YouTube

Got a YouTube account?

New: enable viewer-created translations and captions on your YouTube channel!

Basque subtitles

← Zer du hain berezia giza garunak?

Get Embed Code
42 Languages

Showing Revision 22 created 01/27/2014 by Dimitra Papageorgiou.

  1. Zer da giza burmuina
    hain berezia egiten duena?
  2. Zergatik ikertzen ditugu guk
    beste animaliak
  3. eta haiek ez gaituzte gu ikertzen?
  4. Zer du giza burmuinak edo zer egiten du
  5. besteenak egiten ez duenik?
  6. Gai hauetaz interesatzen hasi nintzenean,
    duela 10 urte,
  7. zientifikoek uste zuten bazekitela
    garunak nola eginda zeuden.
  8. Ebidentzia gutxi izan arren,
  9. zientifiko askok zioten
    ugaztunen garunak,
  10. baita gizakiena ere,
    berdin osatuak zeudela
  11. eta garunaren tamainarekiko
    proportzionala zen
  12. neurona kopurua zutela.
  13. Hau da, tamaina bereko bi garunek,
  14. 400 gramoko bi garun hauek esaterako,
  15. neurona kopuru bertsua
    izan beharko luketela.
  16. Baina neuronak garuneko
  17. informazioaren prozesamenduaren
    unitate funtzionalak badira,
  18. garun bi hauen jabeek
  19. gaitasun kognitibo antzekoak
    izan beharko lituzkete.
  20. Baina bata txinpantzea da,
  21. eta bestea behi bat.
  22. Posible da behiek barne bizitza
  23. sakon bat izatea,
    eta hain azkarrak izanik
  24. guri hortaz ohartzen ez uztea
    erabaki izana,
  25. baina guk eurak jaten ditugu.
  26. Nirekin ados egongo zarete
  27. txinpantzeek behiek baino jokabide
    konplexu, elaboratu eta malguagoak
  28. burutzeko gai direla.
  29. "Garun guztiak modu berean
    osatuak daude" esaldia
  30. oso zuzena ez dela
  31. erakusten du lehen puntu honek.
  32. Baina jarrai dezagun.

  33. Garun denak berdin osatuak baleude,
  34. tamaina desberdineko garundun
    animaliak konparatuz gero,
  35. garun handiek txikiek baino
    neurona gehiago
  36. izan beharko lituzkete.
    Gero eta handiagoa,
  37. orduan eta gaitasun kognitibo handiagoa
    izango luke garunaren jabeak.
  38. Hori horrela balitz, garun handienak
  39. gaitasun kognitibo handiena izango luke.
  40. Eta, hemen datoz berri txarrak:
  41. Gure garuna ez da guztietan handiena.
  42. Honek nahasgarria dirudi.
  43. Gure garunak 1, 2
    eta 1,5 kg artean pisatzen du,
  44. elefanteen garunak
    4 eta 5 kg artean pisatzen du,
  45. eta baleen garunak
    9 kg arteko pisua har dezake.
  46. Guzti honengatik,
  47. zientifikoek gure garuna
    berezia zela esaten zuten
  48. gure gaitasun kognitiboak azaltzean.
  49. Benetan ezohikoa izan behar du bai,
  50. arauaren salbuespena.
  51. Beraiena handiagoa izango da bai,
    baina gurea hobea da,
  52. eta hobea izan zitekeen,
    hau da,
  53. izan behar lukeena baino
    handiagoa omen delako,
  54. gure gorputzen tamainagatik
    izan beharko genukeena baino
  55. kortex askoz handiagoa baitugu.
  56. Garun kortex estra omen dugu,
  57. gorputza kudeatzeko baino
    gauza interesgarriagoak egiteko.
  58. Normalean, garunaren tamaina
  59. gorputzaren tamainaren araberakoa da.
  60. Beraz, gure garuna beharko lukeena baino
  61. handiagoa dela esateko arrazoi nagusia,
  62. beste hominidoekin egindako
    konparaketetatik dator.
  63. Gorilak gu baino 2 edo 3 aldiz
    handiagoak izan daitezke.
  64. Bere garunak gureak baino
    handiagoak izan beharko lukete
  65. baina aurkakoa gertatzen da.
  66. Gure garuna gorilena baino
    hiru aldiz handiagoa da.
  67. Giza garuna berezia dirudi ere

  68. erabiltzen duen
    energia kantitateagatik.
  69. Gorputzaren pisuaren
    %2a soilik izan arren,
  70. berak bakarrik gorputzak eguneroko
    funtzioetarako darabilen
  71. energia guztiaren %25 behar du.
  72. Hori 2000 kalorietatik 500 litzateke,
  73. garuna funtzionamenduan izateko bakarrik.
  74. Beraz, giza garuna beharko
    lukeena baino handiagoa da,

  75. behar lukeena baino
    energia gehiago erabiltzen du,
  76. eta berezia da.
  77. Orain istorio hau gogaikarri
    bihurtzen hasi zen.
  78. Biologian arauak bilatzen ditugu,
  79. animalia guztiei eta bizitzari
    oro har aplikatzekoak.
  80. Zergatik aplikatu beharko zaizkie
  81. eboluzioaren arauak
    espezie guztiei guri izan ezik?
  82. Agian arazoa oinarrizko ustean zegoen,
  83. agian garun denak
    ez daude berdin osatuak.
  84. Agian tamaina bereko bi garun
  85. neurona kantitate ezberdinez
    osatuta egon daitezke.
  86. Oso handia den garun batek
  87. agian ez du
  88. txikiago batek baino
    neurona gehiago izan behar.
  89. Agian gizakion garunak neurona
    kantitate handiena du
  90. bere tamainak axolarik izan gabe,
  91. batez ere kortexean.
  92. Ondorioz, guzti hau erantzun beharreko
    kontu garrantzitsu bihurtu zen.
  93. Zenbat neurona ditu giza garunak,
  94. eta nola konpara dezakegu
    beste animaliekin?
  95. Posible da zuetako batzuk
    nonbait irakurri edo entzun izana

  96. 100 mila milioi neurona ditugula.
  97. Duela 10 urte,
    lankideei galdetu nien
  98. ea bazekiten zifra hori
    nondik zetorren.
  99. Inork ez zekien.
  100. Zifra horren jatorriaren bila
  101. jardun nintzen
    erreferentzia-bibliografian,
  102. baina sekula ez nuen aurkitu.
  103. Badirudi inork ez zuela benetan
    giza garunaren
  104. neurona kopurua zenbatu,
  105. ez eta beste edozein garunetako
    neurona kopurua ere.
  106. Garuneko zelulak kontatu ahal izateko
    formula bat sortu nuen.

  107. Oinarrian zera egin behar da:
  108. garuna disolbatu, zopa bihurtu arte.
  109. Horrela funtzionatzen du:
  110. garun bat edo garun zati batzuk hartu
  111. eta garbigarritan disolbatzen da.
  112. Honek ehunak suntsitzen ditu
  113. baina zelularen nukleoa osorik
    mantentzen du.
  114. Horrela, nukleoarekin soilik
    geratzen zara.
  115. Nukleoak itxura hau du,
    zopa baten antzekoa da.
  116. Zopa honek, arratoi baten
    garuna zenak,
  117. nukleo guztiak ditu.
  118. Zoparen edertasuna zera da, zopa denez,
  119. berau nahastu dezakezula,
    eta horrela nukleo guzti horiek
  120. likidotan homogeneoki banatu.
  121. Soluzio homogeneo honen
  122. lau edo bost lagin
    mikroskopiotik behatzean,
  123. nukleoak kontatu ahal dira,
    eta garun horrek
  124. zenbat zelula zituen jakin.
  125. Sinplea da, erraza,
    eta benetan azkarra.
  126. Metodo honekin
    dozenaka espezieren
  127. neuronak kontatu ditugu,
  128. eta zera ikusi dugu,
  129. garunak ez daudela modu berean osatuta.
  130. Azter ditzagun
    karraskariak eta primateak.
  131. Karraskarien garun handienetan,
    handitu egiten da
  132. neuronen batezbesteko tamaina.
  133. Beraz, garuna azkar puzten da
  134. eta tamainaz handitzen da,
    neuronak gehitu baino.
  135. Primateen garunak, berriz,
  136. neuronak gehitzen ditu
    neuronen tamaina handitu barik.
  137. Garunari neuronak gehitzeko
    modu oso ekonomikoa da.
  138. Beraz, primate baten garunak
  139. neurona gehiago izango du
    tamaina bereko karraskari batenak baino.
  140. Garuna gero eta handiagoa izan,
  141. gero eta handiagoa izango da aldea.
  142. Zer gertatzen da gure garunean?
  143. Zera aurkitu dugu: batez beste
    86 mila milioi neurona ditugu.
  144. Hauetako 16 mila milioi
    garun kortexean aurkitzen dira,
  145. Kontuan hartuz kortexean daudela
  146. kontzientzia, arrazonamendu logikoa,
  147. abstraktua eta antzeko funtzioak,
  148. eta ez dagoela 16 mila milioi
    neurona baino gehiago
  149. duen kortexik,
  150. uste dut hau dela
  151. gure aparteko gaitasun kognitiboen
    azalpen sinpleena.
  152. 86 mila milioi neurona horien
    esanahia ere garrantzitsua da.
  153. Aurkitu genuen garunaren tamainaren
  154. eta bere neurona kopuruaren
    arteko erlazioa
  155. matematikoki deskribatu daitekeela.
  156. Giza garun bat karraskari batena balitz
  157. nolakoa izango zen
    kalkulatu ahal izan genuen.
  158. Karraskari baten garunak
    86 mila milioi neurona izango balitu,
  159. 36 kg pisatuko lituzke.
  160. Hori ezta posible.
  161. Hain garun handia bere pisuak
    zanpatuko luke,
  162. eta garun hau
  163. 89 tonatako gorputz batekin
    etorriko litzake.
  164. Horrek ez luke gure antzik izango.
  165. Guzti honek
    ondorio nagusi batera garamatza:

  166. ez garela karraskariak.
  167. Giza garuna
    ez da arratoi garun erraldoi bat.
  168. Arratoi batekin alderatuta
    bereziak izan gaitezke,
  169. baina ez da alderaketa justua,
  170. baitakigu ez garela karraskariak.
  171. Primateak gara,
  172. beraz alderaketa justua
    beste primateekin litzateke.
  173. Kalkuluak hau ematen du:
  174. 86 mila milioi neurona lituzkeen
    primate batek
  175. gutxi gora behera 1,2 kg-ko
    garuna edukiko luke
  176. onargarria dena,
  177. eta 66 kg-ko gorputza.
  178. Horixe da nire kasua hain zuzen ere.
  179. Guzti honek harrigarria ez,
  180. baina garrantzitsua den
    beste ondorio batera garamatza:
  181. primate bat naiz.
  182. Eta zuek guztiak primateak zarete.
  183. Darwin ere primatea zen.
  184. Darwinek hau
    benetan gustukoa izango zuen.

  185. Bere garuna, gurea bezala,
  186. beste primateen garunaren
    itxurara egina zegoen.
  187. Beraz, giza garuna apartekoa da
  188. baina ez da berezia
    neurona kopuruaren aldetik.

  189. Primate handi baten garuna baino ez da.
  190. Pentsamendu apal
    eta erakusgarria dela uste dut,
  191. naturan dugun lekua
    gogoratzen digun pentsamendua.
  192. Zergatik behar du hainbeste energia?
  193. Beste batzuk ikertu dute

  194. gizakiaren eta beste espezieren garunek
    behar duten energia.
  195. Badakigunez garunen neurona kopurua,
  196. kalkulua egin dezakegu.
  197. Aurkitu da
  198. giza garunak eta beste garunek
    kantitate bera erabiltzen dutela:
  199. batezbeste 6 kaloria eguneko
    mila milioi neuronako.
  200. Beraz, garun baten gastu energetikoa
  201. neurona kantitatearen
    funtzio lineal sinple bat da,
  202. eta giza garunak
  203. espero zitekeen beste
    energia erabiltzen du.
  204. Beraz, giza garunak hainbeste energia
  205. erabiltzearen arrazoia sinplea da,
  206. neurona kantitate ikaragarria dugula.
  207. Primateak garelako,
    neurona asko ditugu gure tamainarako
  208. beste animaliekin alderatuta.
  209. Gure garunaren gastu erlatiboa
    izugarria da
  210. baina hori primateak garelako da,
    ez bereziak garelako.
  211. Beraz, azken galdera:
  212. Nola heldu gara
    neurona kopuru izugarri horretara?

  213. Eta, are gehiago, primateak
    gu baino handiagoak izanik,
  214. zergatik ez dute gurea baino handiagoa
    eta neurona gehiago dituen garuna?
  215. Garunean hainbeste neurona izateak
  216. ze gastu zekarren ikusita,
  217. arrazoi sinple bat zegoela
    bururatu zitzaidan.
  218. Beraiek ez dute nahikoa energia
  219. gorputz handia
    eta neurona kopuru handia mantentzeko.
  220. Kalkulua egin genuen.
  221. Primate batek janari gordina janez
  222. eguneko zenbat energia lortzen duen
  223. kalkulatu genuen.
  224. Gero, zenbat energia beharko lukeen
  225. tamaina zehatz bateko
    gorputz batek
  226. eta neurona kopuru konkretu batek
    kalkulatu genuen.
  227. Konbinaketak behatu genituen,
  228. primate baten gorputz tamaina
    eta garun-neurona
  229. kopuruaren arteko konbinaketak
  230. egunean ordu zehatz batzuk
    jaten emanez gero.
  231. Zera aurkitu genuen:
  232. neuronak hain garestiak direnez,

  233. gorputzaren tamaina eta
    neurona kantitatea konpentsatzen dira.
  234. Egunean 8 ordu jaten pasatzen
    dituen primate batek
  235. gehienez ere
    53 mila milioi neurona izan ditzake,
  236. baina bere gorputza ezin da
  237. 25 kg baino handiagoa izan.
  238. Hori baino astunagoa izateko,
    neurona gutxiago izan behar ditu.
  239. Beraz, edo gorputz handi bat daukagu,
  240. edo neurona kopuru handi bat.
  241. Primate batek bezala jaten baduzu,
    ezin dituzu bi gauzak izan.
  242. Muga metaboliko honetatik
    askatzeko modu bat
  243. eguneko ordu gehiago
    jaten pasatzea litzateke.

  244. Baina hori arriskutsua da,
  245. eta puntu batetik aurrera ezinezkoa.
  246. Gorilek eta orangutanek esaterako,
  247. 30 mila milioi neurona dituzte,
  248. eta egunean 8 ordu eta erdi
    jaten pasatzen dituzte.
  249. Hori da antza lor dezaketen gehiena.
  250. Badirudi egunean
    9 ordu jaten pasatzea dela
  251. primate baten muga praktikoa.
  252. Eta gurea?
  253. Gure 86 mila milioi neuronekin

  254. eta gure 60-70 kg-ko gorputzekin,
  255. egunean 9 ordu baino gehiago
    pasa beharko genituzke
  256. egunero gure elikadura beharrak asetzen,
  257. eta hau ezinezkoa da.
  258. Primateek bezala jango bagenu,
  259. ez ginateke hemen egongo.
  260. Orduan, nola heldu ginen hona?
  261. Gure garunak
    hainbeste energia erabiltzen badu,

  262. eta ezin badugu jaten eman
    esna gauden ordu bakoitza,
  263. dugun aukera bakarra
  264. alimentu berdinetatik
  265. energia gehiago lortzea da.
  266. Harrigarria badirudi ere, hori bat dator
  267. duela milioi eta erdi urte
  268. gure arbasoek asmatu zutela
    uste denarekin,
  269. janaria prestatzearekin alegia.
  270. Janaria prestatzea sua erabiliz
  271. elikagaiak gorputzetik kanpo
    aurrez liseritzea da.
  272. Elikagai egosiak leunagoak dira,
    murtxikatzeko errazagoak
  273. eta errazago bihurtzen dira papila ahoan.
  274. Horrela estomagoan erabat liseritu
  275. eta xurgatzen dira.
  276. Honela, denbora gutxiagoan
    energia gehiago sor dezakegu.
  277. Beraz, janaria prestatzeak
  278. neuronekin gauza interesgarriagoak
  279. egiteko denbora ematen digu.
  280. Ez dugu etengabe janarian,
    janaria biltzean eta jatean
  281. pentsatu behar.
  282. Beraz, janaria prestatzen dugulako,
  283. behin eragozpen handi bat
    izan zen garun handi hau

  284. neuronez beteta
    eta energia gastu handia duen garun hau,
  285. oso baliagarri bihurtu da,
  286. neurona piloarentzako
    energia lortu dezakegulako
  287. eta eurekin gauza interesgarriak
    egiteko astia izan.
  288. Honek azaltzen du eboluzioan zehar
  289. zergatik hain azkar hazi zen
    giza garuna, handia egin arte,
  290. primate garuna
    izaten jarraitzen zuen bitartean.
  291. Janaria prestatzeak
    garun handi hau eskuragarri egin
  292. eta elikagai gordinetatik kulturara,
  293. nekazaritzara, zibilizaziora, dendetara,
  294. elektrizitatera, hozkailuetara,
  295. eta egun ditugun
    gauzetara heldu gara.
  296. Honela gauza gara
  297. egun guztia iraun ahal izateko energia
  298. janari azkarreko
    gustuko lekuetan kolpetik lortzeko.
  299. Behin konponbide bat izan zena
  300. orain arazo bihurtu da.
  301. Ironikoki, orain konponbidea
    elikagai gordinetan bilatzen dugu.
  302. Zein da gizakiaren abantaila?
  303. Zer daukagu
    beste animaliek ez daukatena?

  304. Nire erantzuna hau da: garun kortexean
  305. neurona kopuru handiena dugu
    eta uste dut hori dela
  306. gure gaitasun kognitibo ezohikoen
    azalpen sinpleena.
  307. Zer egiten dugu
    beste animaliek egiten ez dutena,
  308. nire ustez oinarrizkoa dena,
  309. garun kortexean ditugun
    neurona kantitate izugarri horrek
  310. posible egiten duena?
  311. Bi hitzetan: janaria prestatu.
  312. Beste animaliarik ez dago
    janaria prestatzen duenik.
  313. Gizakiek bakarrik egiten dute.
    Horrela heldu ginen gizaki izatera.
  314. Giza garuna ikertzeak
    elikagaiez nuen pentsaera aldatu dit.

  315. Orain sukaldea begiratu
    eta gurtu egiten dut.
  316. Arbasoei eskertzen diet
  317. ziurrenik gizaki egin gaituen
    asmakizuna sortzeagatik.
  318. Mila esker.
  319. (Txaloak)