Polish subtitles

← Jack Horner: Dinozaury zmieniające kształt

Gdzie są dzieci dinozaurów? W urzekającej pogadance z TEDxVancouver paleontolog Jack Horner opowiada o tym, jak rozcinanie czaszek skamienielin ukazało szokujący sekret dotyczący naszych najukochańszych dinozaurów.

Get Embed Code
30 Languages

Showing Revision 1 created 03/20/2012 by Michał Kwiatkowski.

  1. Czy mogę poprosić, aby słuchacze z różnych pokoleń
  2. podnieśli dłonie
  3. lub zaczęli klaskać?
  4. Ciekawi mnie jak wiele jest osób
  5. w wieku od trzech do 12 lat.
  6. (Śmiech)
  7. Nie ma, co?
  8. Dobra
  9. Będę mówił o dinozaurach.
  10. Pamiętacie dinozaury, jak byliście w tym wieku?
  11. (Oklaski)
  12. Dinozaury są w sumie śmieszne.
  13. (Śmiech)

  14. Pójdziemy teraz w trochę innym kierunku.

  15. Mam nadzieję, że wszyscy sobie z tego zdajecie sprawę.
  16. Podam wam moje przesłanie wprost:
  17. Postarajcie się nie wyginąć.
  18. (Śmiech)
  19. Ot co.
  20. (Śmiech)

  21. Ludzie często pytają mnie --

  22. w sumie jednym z najczęściej zadawanych mi pytań
  23. jest to, dlaczego dzieci tak lubią dinozaury?
  24. Co je tak fascynuje?
  25. A ja zwykle po prostu mówię:
  26. „No, dinozaury były duże,
  27. inne i ich nie ma.”
  28. Wszystkie wyginęły.
  29. No, to nie prawda,
  30. ale za chwilę dojdziemy do tego problemu.
  31. Taki właśnie jest tu motyw:
  32. duże, inne i ich nie ma.
  33. Tytuł mojej pogadanki to:
  34. Dinozaury zmieniające kształt:
  35. Przyczyna przedwczesnego wymarcia.
  36. Zakładam, że pamiętamy dinozaury.

  37. Mają one wiele różnych kształtów.
  38. Jest wiele odmiennych rodzajów.
  39. Dawno temu,
  40. jeszcze na początku XX wieku,
  41. muzea szukały dinozaurów.
  42. Szukały i zbierały je.
  43. A to jest ciekawa historia.
  44. Każde muzeum chciało troszkę większego i lepszego
  45. niż inni.
  46. Więc jak muzeum z Toronto szukało
  47. i znalazło tyranozaura, takiego dużego,
  48. to muzeum z Ottawy chciało jeszcze większego
  49. i lepszego.
  50. Tak było ze wszystkimi muzeami.
  51. Więc wszyscy szukali
  52. tych większych i lepszych dinozaurów.
  53. Tak było na początku XX w.
  54. Około 1970 roku

  55. część naukowców zadała sobie pytanie:
  56. „Co u licha?
  57. Popatrzcie na te dinozaury.
  58. Wszystkie są duże.
  59. A gdzie są te małe?”
  60. Zaczęli się nad tym zastanawiać,
  61. nawet pisali publikacje na ten temat:
  62. „Gdzie są małe dinozaury”?
  63. (Śmiech)
  64. No, pójdźcie do muzeum, a zobaczycie,
  65. ile dzieci dinozaurów tam jest.
  66. Ludzie zakładali -- i był to rzeczywiście problem --
  67. ludzie zakładali,
  68. że jeśliby znaleźli małe dinozaury,
  69. jeśliby znaleźli młodociane dinozaury,
  70. to łatwo by było je rozpoznać.
  71. Miałbyś dużego dinozaura
  72. i mniejszego dinozaura.
  73. Ale oni mieli tylko duże dinozaury.
  74. A to się sprowadza do paru rzeczy.

  75. Po pierwsze naukowcy są próżni
  76. i naukowcy lubią nadawać nazwy dinozaurom.
  77. Lubią nadawać nazwy wszystkiemu.
  78. Każdy chce, żeby było takie zwierzę, które sami nazwali.
  79. (Śmiech)
  80. Więc za każdym razem, jak znajdowali coś, co wygląda trochę inaczej,
  81. to nadawali temu inną nazwę.
  82. Doprowadziło to do tego,
  83. że mamy całą masę różnych dinozaurów.
  84. W 1975 roku

  85. kogoś nareszcie olśniło.
  86. Dr Peter Dodson
  87. z Uniwersytetu Pensylwanii
  88. zdał sobie sprawę z tego,
  89. że dinozaury rosły
  90. bardziej tak jak ptaki,
  91. czyli inaczej
  92. niż gady.
  93. Dr Dodson
  94. posłużył się przykładem kazuara.
  95. A to w sumie fajne -- jak się przyjrzysz kazuarowi
  96. czy też jakiemukolwiek ptakowi, co ma grzebień na głowie,
  97. to one tak naprawdę osiągają
  98. około 80 procent dorosłego rozmiaru
  99. zanim grzebień zacznie rosnąć.
  100. No to sobie pomyślcie.
  101. One w zasadzie zachowują swoje młodociane cechy
  102. do bardzo późnego etapu swojej tzw. ontogenezy.
  103. Więc allometryczna ontogeneza czaszki
  104. to względny wzrost czaszki.
  105. Więc widzicie,
  106. że jeślibyście znaleźli takiego,
  107. co już osiągnął 80% dorosłego rozmiaru
  108. a nie wiedzielibyście, że będzie to kazuar,
  109. to byście pomyśleli, że to dwa różne zwierzęta.
  110. I to był problem,

  111. a Peter Dodson wykazał to
  112. za pomocą pewnego dinozaura o kaczym dziobie
  113. wtedy zwanego hipakrozaurem.
  114. Udowodnił on,
  115. że gdyby zestawić młodego osobnika z dorosłym
  116. i spróbować ustalić to, jak on powinien wyglądać
  117. jeśliby rósł w taki liniowy sposób,
  118. to miałby on grzebień
  119. o około połowę mniejszy niż dorosły osobnik.
  120. Ale ten rzeczywisty młodzieńczy osobnik
  121. przy 65 procentach
  122. w ogóle nie miał grzebienia.
  123. Więc było to ciekawe.
  124. I tutaj właśnie
  125. ludzie znowu poszli na manowce.
  126. No bo, jeśliby po prostu przyjęli
  127. pracę Petera Dodsona i poszli w tym kierunku,
  128. to mielibyśmy dużo mniej dinozaurów
  129. niż mamy obecnie.
  130. Ale naukowcy są próżni;
  131. lubią nadawać nazwy.
  132. Nadal więc nadawali nazwy dinozaurom,
  133. bo się różniły.
  134. Teraz jednak mamy sposób, by sprawdzić,

  135. czy dany dinozaur czy jakiekolwiek inne zwierzę
  136. to młody czy starszy osobnik.
  137. Robi się to poprzez rozcinanie ich kości.
  138. Ale trudno jest rozciąć kości dinozaura,
  139. jak sobie łatwo wyobrazić,
  140. bo w muzeach
  141. kości są cenne.
  142. Idziesz do muzeum i oni się nimi naprawdę dobrze opiekują.
  143. Umieszczają je w piance, w małych pojemnikach.
  144. Bardzo dobrze się o nie dba.
  145. Nie lubią, jak ktoś przychodzi
  146. i chce rozpiłować je, żeby zajrzeć do środka.
  147. (Śmiech)
  148. Więc normalnie ci na to nie pozwolą.
  149. Ale ja mam muzeum,
  150. zbieram dinozaury
  151. i mogę rozpiłować swoje.
  152. I to właśnie robię.
  153. (Oklaski)

  154. Więc jeśli rozetniesz młodego dinozaura,

  155. to jest on bardzo gąbczasty w środku jak – A.
  156. A jeśli rozetniesz starszego dinozaura,
  157. to jest on bardzo masywny.
  158. Widać, że to dojrzała kość.
  159. Naprawdę łatwo jest je rozróżnić.
  160. Chcę teraz
  161. wam je pokazać.
  162. W Ameryce Północnej na obszarze Północnych Równin Stanów Zjednoczonych
  163. i Południowych Równin Alberty i Saskatchewan
  164. jest jednostka skalna zwana formacją Hell Creek,
  165. w której są ostatnie dinozaury, jakie żyły na Ziemi.
  166. Jest ich 12,
  167. które wszyscy uznają --
  168. Chodzi mi o 12 podstawowych dinozaurów,
  169. które wyginęły.
  170. No i ocenimy je sobie.
  171. I to właśnie robiłem.
  172. Tak więc moi studenci, mój zespół,
  173. rozcinaliśmy je.
  174. Jak się pewnie domyślacie,
  175. rozcięcie kości nogi to jedno,
  176. ale jak idziesz to muzeum
  177. i mówisz: „Nie macie nic przeciwko temu,
  178. że rozetnę czaszkę waszego dinozaura, nie?”,
  179. to oni powiedzą: „Idź stąd”.
  180. (Śmiech)
  181. No to mamy tu 12 dinozaurów.
  182. I chcemy się najpierw przyjrzeć tym trzem.
  183. To są dinozaury zwane pachycefalozaurami.

  184. Wszyscy wiedzą,
  185. że te trzy zwierzęta są spokrewnione.
  186. Założenie jest więc takie,
  187. że są one spokrewnione
  188. jak kuzyni czy coś podobnego.
  189. Ale nikt nigdy nie wpadł na to,
  190. że mogą być jeszcze bliżej spokrewnione.
  191. Innymi słowy
  192. ludzie patrzeli na nie i widzieli różnice.
  193. A wszyscy wiecie,
  194. że jeśli chcecie ustalić,
  195. czy jesteście spokrewnieni ze swoim bratem czy siostrą,
  196. to nie możecie patrzeć na różnice.
  197. Pokrewieństwo można ustalić
  198. szukając podobieństw.
  199. Więc ludzie patrzeli na nie

  200. i dyskutowali o tym, w jaki sposób się one różnią.
  201. Pachycefalozaur ma dużą, grubą kopułę na głowie,
  202. no i ma też takie małe guzki z tyłu głowy
  203. oraz masę sękatego czegoś na końcu nosa.
  204. Stygimoloch, inny dinozaur
  205. z tego samego okresu, żyjący w tym samym czasie,
  206. ma kolce wystające z tyłu głowy.
  207. Ma małą, malutką kopułę
  208. i ma masę sękatego czegoś na nosie.
  209. No i jest też stwór zwany drakoreks,
  210. Oko Hogwartu.
  211. Zgadnijcie skąd się to wzięło? Od smoka.
  212. No to mamy dinozaura,
  213. który ma kolce wystające z głowy, bez kopuły,
  214. i sękate coś na nosie.
  215. Nikt nie zauważył, że to sękate coś wygląda jakby tak samo.

  216. Ale popatrzeli na te trzy
  217. i powiedzieli: „To są trzy różne dinozaury,
  218. a drakoreks jest prawdopodobnie z nich najprymitywniejszy.
  219. A ten drugi jest bardziej prymitywny niż ten inny.
  220. Nie jest dla mnie jasne,
  221. jak oni właściwie to ustalili.
  222. Ale jeśli się je uszereguje,
  223. jeśli się weźmie te trzy czaszki i się je uszereguje,
  224. to one się układają w ten sposób.
  225. Drakoreks jest najmniejszy,
  226. stygimoloch jest średniego rozmiaru,
  227. a pachycefalozaur jest największy.
  228. Ktoś mógłby pomyśleć,
  229. że to mi powinno coś podpowiedzieć.
  230. (Śmiech)
  231. Ale nic im to nie podpowiedziało.
  232. Bo, no wszyscy wiemy czemu.
  233. Naukowcy lubią nadawać nazwy.
  234. Więc jeśli rozetniemy

  235. drakoreksa --
  236. ja rozciąłem naszego drakoreksa --
  237. i zajrzymy do środka, on był naprawdę gąbczasty w środku,
  238. naprawdę gąbczasty w środku.
  239. Znaczy się, to jest osobnik młodociany
  240. i rośnie bardzo szybko.
  241. Widać, że będzie coraz większy.
  242. Jeśli rozetniesz stygimolocha,
  243. to jest z nim to samo.
  244. Ta kopuła, ta mała kopuła,
  245. rośnie bardzo szybko.
  246. Bardzo szybko się powiększa.
  247. Co ciekawe, kolec z tyłu głowy drakoreksa
  248. też bardzo szybko rósł.
  249. Kolce z tyłu głowy stygimolocha
  250. są w zasadzie resorbowane,
  251. co znaczy, że się robią coraz mniejsze,
  252. podczas gdy kopuła robi się coraz większa.
  253. A jak popatrzymy na pachycefalozaura,
  254. to ma on solidną kopułę,
  255. a jego małe guzki z tyłu głowy
  256. też były resorbowane.
  257. Więc jeśli chodzi o te trzy dinozaury,

  258. to można łatwo -- będąc naukowcem --
  259. możemy łatwo postawić hipotezę,
  260. że jest to po prostu cykl wzrostu
  261. tego samego zwierzęcia.
  262. Co oczywiście oznacza,
  263. że stygimoloch i drakoreks
  264. wymarły.
  265. (Śmiech)
  266. Dobra.
  267. Co oczywiście oznacza,
  268. że mamy do czynienia z 10. dinozaurami.
  269. Tak więc mój kolega z Berkley,

  270. on i ja przyglądaliśmy się triceratopsowi.
  271. Przed rokiem 2000 --
  272. a pamiętajcie,
  273. że triceratops został odkryty w XIX wieku --
  274. przed rokiem 2000 nikt nigdy nie widział
  275. młodego triceratopsa.
  276. Jakiś triceratops jest w każdym muzeum na świecie,
  277. ale nikt nigdy nie miał w swoich zbiorach młodego.
  278. Ale my wiemy dlaczego, prawda?
  279. Bo wszyscy chcą mieć tego dużego.
  280. No to wszyscy mieli dużego.
  281. My zaczęliśmy szukać i zebraliśmy całą masę różnych rzeczy,
  282. i znaleźliśmy całą masę młodych.
  283. Są wszędzie. Wszędzie ich pełno.
  284. Tak więc mamy ich całą masę w naszym muzeum.
  285. (Śmiech)
  286. Ale wszyscy mówią, że to dlatego, że mam małe muzeum.
  287. Jak masz małe muzeum, to masz małe dinozaury.
  288. (Śmiech)

  289. Jeśli przyjrzysz się triceratopsowi,

  290. to widać, jak się zmienia, zmienia swój kształt.
  291. Jak młode rosną,
  292. ich rogi się zakrzywiają do tyłu.
  293. A jak się starzeją,
  294. ich rogi rosną do przodu.
  295. Jest to całkiem fajne.
  296. Jeśli się przyjrzysz brzegowi ich kołnierza,
  297. to mają one takie małe trójkątne kostki,
  298. które później się robią duże jako trójkąty,
  299. a następnie spłaszczają się na kołnierzu
  300. całkiem jak kolce
  301. u pachycefalozaurów.
  302. No i wtedy, jako że te młode są w moich zbiorach,
  303. rozciąłem je
  304. i zajrzałem do środka.
  305. No i ten mały jest naprawdę gąbczasty.
  306. I ten średni jest naprawdę gąbczasty.
  307. Ale, co ciekawe,
  308. dorosły triceratops też był gąbczasty.
  309. A tu mamy czaszkę, która ma dwa metry długości.
  310. To jest duża czaszka.
  311. Ale jest jeszcze inny dinozaur,

  312. którego można znaleźć w tej formacji,
  313. który wygląda jak triceratops, tylko większy,
  314. i nazywa się torozaur.
  315. A torozaur, jak go rozcięliśmy,
  316. ma dojrzałą kość.
  317. Ale ma on takie duże dziury w swojej tarczy.
  318. No i wszyscy mówią: „triceratops i torozaur
  319. nie mogą być tym samym zwierzęciem,
  320. bo jeden jest większy od drugiego.”
  321. (Śmiech)
  322. „No i ma dziury w kołnierzu.”
  323. A ja odpowiedziałem: „A mamy jakieś młode torozaury?”.
  324. Na to oni: „No nie,
  325. ale on ma dziury w kołnierzu”.
  326. Więc jeden z moich magistrantów, John Scannella,

  327. przejrzał całe nasze zbiory
  328. i zauważył,
  329. że ta dziura zaczyna się pojawiać
  330. u triceratopsa
  331. a jest już oczywiście uformowana u torozaura --
  332. więc on znalazł te w stadium przejściowym
  333. między triceratopsem a torozaurem,
  334. co jest całkiem fajne.
  335. Tak więc już wiemy,
  336. że torozaur
  337. to tak naprawdę dorosły triceratops.
  338. A kiedy nadajemy nazwy dinozaurom
  339. kiedy nadajemy nazwy czemukolwiek,
  340. to oryginalna nazwa zostaje,
  341. a druga nazwa jest odrzucana.
  342. Więc torozaur jest wymarły.
  343. Triceratops, jeśli słyszeliście wiadomości,
  344. wielu prezenterów wiadomości wszystko pomieszało.
  345. Uważali, że torozaur powinien zostać, a triceratops ma być odrzucony,
  346. ale tak się nie stanie.
  347. (Śmiech)

  348. No dobra, tak więc możemy to zrobić z całą masą dinozaurów.

  349. Znaczy się, tu mamy edmontozaura
  350. i anatotytana.
  351. Anatotytan: olbrzymia kaczka.
  352. To jest olbrzymi dinozaur o kaczym dziobie.
  353. Tu mamy kolejnego.
  354. Więc badamy histologię kości.
  355. Histologia kości mówi nam,
  356. że edmontozaur jest młodociany
  357. albo najwyżej młodzieńczy,
  358. a ten drugi jest dorosły,
  359. więc mamy ontogenezę.
  360. No to się pozbywamy anatotytana.
  361. I tak możemy ciągle.

  362. A ten ostatni
  363. to tyranozaur.
  364. No to mamy te dwa dinozaury,
  365. tyranozaura i nanotyrana.
  366. (Śmiech)
  367. Znowu, to daje do myślenia.
  368. (Śmiech)
  369. Ale mieli dobre pytanie.
  370. Patrzeli się na nie
  371. i powiedzieli: „Jeden ma 17 zębów, a ten największy ma 12 zębów.
  372. A to jest kompletnie bez sensu,
  373. bo nic nie wiemy o żadnych dinozaurach,
  374. które z wiekiem zyskują zęby.
  375. Więc to musi być prawda --
  376. one muszą być inne”.
  377. No to rozcinamy je.
  378. No i pewnie,
  379. nanotyran ma młodą kość
  380. a ten większy ma dojrzalszą kość.
  381. Wygląda na to, że mogłaby być jeszcze większa.
  382. A w Muzeum Gór Skalistych, gdzie pracujemy,
  383. mam cztery tyranozaury,
  384. więc całą masę ich mogę porozcinać.
  385. Ale tak naprawdę nie musiałem żadnego z nich rozcinać,
  386. bo po prostu uszeregowałem ich szczęki
  387. i okazało się, że największy ma 12 zębów,
  388. a ten trochę mniejszy miał 13,
  389. a ten jeszcze mniejszy miał 14
  390. A oczywiście nano ma 17.
  391. No i po prostu chodziliśmy i przypatrywaliśmy się innym zbiorom,
  392. i znaleźliśmy jednego, co ma, jakby, 15 zębów.
  393. Tak więc znowu bardzo łatwo stwierdzić,
  394. że ontogeneza tyranozaura
  395. składała się z nanotyrana,
  396. a zatem możemy wykreślić kolejnego dinozaura.
  397. (Śmiech)

  398. Więc jeśli chodzi o nasze dinozaury

  399. z końca kredy,
  400. to zostaje nam siedem.
  401. A to dobra liczba.
  402. To dobra liczba do wymarcia, chyba.
  403. Jak sobie możecie wyobrazić,
  404. czwartoklasiści nie są tym zachwyceni.
  405. Czwartoklasiści uwielbiają swoje dinozaury,
  406. uczą się ich na pamięć.
  407. Nie są więc tym zachwyceni.
  408. (Śmiech)

  409. Bardzo dziękuję.

  410. (Oklaski)