Polish subtitles

← Do kogo należy dzika przyroda - Elyse Cox

Get Embed Code
26 Languages

Showing Revision 14 created 10/22/2020 by Rysia Wand.

  1. W 1903 roku Prezydent USA pojechał
  2. na trzydniowy biwak
    do Doliny Yosemite w Kalifornii.
  3. Prezydent Theodore Roosevelt
    spał wśród wysokich sekwoi,
  4. obozował podczas burzy śnieżnej
    i godzinami rozmawiał przy ognisku
  5. z gospodarzem i przewodnikiem,
    ekologiem Johnem Muirem.
  6. Roosevelt uwielbiał spędzać
    czas na świeżym powietrzu,
  7. ale Muir zaprosił go tam
    nie tylko z powodu biwakowania.
  8. Yosemite była w niebezpieczeństwie.
  9. Chociaż w 1864 roku stała się
    terenem chronionym,

  10. w 1903 roku wciąż groził jej
    nadmierny rozwój.
  11. Była w samym centrum wieloletniej
    walki o przeznaczenie terenu
  12. zarówno do ochrony,
    jak i użytku publicznego.
  13. Dwa cele, które łatwiej
    było powiedzieć niż zrobić.
  14. Bitwa o Yosemite zaczęła się
    wraz z gorączką złota 1849 roku,

  15. kiedy górnicy ruszyli na zachód,
    szukając złota u podnóża Sierra Nevada.
  16. W 1851 roku zatwierdzona
    przez państwo milicja
  17. wypędziła indiańskie plemię
    Ahwahneechee z Doliny Yosemite.
  18. Ci, którzy wrócili, byli świadkami
    roszczeń białych osadników do ziemi,
  19. wycinania gigantycznych sekwoi
    oraz budowy hoteli i zajazdów.
  20. W odpowiedzi mała grupa
    zaniepokojonych Kalifornijczyków

  21. przekonała senatora Johna Connessa
  22. do ochrony doliny
    przed prywatnymi interesami.
  23. W 1864 roku Kongres
    przyjął ustawę Connessa
  24. przekazującą Kalifornii
    Dolinę Yosemite.
  25. Rząd USA po raz pierwszy
    objął ziemię ochroną publiczną.
  26. Ale zarządzanie ziemią
    pozostało otwartą kwestią,
  27. która miała się tylko
    bardziej skomplikować,
  28. w miarę jak kolejne ziemie
    brano pod ochronę.
  29. Siedem lat później
    geolog Ferdinand Hayden

  30. poprowadził wyprawę
    na płaskowyż Yellowstone,
  31. teren indiańskich ceremonii,
    polowań i handlu.
  32. Naukowcy i artyści opowiadali
  33. o spektakularnych gejzerach
    i gorących źródłach,
  34. inspirując szerokie poparcie
    dla objęcia Yellowstone ochroną
  35. i ograniczenia dostępu tubylców do ziemi.
  36. W przeciwieństwie do Yosemite
  37. Yellowstone nie można
    było objąć opieką stanową.
  38. Leżał w trzech regionach USA,
    które jeszcze nie były stanami.
  39. Zamiast tego Kongres objął Yellowstone
    federalnym zarządem w 1872 roku,
  40. tworząc pierwszy na świecie
    prawdziwy park narodowy.
  41. W trakcie prezydentury
    Teddy Roosevelt odegrał kluczową rolę

  42. w powiększaniu terenów
    objętych ochroną publiczną.
  43. Do 1916 roku powstało
    piętnaście parków narodowych.
  44. Ale problem zarządzania
    pozostał nierozwiązany,
  45. a koszty utrzymania parku
  46. chaotycznie przerzucano na różne resorty.
  47. Proste zadania typu budowa dróg
    czy zatrudnianie personelu
  48. wymagało zawiłych
    manewrów biurokratycznych.
  49. Żaden z wydziałów nie ustalił
    zasad zachowania w parku,
  50. więc myśliwi zabijali zwierzynę,
    bydło niszczyło roślinność,
  51. a goście dewastowali przyrodę.
  52. Rozwiązanie nadeszło z Kanady,

  53. gdzie skutecznie scentralizowano
    zarządzanie parkami.
  54. W 1916 roku USA utworzyły
    na podstawie tego modelu
  55. Służbę Parków Narodowych.
  56. Do dziś misja zarządzania
    parkami ma dwa cele,
  57. niekiedy sprzeczne,
  58. Zachować parki na przyszłość
  59. i udostępnić je ogółowi.
  60. To delikatny akt równowagi:
    drogi, szlaki i inna infrastruktura
  61. udostępniają turystom parki,
    ale też zmieniają krajobraz,
  62. a goście mogą powodować zanieczyszczenia,
  63. erozję i niszczenie
    delikatnych ekosystemów.
  64. Sama historia ochrony
    też może być z tą misją sprzeczna.
  65. Wiele parków w chwili powstania
  66. nie było niezamieszkaną dziczą,
  67. co stało się standardem ochrony przyrody.
  68. Wiele stanowiło dom i miejsce kultu
    dla rdzennych ludów,
  69. którzy utracili dostęp do ziem
    w imię użytku publicznego.
  70. Dopiero od niedawna
    Służba Parków Narodowych
  71. zaczęła liczyć się z tym dziedzictwem
    i włączać rdzennych Amerykanów
  72. do zarządzania parkami.
  73. Na całym świecie społeczności tubylcze
    odgrywają kluczową rolę
  74. w gospodarowaniu i ochronie gruntów.
  75. Obecnie na całym świecie istnieją
    tysiące parków narodowych

  76. i każdy musi równoważyć użytek publiczny
    z ochroną historyczną i ekologiczną.
  77. Parki w Nowej Zelandii,
    Islandii, Australii i RPA
  78. poważnie ucierpiały z powodu
    raptownego napływu turystów.
  79. Niektóre, jak Park Narodowy
    Mu Ko Similan w Tajlandii,
  80. zamknęły niektóre szlaki,
    żeby umożliwić odbudowę ekosystemu.
  81. Parki narodowe zachowały
    niezastąpione krajobrazy

  82. dla przyszłych pokoleń.
  83. Zmuszają nas też
    do postawienia trudnych pytań:
  84. jakie są nasze obowiązki
    wobec planety i siebie nawzajem?