Turkish subtitles

← Sürtünme bilimi ve yaşamlarımız üzerindeki şaşırtıcı etkisi

Get Embed Code
27 Languages

Showing Revision 18 created 08/30/2020 by Cihan Ekmekçi.

  1. İnsanlar gelip işimi sorduklarında
  2. bunun çok komik olduğunu
    kabul etmem gerek
  3. çünkü onlara nesneleri birbirine
    sürttüğümü söylüyorum.
  4. Bu kulağa saçma geliyor
  5. çünkü sadece nesneleri
    birbirine sürtüyorum.
  6. Ama bunun teknik bir adı var:

  7. Triboloji.
  8. T-r-i-b-o-l-o-j-i,
  9. Antik Yunanca "tribos"
    sözcüğünden geliyor.
  10. Anlamı da "sürtmek."
  11. Muhtemelen daha önce duymadığınız
    komik bir kelime
  12. ama size söz veriyorum,
  13. bunu keşfetmek fiziksel dünya
    deneyimizi değiştirecek.
  14. Triboloji bana mükemmel projeler sağladı.
  15. Daha önce uçabilen materyallerle,
    hatta köpek maması ile de çalıştım.
  16. Bir insanın sadece birkaç yıl içinde
  17. uğraşma ihtimali düşük bir bileşim.
  18. Ta ki dünyaya triboloji
    gözünden bakana kadar.
  19. Bence bazı çok büyük sorunları
    azaltmada azıcık tribolojinin
  20. ne kadar önemli
    olabileceğine şaşıracaksınız.
  21. Triboloji sürtünme, aşınma
    ve yağlama araştırmasıdır.

  22. Bu üç şeyin tümünü de
    daha önce deneyimlemişsinizdir.
  23. En son ağır bir nesneyi zeminde
    ittirmeye çalıştığınızı hatırlayın.
  24. Size direnen bir şey hissettiniz mi?
  25. İşte bu sürtünmeydi.
  26. Sürtünme, harekete karşı koyan kuvvettir.
  27. Aşınma, materyalin aktarımı
    veya yok olmasıdır.
  28. En sevdiğiniz ayakkabınızı
    değiştirme nedeniniz budur
  29. çünkü zamanla tabanları yok olur.
  30. Yağlayıcılar, aşınma ve
    sürtünmeyi azaltır.
  31. Yerinden oynamayan
    inatçı paslı çivileri gevşetir.
  32. Ama triboloji, yüzeyleri göreceli hareket
    halinde etkileşime geçirme

  33. olarak da bilinir.
  34. Yüzeyleri göreceli hareket halinde
    etkileşime geçirmekten bahsedelim.
  35. Aslında bu dünyada sık yaşanan bir şey.
  36. Şu anda otururken
    ayaklarınızı da sallıyor musunuz
  37. veya koltuğunuzda
    sağa sola kayıyor musunuz?
  38. Bilin bakalım ne oluyor?
    Triboloji oluyor.
  39. Koltuğunuzda en minik hareket bile
  40. birbiriyle göreceli hareket eden
    iki yüzey içerir.
  41. Hareket için
    sizin triboloji etkileşiminiz
  42. yanınızdaki kişiden farklı olacaktır.
  43. Çünkü giydiğiniz kıyafetler
  44. siz ve koltuk arasındaki
    sürtünmeyi değiştirir.
  45. Eğer ipek giyerseniz
    koltukta kıpırdamak
  46. yüne göre daha kolay olur.
  47. Çünkü ipeğin sürtünmesi daha düşüktür.
  48. Ayak bileğinizi oynatınca
    veya azıcık hareket ettirince

  49. çıtlama sesi çıkardı mı?
  50. Sizde de oluyor, değil mi?
  51. Ayağa kalkıp hareket edince
    bir eklem çatırdayıp çıtlar.
  52. Bu sesin sorumlusu da triboloji.
  53. Bu ses, hareket ederken
    eklemlerinizi yağlayan
  54. sıvıdan gelebilir.
  55. Aslında bu sıvıdaki
    gaz kabarcıklarını salıyorsunuz.
  56. Bu ses, birbiri üzerinde hareket eden
    tendonlardan da çıkabilir.
  57. Ayak bileğinde çok olur
  58. yani sevgili ayak çıtlatanlar,
  59. tendon tribolojisi birden
    merakınızı çekebilir.
  60. Ama biri nasıl benim gibi
    tribolojist olur?
  61. Tabii ki olay çocukken başlıyor.
  62. Büyürken balerindim.
  63. Ayaklarımın ucunda dans etme,
    ya da "en pointe"
  64. seviyesine gelmiştim.
  65. "En pointe"'de dans ederken,
    o mükemmel ayakkabılar giyilir
  66. ama bunlar sahnede kayabilir.
  67. Ayak ucunda dans ederken
    isteyeceğiniz son şey
  68. kayıp düşmektir.
  69. Bu yüzden kutu kutu reçinemiz vardı.
  70. Reçineye hafifçe basıp ayakkabımıza
    ince bir doku verirdik.
  71. Reçine, ağaç özsuyundan gelir
  72. ve toz halindeyken nesneleri
    daha az kaygan yapar.
  73. Ayakkabınıza sürülecek
  74. doğru miktarı dansçıyken
    çabucak öğrenirsiniz
  75. çünkü yeterince sürmezseniz
    ayakkabınız ve sahne arasındaki
  76. düşük sürtünmeden dolayı
    muhtemelen kayardınız.
  77. En iyi senaryoda
  78. sahnede sakar bir balerin olursunuz
  79. ama en kötü senaryodaysa yaralanırsınız.

  80. İşte, sürtünmeyi en iyi hale getirip
    manipüle ediyordum.
  81. Tribolojist olmak kaderimde vardı.
  82. (Gülüşmeler)

  83. Ama siz de kıdemsiz bir tribolojisttiniz.

  84. Pastel boya veya renkli kalem kullanırken
  85. kaleme bastırdıkça
    rengin koyulaştığını biliyordunuz.
  86. Bunun, pastel boyayı veya
    renkli kalemi daha sık açmak
  87. demek olduğunu da biliyordunuz
  88. çünkü böyle daha hızlı aşınıyordu.
  89. Şimdi, üzerinde kaydığınız,
    o çekici ve parlak,

  90. cilalı zeminler hakkında konuşalım.
  91. Çorap giydiğinizde
  92. zeminde gerçekten
    iyi kayacağınızı bilirdiniz.
  93. Hadi bunu bir de
    yalın ayak deneyin bakalım.
  94. İşte sürtünmenin usta manipülatörleri.
  95. Tüm çocuklar tribolojisttir.

  96. Peki ya biz, yetişkinler?
  97. Bugün bir ara dişinizi fırçaladınız.

  98. Umarım.
  99. (Gülüşmeler)

  100. İşte bu eylem halinde tribolojidir.

  101. Diş macunu ve fırçası dişinizden plağı
  102. temizlemeye ve aşındırmaya yarar.
  103. Bilginiz olsun babam da dişçi.
  104. Kariyerimin, yine babamın işine
    yöneleceğini hiç düşünmemiştim.
  105. Ama bir gün plak temizliğini incelemek
  106. için test geliştirme görevim varken
    kendimizi aynı dili konuşurken bulduk.
  107. Kulağa kolay geliyordu,
  108. ta ki olaya bir tribolojist olarak
    bakana kadar.
  109. Sonra inanılmaz derecede karmaşıklaştı.
  110. Katı materyallerimiz var
    -- bunlar dişlerimiz oluyor --
  111. ve diş eti, diş macunu ve fırçası
    gibi yumuşak materyallerimiz de var.
  112. Tükürük ve su biçimde yağlama da mevcut
  113. ve diş fırçalayan kişinin dinamikleri
    ve daha fazlası.
  114. Eminim ki diş macununuza elmas koyarsanız
  115. o plağı yok edersiniz.
  116. Muhtemelen dişlerinizi de yok edersiniz.
  117. Yani diş plağını kaldırmak ile
    diş ve diş etlerinize zarar vermemek
  118. arasında hassas bir denge vardır.
  119. Yemek yediğimiz için diş fırçalarız.

  120. Yemek de hepimizin yaptığı
    başka bir iş.
  121. Oldukça basit görünüyor.
  122. Ama bu da tribolojinin konusu
  123. ve o kadar basit de değil.
  124. Bir tarafta yemek yerken
    parçalanıp aşınan gıdalar var.
  125. Bu gıdalar dişleriniz, diliniz,
    tükürüğünüz ve boğanızla
  126. etkileşime geçiyor.
  127. Tüm bu etkileşimler
    yeme deneyiminizi etkileyecek.
  128. Bence hepinizin şöyle bir anısı vardır,
    yeni bir şey deniyorsunuz
  129. ve kendinizi şöyle buluyorsunuz:
  130. "Tadı fena değil.
  131. Kıvamını pek sevmedim."
  132. Tribolojistler, yağlılığa,
    sürtünme katsayısına
  133. ağızdaki his ve kıvamı deneyimlerinize
    bağlamanın yolu olarak bakıyor.
  134. Böylece yiyip içtiklerimizin
    formülasyonlarını değiştirirsek
  135. yani şeker ve yağ içeriği farklı olursa
  136. bu ağızdaki hissi nasıl değiştirecek?
  137. Bunun miktarını nasıl ölçeriz?
  138. İşte tribolojistlerin
    çözmeye çalıştığı da bu.
  139. Meslektaşlarım bir laboratuvar köşesinde,
  140. yoğurdun yağ içeriğine bakarken
  141. ben de başka bir köşede
  142. köpek maması inceliyordum.
  143. Bu arada laboratuvar gerçekten
    çok güzel kokuyordu.
  144. Hepimiz düzenli olarak
    dişlerimizi fırçalarız.

  145. Peki ya kaçımız evcil hayvanlarımızın
    dişlerini firçalıyoruz?
  146. Yetişkin hayvanlar yaygın olarak
    diş hastalığı geçiriyor,
  147. yani onların dişlerini de
    fırçalamamız lazım.
  148. Bunu yapan evcil hayvan sahipleri artıyor.
  149. En iyi arkadaşım, nasıl oluyorsa,
    kedisinin dişini harika fırçalıyor.
  150. Kendi kedim için imkansız bir şey.
  151. Bu yüzden mama satıcıları, ödül mamalarına
  152. plak temizleme maddesi
    yerleştirmeye çalışıyor.
  153. Köpeğiniz varsa
  154. köpeğinize ödül maması verdiğinizde
  155. bir ısırışla yok olduğunu
    görmüş olabilirsiniz.
  156. Buradaki zorluk şu:
  157. Mama tek ısırıkta bitiyorsa
    plağı nasıl temizlersiniz?
  158. Sorunu incelemek için
    tezgah üstü testi geliştirdim
  159. ve bunu yapmak için
    köpeklerin ağız sistemlerini
  160. dişlerini, plaklarını, tükürüklerini
    taklit etmek zorunda kaldım.
  161. Bu ödül mamasının plağı temizlemedeki
  162. etkisini araştırmak için
    sürtünme ve aşınma ölçümleri kullandım.
  163. Eğer köpeğinizin dişlerini
    fırçalamadığınızı düşünüyorsanız
  164. rica ederim.
  165. Peki tribolojinin olayı ne?

  166. Size bir örnek daha vereyim.
  167. Nerede yaşarsanız yaşayın,
    bir şekilde buraya geldiniz.
  168. Belki yürüyerek veya bisikletle.
  169. Ama bu odadaki çoğu kişi
    muhtemelen arabayla geldi.
  170. Arabanızdaki tribolojik sistemleri
    bir düşünün.
  171. Arabayla olan
    kişisel etkileşimleriniz var.
  172. Arabanın da yolla, kaputun altıyla
  173. ve güç aktarma organlarıyla
    etkileşimleri var.
  174. Rutin bir bakım,
    tribolojiyle doğrudan ilgilidir.
  175. Lastikleri değiştirmeden önce
    kaç kilometre kullanım
  176. önerildiğini bilirsiniz.
  177. Lastik dişlerini düzenli olarak
    kontrol edersiniz.
  178. Lastiklerinizin aşınmasını
    aktif şekilde gözlüyorsunuz.
  179. Triboloji, aşınma ve sürtünmenin
    incelenmesidir
  180. ve lastiklerde sürtünme
    bir yere güvenle varma ve araba kazası
  181. arasındaki fark olabilir.
  182. Çünkü lastikleriniz ve yol
    arasındaki sürtünme
  183. hızlanma ve yavaşlamanızı
  184. ve duruş mesafenizi etkileyecektir.
  185. Sürücü olarak içten içe,
    sürtünmenin önemini biliyorsunuz
  186. çünkü yollar ıslakken kaygan olduğu için
  187. daha tehlikeli olduğunu da biliyorsunuz.
  188. Bunun nedeni suyun
    lastiğiniz ve yol arasındaki
  189. sürtünmeyi azaltmasıdır.
  190. Hatırlayın; sürtünme
    harekete karşı koyan kuvvettir.
  191. Yani bu kuvveti azaltan su
    hareket etmenizi kolaylaştırır
  192. bu nedenle yollar ıslakken
    daha kaygan hale gelir.
  193. Üzerinde durulacak başka bir konu

  194. sürtünmeyi aşmanın enerji gerektirmesi
  195. yani sürtünmeye enerji harcamanızdır.
  196. Lastikleriniz yakıt performansınızı
    böyle etkileyebilir.
  197. Aslında içten yanmalı motorlu bir araca
    koyduğunuz yakıtın
  198. üçte birinin sürtünmeyi aşmaya
  199. harcanacağını biliyor muydunuz?
  200. Üçte biri.
  201. Triboloji araştırmaları sürtünmeyi
    azaltmamıza yardım edip

  202. yakıt performansını arttırmış
    ve emisyonları düşürmüştür.
  203. Holmberg ve Erdemir
    harika çalışmalar yürüterek
  204. triboloji araştırmasının
    enerji sarfiyatımızı
  205. azaltmadaki etkisini gösterdi.
  206. 20 yıllık zaman dilimine baktıklarında
    yolcu taşıtlarının
  207. enerji sarfiyatını %60 azaltma
  208. fırsatımız olduğunu gördüler.
  209. %60 azaltma.
  210. Dünyadaki tüm arabaları düşündüğünüzde
  211. bu, tasarruf için çok enerji demek.
  212. Yazarlar, güncel küresel enerji
    sarfiyatının yaklaşık yüzde dokuzundan
  213. triboloji ile tasarruf
    sağlanabileceğini belirtiyor.
  214. Bu önemli miktarda bir enerji.
  215. Yani rakamlara baktığınızda
    triboloji harika işler çıkarabilir.
  216. Meslektaşlarım, sadece ABD'de
    tasarrufu sağlanabilecek

  217. 20 kuad enerji saptadılar.
  218. Buna şu açıdan bakalım.
  219. Bir kuad enerji kabaca
    180 milyon petrol varile eşittir.
  220. Triboloji bunun 20 katının
    tasarrufunu sağlayabilir.
  221. Bu tasarruf, yeni materyaller,
    yeni yağlayıcılar,
  222. yeni bileşen tasarımı
  223. ve rüzgar türbinlerini daha verimli
    ve güvenilir hale getirmekle sağlanır.
  224. Bunu gerçek kılan dünyaya
  225. triboloji gözünden bakan,
    bir odadaki 31 kişiydi.
  226. Daha çok insan etrafta
    tribolojiyi gördükçe
  227. kendini gösterecek fırsatları hayal edin.
  228. Şu anda en sevdiğim projelerim
    hava-uzay uygulamalarında.

  229. Bu zorlu ortamlarda aşınma ve sürtünmeyi
    azaltmayı seviyorum.
  230. Harekete karşı koyan
    daha az kuvvet olması için
  231. hareketli bileşen ve motorlarda
    sürtünmeyi azaltacak
  232. materyal ve parçalar yapabilirim.
  233. Harekete karşı daha az kuvvet
    daha az güç gerektirmek demektir.
  234. Böylece, daha hafif, yakıt tasarruflu
  235. daha küçük
  236. bir aktüatör kullanabilirsiniz.
  237. Daha düşük aşınmayla daha uzun
    kullanımlı parçalar da yapabilirim.
  238. Bu da atık maddeyi azaltacak
  239. ve parçaları daha nadir
    üretmemizi sağlayacaktır.
  240. Yani imalatta enerjiden tasarruf edeceğiz.
  241. Size önerim, çevrenizdeki dünyada
    tribolojiyi görmeye başlamanız

  242. ve deneyimlediğiniz etkileşimli yüzeyleri
    nasıl geliştireceğinizi düşünmeniz.
  243. En küçük gelişmelerin bile
  244. toplama etkisi olacaktır.
  245. Triboloji kulağa komik gelen
    bir kelime olabilir
  246. ama dünyamıza etkisi büyük.
  247. Teşekkür ederim.

  248. (Alkışlar)