Return to Video

Ostatni wódz Komanczów i upadek imperium - Dustin Tahmahkera

  • 0:07 - 0:15
    Późną nocą 1871 roku grupa jeźdźców
    zaatakowała obóz śpiącej armii.
  • 0:15 - 0:17
    Wywołując panikę,
  • 0:17 - 0:21
    jeźdźcy ukradli około 70 koni i zniknęli.
  • 0:21 - 0:25
    Na czele grupy stał
    młody wódz Quanah Parker.
  • 0:25 - 0:28
    Był to jeden z ostatnich
    z długiej serii najazdów
  • 0:28 - 0:31
    na granicy Teksasu w ramach
    konfliktu między rdzenną ludnością,
  • 0:31 - 0:34
    plemieniem Numunu, czyli Komanczów,
  • 0:34 - 0:38
    a siłami zbrojnymi Stanów Zjednoczonych
    mającymi ukraść ziemię Komanczom
  • 0:38 - 0:40
    i przekazać białym osadnikom.
  • 0:40 - 0:43
    Spór trwał od dekad,
  • 0:43 - 0:47
    kiedy na czele armii stanął
    pułkownik USA Ranald MacKenzie.
  • 0:47 - 0:50
    Śledził Quanaha całe lato i zimę.
  • 0:50 - 0:53
    Quanah również go obserwował
  • 0:53 - 0:55
    i za każdym razem,
    kiedy pułkownik zbliżał się do celu,
  • 0:55 - 0:59
    plemię znikało bez śladu
    na rozległych równinach.
  • 0:59 - 1:04
    Komancze żyli na tych terenach od 200 lat,
  • 1:04 - 1:08
    polując na bawoły i przenosząc
    wioski z jednego miejsca w drugie.
  • 1:08 - 1:12
    Tłumili ataki Hiszpanów
    i Meksykanów od południa,
  • 1:12 - 1:15
    próby zasiedlenia ziemi
    przez USA od wschodu
  • 1:15 - 1:19
    i próby przejęcia władzy
    przez inne rdzenne plemiona.
  • 1:19 - 1:24
    Imperium Komanczów nie miało
    scentralizowanej władzy.
  • 1:24 - 1:28
    Składało się z wielu grup
    i każda miała swojego wodza.
  • 1:28 - 1:33
    Łączyła ich sprawność w jeździectwie.
  • 1:33 - 1:37
    Wszyscy ludzie doskonale jeździli konno.
  • 1:37 - 1:39
    W walce na koniu
  • 1:39 - 1:43
    nie mogły im sprostać ani inne
    rdzenne plemiona, ani kolonizatorzy,
  • 1:43 - 1:48
    co pozwalało im kontrolować
    ogromne obszary przy małej ilości ludzi.
  • 1:48 - 1:51
    W szczytowym okresie plemię
    liczyło około 40 000 członków
  • 1:51 - 1:53
    i tylko od 4000 do 5000 w czasach,
  • 1:53 - 1:57
    kiedy Quanah Parker i Ranald Mackenzie
    stanęli ze sobą twarzą w twarz.
  • 1:57 - 2:03
    Urodzony w 1848 roku Quanah
    był najstarszym synem Pety Nocony,
  • 2:03 - 2:06
    wodza grupy Nokonów, i Cynthii Ann Parker,
  • 2:06 - 2:11
    białej osadniczki, uprowadzonej
    i zasymilowanej z Komanczami,
  • 2:11 - 2:13
    która przyjęła imię Naduah.
  • 2:13 - 2:15
    Kiedy Quanah był dzieckiem,
  • 2:15 - 2:20
    armia Stanów Zjednoczonych zaatakowała
    wioskę, porywając jego matkę i siostrę.
  • 2:20 - 2:25
    Quanah i jego młodszy brat
    schronili się u innej grupy Komanczów
  • 2:25 - 2:26
    o nazwie Quahada.
  • 2:26 - 2:32
    W kolejnych latach Quanah
    wykazał się jako wojownik i przywódca.
  • 2:32 - 2:37
    Kiedy skończył 20 lat, uciekł
    z młodą kobietą Weakeah,
  • 2:37 - 2:41
    rozwścieczając jej wpływowego ojca
    i kilku innych przywódców.
  • 2:41 - 2:43
    Podczas trwającej rok ucieczki
  • 2:43 - 2:48
    zebrali wystarczającą liczbę zwolenników
    do ogłoszenia Quanaha wodzem,
  • 2:48 - 2:50
    czyli paraibo, w wyjątkowo młodym wieku.
  • 2:50 - 2:55
    Pod jego przywództwem grupa Quahada
    skutecznie wymykała się wrogiej armii,
  • 2:55 - 2:57
    prowadząc normalne życie.
  • 2:57 - 3:00
    Ale na początku lat 70. XIX wieku
    na Wschodnim Wybrzeżu wzrósł popyt
  • 3:00 - 3:07
    na skórę bawoła i w ciągu
    kilku lat myśliwi zabili ich tysiące.
  • 3:07 - 3:11
    W tym czasie siły amerykańskie
    przeprowadziły atak z zaskoczenia,
  • 3:11 - 3:16
    zabijając około 1400 koni należących
    do grupy Quahada i kradnąc resztę.
  • 3:16 - 3:21
    Chociaż przysiągł, że nigdy się nie podda,
    Quanah wiedział, że bez żubrów i koni
  • 3:21 - 3:25
    plemię Komanczów czeka zimą głód.
  • 3:25 - 3:29
    W 1875 roku Quanah z grupą Quahada
  • 3:29 - 3:33
    przenieśli się do rezerwatu
    Fort Sill w Oklahomie.
  • 3:33 - 3:37
    Trudno im było przestawić się
    z myśliwych i zbieraczy
  • 3:37 - 3:40
    na rolniczy tryb życia w rezerwacie.
  • 3:40 - 3:43
    Amerykański rząd obiecał ich zaopatrywać,
  • 3:43 - 3:47
    ale zapewnione żywność
    i zaopatrzenie nie wystarczały.
  • 3:47 - 3:51
    Pozycja polityczna Quanaha
    niespodziewanie osłabła.
  • 3:51 - 3:54
    Nie miał takiego bogactwa
    ani władzy jak inni,
  • 3:54 - 3:56
    którzy żyli w rezerwacie dłużej.
  • 3:56 - 3:59
    Dostrzegł jednak swoją szansę.
  • 3:59 - 4:02
    Na terenie rezerwatu znajdowały się łąki
  • 4:02 - 4:07
    niewykorzystywane przez Komanczów,
    a idealne do wypasu stada.
  • 4:07 - 4:11
    Zawarł dochodowy układ
    dzierżawy z hodowcami bydła.
  • 4:11 - 4:13
    Na początku po cichu.
  • 4:13 - 4:17
    Ostatecznie wynegocjował
    z rządem USA prawa dzierżawy,
  • 4:17 - 4:22
    co zapewniło Komanczom
    z rezerwatu stałe źródło dochodów.
  • 4:22 - 4:24
    Ze wzrostem statusu Quanah w rezerwacie
  • 4:24 - 4:27
    zyskał uznanie wśród
    urzędników państwowych.
  • 4:27 - 4:29
    Dzięki temu otrzymał
    lepsze racje żywnościowe,
  • 4:29 - 4:32
    wywalczył budowę szkół i domów
  • 4:32 - 4:36
    i został jednym z trzech sędziów
    plemiennych w sądzie rezerwatu.
  • 4:36 - 4:39
    Zmęczony rozmowami z wieloma przywódcami
  • 4:39 - 4:43
    rząd USA chciał wyznaczyć
    jednego wodza wszystkich Komanczów.
  • 4:43 - 4:47
    Stanowisko to nie istniało
    poza rezerwatem.
  • 4:47 - 4:51
    Wielu Komanczów poparło Quanaha,
  • 4:51 - 4:53
    a kilku starszych wodzów wsparło go,
  • 4:53 - 4:56
    żeby poprowadził ich
    przeciw siłom zbrojnym USA.
  • 4:56 - 4:59
    Nawet były wróg Quanaha, Ranald MacKenzie,
  • 4:59 - 5:02
    poparł jego kandydaturę.
  • 5:02 - 5:06
    Quanah grał w hollywoodzkich filmach,
    przyjaźnił się z politykami z USA
  • 5:06 - 5:09
    i wziął udział w paradzie
    inauguracyjnej Theodore'a Roosevelta.
  • 5:09 - 5:12
    Nigdy jednak nie ściął długich warkoczy,
  • 5:12 - 5:16
    popierał Amerykański Kościół
    Tubylczy i użycie odurzającego pejotlu.
  • 5:16 - 5:21
    Przyjmując nazwisko matki,
    stał się Quanahem Parkerem.
  • 5:21 - 5:24
    Próbował odnaleźć matkę i siostrę,
  • 5:24 - 5:29
    ale odkrył, że obie zmarły
    krótko po uprowadzeniu.
  • 5:29 - 5:34
    Quanah ciągle dostosowywał się
    do różnych światów, ról
  • 5:34 - 5:37
    i okoliczności, co dla wielu
    byłoby nie do pokonania.
  • 5:37 - 5:41
    Chociaż go krytykowano, po jego śmierci
  • 5:41 - 5:43
    Komancze zaczęli stosować
    nazwę "przewodniczący"
  • 5:43 - 5:47
    do określenia najwyższego
    urzędnika w plemieniu,
  • 5:47 - 5:50
    uznając go za ostatniego
    wodza Komanczów
  • 5:50 - 5:54
    i kulturowy wzór przetrwania i adaptacji.
  • 5:54 - 5:58
    W tym duchu spogląda w przyszłość
    dzisiejszy naród Komanczów,
  • 5:58 - 6:02
    liczący ponad 16 000 oficjalnych obywateli
    i niezliczoną liczbę potomków.
Title:
Ostatni wódz Komanczów i upadek imperium - Dustin Tahmahkera
Speaker:
Dustin Tahmahkera
Description:

Zobacz pełną lekcję na: https://ed.ted.com/lessons/the-last-chief-of-the-comanches-and-the-fall-of-an-empire-dustin-tahmahkera

Późną nocą 1871 roku grupa jeźdźców zaatakowała obóz śpiącej armii. Ukradła około 70 koni i zniknęła. Na czele grupy stał młody wódz o imieniu Quanah Parker. Był to jeden z ostatnich z długiej serii najazdów na granicy Teksasu między rdzenną ludnością a siłami zbrojnymi Stanów Zjednoczonych. Kim był ten dzielny wojownik? Dustin Tahmahkera opowiada szczegóły z życia ostatniego wodza Komanczów.

Lekcja: Dustin Tahmahkera, reżyseria: Tomás Pichardo-Espaillat.

more » « less
Video Language:
English
Team:
TED
Project:
TED-Ed
Duration:
06:03

Polish subtitles

Revisions