YouTube

Got a YouTube account?

New: enable viewer-created translations and captions on your YouTube channel!

Turkish subtitles

← Vücudumuz saati nasıl algılar? -Marco A. Sotomayor

Get Embed Code
25 Languages

Showing Revision 9 created 06/10/2017 by Yunus ASIK.

  1. 1962'de Michel Siffre adlı
    bir mağara kâşifi,

  2. ışık ve saat olmadan, kendisini
    aylarca yer altına kapattığı
  3. bir deney serisi başlattı.
  4. Kendisini, yaşam belirtilerini
    takip eden elektrotlara bağladı
  5. ve uyuma, yemek yeme saaatlerini
    takip etmeye başladı.
  6. Siffre sonunda gün ışığına çıktığında,
  7. öncü olacak bu deneylerinin sonucu,
  8. vücudunun düzenli bir uyuma-uyanma
    döngüsünü takip ettiğini ortaya çıkardı.
  9. Dışarıdan hiçbir belirti olmamasına rağmen
  10. uykuya daldı,
  11. uyandı,
  12. belirli aralıklarla yemek yedi.
  13. Latincede "bir gün boyunca" anlamına gelen
    sirkadyen ritmi olarak bilinmeye başlandı.
  14. Ardından bilim adamları,
    bu ritimlerin hormon salgımızı,
  15. vücudumuzun yemeği sindirim biçimini
  16. ve hatta ilaçların bünyedeki
    etkilerini etkilediğini keşfettiler.
  17. Bu değişimleri inceleyen
    bilim dalı kronobiyolojidir.
  18. Zamanı hissedebilmek; uyumak ve
    uyanmaktan, bize fırlatılan bir topu
  19. ne zaman yakalayacağımızı tam olarak
    bilmeye kadar, her şeyi yapmamızı sağlar.
  20. Tüm bu kabiliyetleri, beynimizdeki
  21. bileşik zaman sistemine borçluyuz.
  22. Bu sistem; kaç saniyenin geçtiğini
    bizlere ileten kronometreye,
  23. günün saatlerini sayan bir saate
  24. ve mevsimlerden haberdan eden
    bir takvime teḳâbul ediyor.
  25. Her biri, beynin farklı
    bir bölgesinde bulunuyor.
  26. Karanlık mağarasında kalan Siffre,
    üst kiyazmatik çekirdekteki
  27. veya hipotalamustaki SCN'ye,
    yani en ilkel saate bel bağladı.
  28. Sirke sineği ve fareler üzerinde yapılan
    araştırmalarca işlenişi şöyle gerçekleşir:
  29. CLK veya saat olarak bilinen protein,
    gün boyunca SCN'de birikiyor.
  30. Uyanık olmamızı söyleyen
    faal genle beraber,
  31. PER adı verilen farklı
    bir protein oluştururlar.
  32. PER yeterli miktarda depolandığında,
  33. CLK'yi oluşturan geni devre dışı bırakarak
  34. nihayetinde bizi uykuya daldırır.
  35. Daha sonra, saat seviyesinde düşüş
    yaşanır, böylece PER derişmesi de düşer,
  36. böylece CLK seviyesi artar
  37. ve döngü başa sarılır.
  38. Farklı proteinler de rol alıyor;
  39. fakat bizim gün ve gece döngümüz,
    gündüz CLK ve gece PER arasında olan
  40. ikilem ile sürdürülüyor olabilir.
  41. Daha net olarak,
  42. SCN seviyemiz şu gibi
    dış etmenlere bağlıdır:
  43. ışık,
  44. yemek,
  45. gürültü
  46. ve sıcaklık.
  47. Bunlara Almanca'da
  48. ''zaman bahşedenler'' anlamına gelen
    zeitgeber diyoruz.
  49. Siffre yer altında bu işaretlerin çoğundan
  50. bihaber kaldı ama normal hayatta
    bizim günlük yaşantımızı ayarlıyorlar.
  51. Mesela gün ışığı gözümüze nüfuz ettikçe
  52. bu durum uyanmamızı sağlıyor.
  53. Göz sinirinden SCN'ye
    doğru ilerlenildikçe,
  54. dış çevrede neler olduğunu iletir.
  55. Devamında hipotalamus, uykuyu tetikleyen
  56. melatonin hormonun üretimini duraklatır.
  57. Aynı zamanda,
  58. uyku döngümüzü kontrol etmeye yarayan
  59. beyindeki vazopressin ve noradrelin
  60. üretimini arttırır.
  61. Sabah 10 civarında,
  62. vücudun artan ısısı, enerji
    ve atikliğimizi yukarıya çeker
  63. ve öğle vaktinde,
  64. kas faaliyetimizi
    ve eş güdümümüzü geliştirir.
  65. Gece maruz kaldığımız parlak
    ekranlar bu sinyalleri şaşırtabilir,
  66. ki bu yüzden yatmadan önce TV başında
    pineklemek uykuyu kaçırabilir.
  67. Saati algılarken daha net olmamız
    gereken zamanlar da olabiliyor,
  68. bu noktada beynin dahili
    kronometresi devreye giriyor.
  69. Bu durumu açıklayan bir teoriye göre,
  70. belirli sinir hücreleri
    arasındaki etkileşim,
  71. her zaman neredeyse
    aynı sürede gerçekleşir.
  72. Beyin zarındaki ve beynin
    diğer bölümlerindeki sinir hücreleri,
  73. belirli, tahmin edilebilir
    döngülerde iletişime geçerler;
  74. ki bu da beyin zarının tam olarak ne kadar
    zaman geçtiğini belirlemesini sağlar.
  75. Bu da bizim zaman algımızı yaratır.
  76. Siffre, mağarasında bununla alakalı
    inanılmaz bir ek buluşa imza attı.
  77. Her gün, kendisini her saniyede
    bir basamak olacak şekilde
  78. 120'ye kadar saymaya koşulladı.
  79. Zamanla, iki dakika sürecek olan vakit
    beş dakika gibi gelmeye başladı.
  80. Tenha ve karanlık mağarasındaki hayatı,
    beyninin düzeni koruma çabalarına karşın,
  81. Siffre'nin zaman algısını çarpıttı.
  82. Bu durum, daha başka nelerin bizim zaman
    algımızı etkileyebileceğini sorgulatıyor.
  83. Zaman nesnel bir olgu değilse,
    ne anlama geliyor?
  84. Her birimiz farklı bir şekilde
    algılıyor olabilir miyiz?
  85. Sadece zaman gösterir.