle,
  192. insanlar bunlara baktılar ve farklılıklarını gördüler.
  193. Hepinizin bildiği gibi
  194. eğer kız kardeşiniz ya da erkek kardeşinizle
  195. olan akrabalık ilişkinizi belirleyecekseniz
  196. farklılıklara bakarak bunu yapamazsınız.
  197. Aradaki ilişkiyi sadece
  198. benzerliklere bakarak belirleyebilirsiniz.
  199. Fakat insanlar bunlara bakıyor

  200. ve ne kadar da farklı olduklarından bahsediyorlardı.
  201. Pachycephalosaurus büyük, kalın küremsi bir kafatasına sahip
  202. ve kafasının arka kısmında küçük çıkıntılar var
  203. ön tarafında, burun civarında ise bir grup budaklı yapılar var.
  204. Bir diğer dinozor Stygimoloch,
  205. aynı yaşta ve aynı zamanda yaşamış
  206. kafasından geriye doğru uzanan sivri yapılar var
  207. ufak küremsi bir kafatası
  208. ve yine burun kısmında budaklı yapılar mevcut.
  209. Bu üçüncüsü de Dracorex adı verilen dinozor.
  210. Hogwart'ın Gözleri.
  211. Tahmin edin bu isim nereden geliyor? Dragon.(İngilizcede Ejderha anlamına gelir)
  212. Evet bu da bir dinozor
  213. kafasından geriye uzanan sivri yapılara sahip, küremsi kafatası yok
  214. ve burun kısmında budaklı yapılar var.
  215. Hiç kimse burun kısmındaki budaklı yapıların benzerliğini farketmemişti.

  216. Fakat bu üçüne baktılar ve şöyle dediler:
  217. "Bunlar üç farklı dinozor,
  218. ve muhtemelen en ilkel olanları da Dracorex.
  219. Şu diğeri de şundan daha ilkel.
  220. Onlar bu üçünü
  221. nasıl sınıflandırdılar anlayamıyorum.
  222. Ama bunları sıralarsanız
  223. bu üç kafatasını yanyana koyar
  224. ve böyle kıyaslarsanız.
  225. Dracorex en küçükleri,
  226. Stygimoloch ortanca olanları,
  227. Pachycephalosaurus ise en büyükleri.
  228. Bu tablonun bana
  229. bir ipucu vermesi gerektiği düşünülür.
  230. (Kahkahalar)
  231. Fakat bu onlara bir ipucu vermedi.
  232. Çünkü... Bunun nedenini biliyoruz.
  233. Bilim adamları bir şeylere isim vermeyi severler.
  234. Evet, eğer Dracorex'e

  235. bir kesik açıp bakarsak --
  236. Ben bizim Dracorex'e açtım --
  237. ve baktım ve süngerimsi
  238. gerçekten süngerimsi bir iç yapısı olduğunu gördüm.--
  239. Bu elimizdeki kemiğin genç olduğu anlamına geliyor,
  240. bunlar gerçekten hızlı büyürler.
  241. İleride daha büyük olacağını düşünebiliriz.
  242. Stygimoloch üzerinde bir kesik açarsanız
  243. aşağı yukarı aynı şeyi görürsünüz.
  244. Küremsi küçük kafatasının
  245. hızla büyüdüğünü anlıyoruz.
  246. Çok hızlı bir şekilde şişiyor.
  247. İlginç olan bir diğer şey de Dracorex'in kafasının
  248. arka kısmındaki sivri yapıların da hızla büyümesi.
  249. Stygimoloch'un kafasının arkasındaki sivrilikler
  250. erimeye başlıyor
  251. yani küremsi şişlik büyürken
  252. kafanın gerisindeki sivrilikler küçülüyor.
  253. Pachycephalosaurus'a baktığımızda,
  254. Pachycephalosaurus üst tarafta katı bir küremsi yapıya sahip
  255. ve kafasının arkasındaki çıkıntılar
  256. iyice küçülmüş.
  257. Şimdi bu üç dinozoru inceleyerek

  258. siz -- bir bilim adamı olarak --
  259. kolaylıkla şu hipotezi oluşturabilirsiniz:
  260. Bu tablo sadece aynı hayvanın
  261. gelişim serisini ifade ediyor.
  262. Şu anlama da geliyor
  263. Stygimoloch ve Dracorex
  264. artık yok.
  265. (Kahkahalar)
  266. Evet.
  267. Ayrıca şu anlama da geliyor:
  268. Geriye 10 temel dinozorumuz kaldı.
  269. Berkley'de bir meslektaşım ve ben

  270. Triceratops'a bakıyorduk.
  271. Hatırladığım kadarıyla
  272. 2000'den önceydi.
  273. Triceratops ilk olarak 1800'lerde bulundu.
  274. Fakat 2000 yılından önce
  275. hiç kimse genç bir Triceratops görmemişti.
  276. Dünya'nın pek çok yerindeki müzelerdeTriceratops vardı,
  277. fakat hiç kimsede genç bir Triceratops yoktu.
  278. Nedenini biliyoruz, değil mi?
  279. Çünkü herkes büyük olanı ister.
  280. Herkeste büyük olanlar vardı.
  281. Biz de çıktık ve birkaç şey topladık
  282. ve birkaç küçük dinozor iskeleti bulduk.
  283. Onlar her yerdeler.
  284. Onlardan bizim müzede çok sayıda var.
  285. (Kahkahalar)
  286. Herkes bunu benim müzemin küçük olmasına bağlıyor.
  287. Küçük bir müzen varsa, küçük dinozorların vardır.
  288. (Kahkahalar)

  289. Triceratops'a bakarsanız,

  290. farklılaştığını, şekil değiştirdiğini görebilirsiniz.
  291. Genç bireyler büyürken
  292. boynuzları geriye doğru kıvrılır.
  293. Daha da yaşlandıklarında
  294. boynuz ileri doğru büyür.
  295. Bu oldukça hoştur.
  296. Kafasındaki fırfırlar boyunca bakarsanız
  297. üçgen şeklinde küçük kemikler görürsünüz
  298. bunlar üçgen olarak büyürler
  299. ve yetişkinlerde fırfırın üzerine yayılırlar.
  300. Tıpkı Pachycephalosaurs'un kafasından geriye
  301. uzanan sivri çıkıntılar gibi.
  302. Genç bireyler benim koleksiyonumda olduğu için
  303. onlara kesik açtım
  304. ve içlerine baktım.
  305. Küçük olan oldukça süngerimsiydi.
  306. Orta boyuttaki de süngerimsi iç yapıya sahipti.
  307. Ama ilginç olan şu ki
  308. yetişkin Triceratops da aynı şekilde süngerimsi iç yapıya sahipti.
  309. Bu kafatası iki metre uzunluğundaydı.
  310. Büyük bir kafatasıydı.
  311. Bu formda olan

  312. bir başka dinozor daha var,
  313. daha büyük olması dışında Triceratops'a benziyor
  314. Torosaurus olarak adlandırılmış.
  315. Torosaurus'a kesik açtığımızda
  316. olgun bir kemik yapısı görürüz.
  317. Fakat kalkanında şu büyük delikleri vardır.
  318. Herkes şöyle dedi: "Triceratops ve Torosaurus'un
  319. aynı hayvan olması mümkün değildir,
  320. çünkü biri diğerinden daha büyük."
  321. (Kahkahalar)
  322. "Ve fırfırlarının altında delikleri var."
  323. Ben de şöyle dedim: "Peki, elimizde genç bir Torosaurus var mı?"
  324. Onlar da: "Hayır yok,
  325. ama kafasında delikler var." dediler.
  326. Benim mezun öğrencilerimden birisi, John Scanella,

  327. bütün koleksiyonumuzu gözden geçirdi
  328. ve kalkandaki deliklerin
  329. Triceratops'ta başladığını
  330. ve Torosaurus'da görünür bir hal
  331. aldığını keşfetti.
  332. Triceratops ve Torosaurus
  333. arasında bir ara form
  334. bularak bunu başardı.
  335. Şimdi şunu biliyoruz:
  336. Torosaurus, Triceratops'un
  337. yetişkin halidir.
  338. Dinozorlara isim verdiğimiz zaman
  339. ya da herhangi bir şeye isim verdiğimiz zaman
  340. orjinal isim bayrağı diker,
  341. ikinci isim kapı dışarı edilir.
  342. Torosaurus ismi artık yok.
  343. Triceratops ile ilgili haberleri duymuşsunuzdur,
  344. pek çok haber programı bu konuda yanlış bilgi verdi.
  345. Torosaurus isminin kalması, Triceratops'un kaldırılması gerektiğini düşündüler,
  346. fakat malesef bu olmayacak.
  347. (Kahkahalar)

  348. Evet, biz aynı mantığı diğer dinozorlara da uygulayabiliriz.

  349. Mesela burada bir Edmontosaurus
  350. ve Anatotitan örneği var.
  351. Anatotitan: Dev ördek
  352. Bu bir dev ördek gagalı dinozor.
  353. Bir başka detay.
  354. Kemik dokusuna bakalım.
  355. Kemik dokusu bize
  356. Edmontosaurus'un genç bir birey olduğunu
  357. veya en azından yetişkin öncesi bir birey olduğunu
  358. diğerinin de yetişkin birey olduğunu söylüyor.
  359. Yani bir ontogenimiz var.
  360. Dolayısıyla Anatotian ismini bırakıyoruz.
  361. Bunu yapmaya devam edebiliriz.

  362. Ve sonuncusu
  363. T-Rex.
  364. Elimizde iki dinozor var:
  365. T-Rex ve Nanotyrannus.
  366. (Kahkahalar)
  367. Sizi meraklandırdı değil mi?
  368. (Kahkahalar)
  369. Fakat onların iyi bir sorusu vardı.
  370. Bu iki dinozora bakıyor
  371. ve şöyle diyorlardı: "Biri 17 dişe sahip, diğer en büyük olansa 12 dişe sahip,
  372. bu hiç mantıklı değil
  373. çünkü yaşlandıkça
  374. dişleri uzayan bir dinozor bilmiyoruz.
  375. Demek bunlar
  376. birbirinden farklı."
  377. Biz de bunlara keserek baktık.
  378. Emin olabilirsiniz,
  379. Nanotyrannus genç kemik yapısına sahip,
  380. büyük olansa daha olgun bir kemik yapısına sahip.
  381. Hala büyüyebilirmiş gibi görünüyor.
  382. Bizim çalıştığımız Rockies müzesinde,
  383. benim dört tane T-Rex'im var,
  384. yani bunları kesebilirim.
  385. Aslında bunları kesmek zorunda değildim,
  386. sadece bunların çenelerini sıralayarak
  387. en büyük olanın 12 adet dişe
  388. bir küçüğünün 13 tane dişe
  389. bir ufağının 14 tane
  390. ve tabi ki Nano'nun 17 adet dişe sahip olduğunu görebilirim.
  391. Çıkıp diğer insanların koleksiyonuna baktık
  392. ve 15 dişe sahip bir çene daha bulduk.
  393. Yine aynı sonuç;
  394. Tyrannosaurus ontogenisi
  395. Nanotyrannus'u kapsıyor,
  396. ve bir dinozoru daha şutluyoruz.
  397. (Kahkahalar)

  398. Kretase çağının

  399. sonuna vardığımızda
  400. elimizde yedi dinozor kalmış oluyor.
  401. Bu iyi bir sayı.
  402. Yok oluşa giden dinozor sayısı için iyi bir sayı bence.
  403. Tahmin edebileceğiniz gibi
  404. bu sonuç bir dördüncü sınıf öğrencisi için pek popüler değil.
  405. Dördüncü sınıf öğrencileri dinozorlarını severler,
  406. ve onları ezberlerler.
  407. Bu sonuç onları mutsuz ediyor.
  408. (Kahkahalar)

  409. Teşekkürler

  410. (Alkışlar)