Return to Video

Thêm một lý do để ngon giấc về đêm

  • 0:01 - 0:02
    Ngủ.
  • 0:02 - 0:05
    Là thứ ta bỏ ra
    một phần ba cuộc đời để làm
  • 0:05 - 0:09
    nhưng liệu ta có thực sự
    hiểu được ý nghĩ của nó?
  • 0:09 - 0:11
    Hai ngàn năm trước, Galen
  • 0:11 - 0:13
    một trong các nhà nghiên cứu
    y học hàng đầu
  • 0:13 - 0:14
    của thế giới cổ đại,
  • 0:14 - 0:16
    đã giả dụ rằng khi thức
  • 0:16 - 0:20
    nguồn sức mạnh não, chất dịch của nó,
  • 0:20 - 0:22
    sẽ chảy tới mọi cơ quan trong cơ thể,
  • 0:22 - 0:26
    làm chúng hoạt động
    trong khi bộ não khô dần đi
  • 0:26 - 0:28
    và ông ấy nghĩ rằng khi đi ngủ
  • 0:28 - 0:32
    toàn bộ chất dịch này
    sẽ quay trở lại,
  • 0:32 - 0:34
    làm đầy lại bộ não
  • 0:34 - 0:36
    và làm mới lại suy nghĩ.
  • 0:36 - 0:39
    Nghe có vẻ vô lý với chúng ta.
  • 0:39 - 0:41
    Tuy vậy, Galen chỉ đang cố gắng giải thích
  • 0:41 - 0:43
    điều gì đó về giấc ngủ
  • 0:43 - 0:45
    thứ mà ta làm hàng ngày.
  • 0:45 - 0:47
    Chúng ta biết
    từ kinh nghiệm của chính mình
  • 0:47 - 0:50
    rằng khi đi ngủ, bạn thoải mái đầu óc
  • 0:50 - 0:52
    và khi mất ngủ
  • 0:52 - 0:54
    nó khiến đầu óc bạn mụ mẫm.
  • 0:54 - 0:59
    Giờ thì, dù biết về giấc ngủ
    nhiều hơn thời của Galen,
  • 0:59 - 1:01
    chúng ta vẫn chưa thực sự hiểu
    tại sao giấc ngủ
  • 1:01 - 1:06
    lại có công dụng phục hồi thần kì
    cho trí não.
  • 1:06 - 1:10
    Vậy nên, hôm nay tôi muốn chia sẻ
    về vài nghiên cứu gần đây
  • 1:10 - 1:12
    mà có lẽ sẽ làm sáng tỏ câu hỏi này.
  • 1:12 - 1:16
    Chúng ta biết rằng
    giấc ngủ có thể thực sự
  • 1:16 - 1:18
    là một giải pháp lập trình tinh tế
  • 1:18 - 1:21
    cho những nhu cầu cơ bản của não bộ,
  • 1:21 - 1:23
    một cách đặc trưng để bộ não
  • 1:23 - 1:26
    đáp ứng các đòi hỏi cao và khác biệt nhỏ
  • 1:26 - 1:30
    khiến nó khác với
    tất cả mọi cơ quan còn lại.
  • 1:30 - 1:33
    Vậy hầu như mọi hoạt động sinh lý ta có
  • 1:33 - 1:36
    có thể coi như một loạt các vấn đề
  • 1:36 - 1:38
    và các giải pháp tương ứng.
  • 1:38 - 1:41
    Và vấn đề đầu tiên mọi cơ quan phải xử lý
  • 1:41 - 1:44
    là sự cung cấp dưỡng chất liên tục
  • 1:44 - 1:46
    để nuôi dưỡng các tế bào trong cơ thể.
  • 1:46 - 1:48
    Trong não, đó là phần đặc biệt quan trọng;
  • 1:48 - 1:50
    hoạt động xung điện mãnh liệt sử dụng
  • 1:50 - 1:53
    tới một phần tư năng lượng toàn bộ cơ thể
  • 1:53 - 1:55
    mặc dù bộ não chỉ chiếm
  • 1:55 - 1:58
    khoảng hai phần trăm khối lượng cơ thể.
  • 1:58 - 2:00
    Do vậy, hệ thống tuần hoàn đó
  • 2:00 - 2:02
    giải quyết vấn đế đề phân phối dinh dưỡng
  • 2:02 - 2:05
    bằng cách gửi
    các mạch máu cung cấp dinh dưỡng
  • 2:05 - 2:08
    và oxy tới mọi xó xỉnh của cơ thể.
  • 2:08 - 2:11
    Các bạn có thể thấy điều đó
    qua video sau.
  • 2:11 - 2:13
    Đây, chúng ta xem các mạch máu
  • 2:13 - 2:16
    trong não của một con chuột sống.
  • 2:16 - 2:18
    Các mao mạch tạo nên
    một hệ thống phức tạp
  • 2:18 - 2:21
    phủ toàn bộ diện tích não bộ.
  • 2:21 - 2:25
    Chúng bắt đầu từ vỏ não,
    rồi tự đâm vào các nhóm tế bào,
  • 2:25 - 2:28
    và khi tỏa ra, chúng cung cấp dinh dưỡng
  • 2:28 - 2:33
    và oxy tới từng tế bào não.
  • 2:33 - 2:38
    Khi mọi tế bào cần
    dinh dưỡng để hoạt động,
  • 2:38 - 2:41
    chúng cũng tạo ra chất thải
    như sản phẩm phụ,
  • 2:41 - 2:45
    và việc dọn dẹp chất thải đó
    là vấn đề cơ bản thứ hai
  • 2:45 - 2:48
    mà mọi cơ quan phải xử lý.
  • 2:48 - 2:50
    Giản đồ này thể hiện hệ mạch bạch huyết
  • 2:50 - 2:53
    dần dần phát triển để đáp ứng nhu cầu.
  • 2:53 - 2:56
    Đó là hệ thống mạch song song thứ hai
  • 2:56 - 2:58
    phát triển khắp cơ thể.
  • 2:58 - 3:00
    Nó mang protein và chất thải khác
  • 3:00 - 3:02
    qua các khoảng trống giữa các tế bào,
  • 3:02 - 3:05
    thu nhặt rồi bơm chúng vào máu
  • 3:05 - 3:07
    để thải đi.
  • 3:07 - 3:08
    Nhưng nếu xem thật kĩ giản đồ này,
  • 3:08 - 3:12
    bạn sẽ thấy một vài điều không hợp lý.
  • 3:12 - 3:15
    Nếu chúng ta phóng to đầu chàng trai,
  • 3:15 - 3:18
    một trong những thứ, bạn sẽ thấy ở đó
  • 3:18 - 3:21
    là chẳng có mạch bạch huyết nào ở não cả.
  • 3:21 - 3:24
    Nhưng nó không có nghĩa gì nhiều,
    phải không?
  • 3:24 - 3:28
    ý tôi là, não là một cơ quan
    hoạt động cô đặc
  • 3:28 - 3:33
    tạo ra lượng lớn chất thải
    cần được làm sạch hiệu quả.
  • 3:33 - 3:36
    Vì vậy, nó thiếu các mạch bạch huyết,
    nghĩa là
  • 3:36 - 3:40
    phương pháp mà phần còn lại cơ thể
    sử dụng để làm sạch chất thải
  • 3:40 - 3:42
    không áp dụng cho não bộ.
  • 3:42 - 3:45
    Vậy não làm thế nào để giải quyết
  • 3:45 - 3:47
    vấn đề làm sạch chất thải của mình?
  • 3:47 - 3:50
    Ồ, đó có vẻ như một câu hỏi đơn giản
  • 3:50 - 3:53
    khi mới tham gia vào câu chuyện
  • 3:53 - 3:55
    cái mà ta tìm thấy
  • 3:55 - 3:58
    cũng như cái mà ta để trong não,
  • 3:58 - 4:01
    dưới tất cả các nơ ron và mao mạch,
  • 4:01 - 4:03
    đó là cách giải quyết của bộ não,
  • 4:03 - 4:05
    đối với vấn đề dọn sạch chất thải,
  • 4:05 - 4:07
    thật không thể ngờ.
  • 4:07 - 4:10
    thật khác lạ,
  • 4:10 - 4:13
    nhưng cũng thật là đẹp.
  • 4:13 - 4:15
    Tôi sẽ nói bạn biết
    phát hiện của chúng tôi.
  • 4:15 - 4:17
    Vì bộ não có một cái bể lớn
  • 4:17 - 4:20
    chứa đầy dịch sạch gọi là tủy não.
  • 4:20 - 4:22
    Chúng tôi gọi chúng là CSF.
  • 4:22 - 4:26
    CSF lấp đầy
    các khoảng trống xung quanh não
  • 4:26 - 4:28
    và chất thải từ trong não
  • 4:28 - 4:30
    theo các hướng ra, nhập vào CSF
  • 4:30 - 4:33
    bị thải ra, cùng chất bẩn, vào máu.
  • 4:33 - 4:37
    Nghe giống hệ bạch huyết,
    đúng không?
  • 4:37 - 4:41
    Nhưng thú vị là chất dịch và chất thải
    từ trong não bộ,
  • 4:41 - 4:46
    sẽ không thấm một cách tùy tiện
    tới bể CSF.
  • 4:46 - 4:50
    Thay vào đó,
    sẽ có một hệ thống bơm
  • 4:50 - 4:54
    chuyên tổ chức và hiện thực quá trình này.
  • 4:54 - 4:56
    Các bạn có thể xem trong các video sau.
  • 4:56 - 4:59
    Đây, chúng ta lại xem não
  • 4:59 - 5:00
    của một con chuột sống
  • 5:00 - 5:02
    Khung ảnh ở phía bên trái thể hiện
  • 5:02 - 5:04
    điều đang diễn ra trong bề mặt vỏ não,
  • 5:04 - 5:06
    và khung hình bên phái chỉ ra
  • 5:06 - 5:08
    điều đang diễn ra dưới bề mặt vỏ não
  • 5:08 - 5:10
    trong các mao mạch.
  • 5:10 - 5:12
    Chúng tôi đánh dấu các mao mạch màu đỏ,
  • 5:12 - 5:16
    và hệ thống CSF xung quanh não
    màu xanh.
  • 5:16 - 5:18
    Nào, giờ cái khiến ta ngạc nhiên
  • 5:18 - 5:21
    là chất dịch ở ngoài bộ não,
  • 5:21 - 5:24
    không nằm hoài ở ngoài.
  • 5:24 - 5:27
    Thay vào đó, CSF được bơm ngược vào trong
  • 5:27 - 5:29
    qua bộ não
  • 5:29 - 5:32
    đi liền bên ngoài các mao mạch ngoài,
  • 5:32 - 5:34
    và chảy vào trong não bộ
  • 5:34 - 5:36
    đi bên ngoài xung quanh các mạch,
  • 5:36 - 5:39
    giúp làm sạch
  • 5:39 - 5:44
    rửa sạch các chất thải
    từ khoảng trống giữa các tế bào não.
  • 5:44 - 5:46
    Nếu bạn nghĩ về nó,
  • 5:46 - 5:49
    sử dụng phía ngoài
    của các mao mạch như vậy
  • 5:49 - 5:52
    thực sự là một cách giải quyết
    rất sáng tạo, thông minh
  • 5:52 - 5:55
    bởi vì bộ não bị đóng chặt
  • 5:55 - 5:57
    trong một hộp sọ rắn chắc
  • 5:57 - 5:59
    và chứa đầy tế bào,
  • 5:59 - 6:02
    vậy nên không có thêm
    nhiều khoảng trống
  • 6:02 - 6:05
    cho một hệ thống mạch thứ hai
    như mạch bạch huyết.
  • 6:05 - 6:08
    Mao mạch,
    chúng sẽ mở rộng từ bề mặt não
  • 6:08 - 6:11
    cho tới mọi tế bào đơn nhất trong não
  • 6:11 - 6:13
    điều đó có nghĩa là những chất dịch
  • 6:13 - 6:15
    chuyển hóa ở phía ngoài các mạch
  • 6:15 - 6:19
    có thể dễ dàng tiếp cận vùng não bộ,
  • 6:19 - 6:21
    vậy nên, đó thực sự là một cách hay
  • 6:21 - 6:25
    để tái sử dụng hệ mao mạch, mạch máu,
  • 6:25 - 6:28
    chiếm lấy và thay thế chức năng
  • 6:28 - 6:31
    ở hệ thống mạch thứ hai, hệ bạch huyết,
  • 6:31 - 6:34
    giúp bạn không cần thêm nó nữa.
  • 6:34 - 6:36
    Tuyệt vời là không một cơ quan nào khác
  • 6:36 - 6:38
    có thể sử dụng cách đó
  • 6:38 - 6:41
    để làm sạch chất thải từ giữa các tế bào.
  • 6:41 - 6:46
    Đây là một cách giải quyết
    hoàn toàn dành riêng cho bộ não.
  • 6:46 - 6:49
    Tuy nhiên, khám phá gây bất ngờ nhất
  • 6:49 - 6:53
    trong tất cả những điều
    mà tôi vừa nói với các bạn,
  • 6:53 - 6:56
    với tất cả các chất dịch
    chảy trong não bộ,
  • 6:56 - 7:01
    điều đó chỉ xảy ra khi bộ não đang ngủ.
  • 7:01 - 7:02
    Đây, video bên trái
  • 7:02 - 7:04
    chỉ ra bao nhiêu CSF chuyển dịch
  • 7:04 - 7:08
    qua não một con chuột sống khi nó thức.
  • 7:08 - 7:10
    Gần như chẳng có gì.
  • 7:10 - 7:11
    Cùng một loài vật đó,
  • 7:11 - 7:15
    nếu đợi tới lúc nó ngủ,
  • 7:15 - 7:17
    cái mà chúng ta thấy đó là CSF
  • 7:17 - 7:20
    đang vội chảy qua vỏ não,
  • 7:20 - 7:22
    cùng lúc đó, chúng tôi khám phá ra
  • 7:22 - 7:25
    rằng khi bộ não đi ngủ,
  • 7:25 - 7:27
    các tế bào não tự thu hẹp lại,
  • 7:27 - 7:29
    mở thêm khoảng trống,
  • 7:29 - 7:31
    cho phép chất dịch chảy qua
  • 7:31 - 7:34
    và chất thải được làm sạch.
  • 7:34 - 7:37
    Vậy có vẻ như Galen đã phần nào
  • 7:37 - 7:39
    đúng khi viết về
  • 7:39 - 7:42
    dòng dịch chảy mạnh trong não bộ
  • 7:42 - 7:43
    khi ta đi ngủ.
  • 7:43 - 7:47
    Nghiên cứu của chúng tôi, 2000 năm sau,
  • 7:47 - 7:49
    gợi ý rằng
  • 7:49 - 7:51
    khi bộ não thức
  • 7:51 - 7:53
    và ở lúc bận rộn nhất,
  • 7:53 - 7:55
    nó trì hoãn việc tẩy sạch chất thải
  • 7:55 - 7:58
    từ khoảng giữa các tế bào,
  • 7:58 - 8:00
    khi não đi ngủ
  • 8:00 - 8:03
    và không phải bận rộn nữa,
  • 8:03 - 8:05
    nó chuyển sang chế độ làm sạch
  • 8:05 - 8:09
    để loại bỏ chất thải
    giữa các tế bào,
  • 8:09 - 8:11
    được tích tụ trong suốt cả ngày.
  • 8:11 - 8:13
    Nó thực sự giống như kiểu bạn hay tôi
  • 8:13 - 8:16
    chất chồng cả đống việc nhà
    trong tuần làm việc
  • 8:16 - 8:18
    khi ta không có thời gian để xử lý,
  • 8:18 - 8:24
    rồi chờ đến ngày cuối tuần
    để dọn dẹp.
  • 8:24 - 8:27
    Tôi vừa mới nói rất nhiều về
    việc làm sạch chất thải,
  • 8:27 - 8:32
    nhưng vẫn chưa đi vào chi tiết
    các loại chất thải mà bộ não cần làm sạch
  • 8:32 - 8:35
    khi ta ngủ
    để giữa gìn sức khỏe.
  • 8:35 - 8:39
    Sản phầm thải mà các nghiên cứu
    gần đây quan tâm nhất là amyloid-beta
  • 8:39 - 8:42
    một loại protein
    được não tiết ra liên tục.
  • 8:42 - 8:44
    Não tôi đang tạo ra amyloid-beta
  • 8:44 - 8:46
    và não của các bạn cũng vậy.
  • 8:46 - 8:48
    Nhưng ở bệnh nhân Alzheimer,
  • 8:48 - 8:51
    amyloid-beta tăng nhiều và tập trung
  • 8:51 - 8:53
    ở các khoảng trống giữa các tế bào não,
  • 8:53 - 8:56
    thay vì được làm sạch
    chúng bị giữa lại,
  • 8:56 - 8:58
    và việc gia tăng amyloid-beta
  • 8:58 - 9:00
    được xem như một bước quan trọng
  • 9:00 - 9:03
    của sự phát triển
    một căn bệnh khủng khiếp.
  • 9:03 - 9:06
    Chúng tôi tính tốc độ amyloid được dọn
  • 9:06 - 9:08
    từ não khi nó còn thức
  • 9:08 - 9:09
    so với khi đang ngủ,
  • 9:09 - 9:11
    và nhận ra rằng,
  • 9:11 - 9:13
    việc dọn sạch amyloid-beta
  • 9:13 - 9:18
    nhanh hơn rất nhiểu khi não ngủ.
  • 9:18 - 9:21
    Do đó ngủ,
    là một phần giải pháp của bộ não
  • 9:21 - 9:23
    để giải quyết vấn đề chất thải,
  • 9:23 - 9:26
    và điều này có thể làm thay đổi
    cách ta nghĩ
  • 9:26 - 9:31
    về mối quan hệ giữa ngủ,
    amyloid-beta, và chứng Alzheimer.
  • 9:31 - 9:35
    Một loạt các nghiên cứu lâm sàng gần đây
    chỉ ra rằng
  • 9:35 - 9:38
    ở các bệnh nhân
    chưa phát triển Alzheimer,
  • 9:38 - 9:41
    giấc ngủ kém chất và thời lượng
  • 9:41 - 9:46
    có liên quan với lượng gia tăng
    Amyloid-beta ở não,
  • 9:46 - 9:49
    và mặc dù
    nghiên cứu không chứng minh
  • 9:49 - 9:52
    việc thiếu ngủ và ngủ kém lượng
  • 9:52 - 9:54
    gây nên chứng Alzheimer,
  • 9:54 - 9:57
    chúng lại đề cập đến sự thất bại của não
  • 9:57 - 9:59
    trong việc dọn sạch nhà
  • 9:59 - 10:02
    thông qua việc dọn sạch Amyloid-beta
  • 10:02 - 10:07
    có thể góp phần làm cho
    Alzheimer phát triển.
  • 10:07 - 10:09
    Nghiên cứu mới này nói với ta
  • 10:09 - 10:12
    rằng thứ duy nhất mà các bạn
    đã biết về giấc ngủ,
  • 10:12 - 10:15
    thậm chí, cả Galen cũng hiểu về giấc ngủ,
  • 10:15 - 10:18
    liên quan tới việc làm tươi mới đầu óc.
  • 10:18 - 10:22
    có thể là một phần lớn
    ý nghĩa của việc ngủ.
  • 10:22 - 10:25
    Thấy đó, bạn và tôi, chúng ta
    đi ngủ hằng đêm
  • 10:25 - 10:29
    nhưng bộ não chúng ta,
    thì không bao giờ nghỉ.
  • 10:29 - 10:30
    Trong khi cơ thể và đầu óc
  • 10:30 - 10:33
    còn đang đi dạo đâu đó
    trong giấc mơ,
  • 10:33 - 10:37
    hệ vận động của não bộ
    vẫn đang thầm lặng
  • 10:37 - 10:42
    làm sạch và duy trì
    một cỗ máy hết sức phức tạp.
  • 10:42 - 10:46
    Giống như việc nhà,
    một công việc chẳng thú vị và thoải mái,
  • 10:46 - 10:48
    nhưng lại hết sức quan trọng.
  • 10:48 - 10:52
    Nếu bạn dừng dọn dẹp bếp núc
    trong một tháng,
  • 10:52 - 10:56
    nhà bạn sẽ trở nên không thể ở được
    nhanh thôi.
  • 10:56 - 11:02
    Nhưng ở trong não bộ, kết quả
    sau đó có thể tệ hại hơn
  • 11:02 - 11:04
    là sự xấu hổ của tình trạng bẩn thỉu,
  • 11:04 - 11:08
    bởi làm sạch bộ não
    là một chức năng tốt cho sức khỏe
  • 11:08 - 11:12
    và nhiệm vụ của trí óc và cơ thể
    đang trong tình trạng xấu
  • 11:12 - 11:14
    đó là lí do tại sao việc hiểu
  • 11:14 - 11:19
    công việc dọn dẹp cơ bản
    của bộ não hôm nay
  • 11:19 - 11:22
    có thể trở nên tối quan trọng
    trong việc ngăn ngừa và chữa trị
  • 11:22 - 11:25
    những căn bệnh về trí óc ngày mai.
  • 11:25 - 11:27
    Xin cám ơn.
  • 11:27 - 11:29
    ( Vỗ tay)
Title:
Thêm một lý do để ngon giấc về đêm
Speaker:
Jeff IIiff
Description:

Bộ não sử dụng một phần tư năng lượng cơ thể, nhưng chỉ chiếm khoảng hai phần trăm của khối lượng cơ thể. Làm thế nào mà cơ quan độc nhất này nhận và, quan trọng hơn nữa, là thu nạp chất dinh dưỡng cần để duy trì hoạt động? Nghiên cứu mới chỉ ra rằng liên quan đến giấc ngủ.

more » « less
Video Language:
English
Team:
TED
Project:
TEDTalks
Duration:
11:41

Vietnamese subtitles

Revisions