Vào năm 1956, một bộ phim tài liệu của Jacques Cousteau đã thắng
cả hai giải Cành cọ Vàng và giải Oscar.
Bộ phim mang tên "Le Monde Du Silence,"
hay "Thế giới lặng yên."
Tên phim như trên muốn nói đến sự tĩnh lặng của thế giới dưới đại dương.
60 năm sau, giờ ta đã biết
rằng thế giới đại dương không hề tĩnh lặng chút nào.
Mặc dù ta không nghe được những âm thanh đó khi ở trên mặt nước,
điều đó còn tuỳ thuộc vào vị trí bạn đứng và thời gian trong năm,
nhưng thế giới âm thanh dưới nước ồn ào như một cánh rừng nhiệt đới.
Các loài không xương sống như tôm gõ mõ, các loài cá và các loài thuộc lớp thú
đều cần đến âm thanh.
Chúng dùng âm thanh để nhận biết môi trường xung quanh,
để liên lạc với đồng loại,
để định hướng,
để phát hiện kẻ săn mồi và con mồi.
Chúng cũng sử dụng âm thanh để nghe ngóng môi trường xung quanh.
Hãy lấy ví dụ ở Bắc cực.
Đó được coi là đại môi trường rộng lớn và rất khắc nghiệt,
thậm chí còn được so sánh với sa mạc,
bởi lẽ nó quá lạnh lẽo và xa xôi,
với băng tuyết bao phủ hầu như cả năm.
Bất chấp điều đó,
không đâu trên Trái Đất này mà tôi muốn nhắc đến nhiều hơn Bắc cực.
đặc biệt vì những ngày kéo dài cả mùa xuân.
Với tôi, Bắc cực là một ví dụ tiêu biểu của sự khác biệt
giữa những thứ ta thấy trên mặt nước và điều thực sự diễn ra dưới đáy biển.
Bạn có thể quan sát khắp mặt băng, chỉ một màu trắng và xanh lạnh lẽo,
ta chẳng thấy gì hết.
Nhưng nếu bạn nghe được ở dưới nước,
những điều bạn nghe thấy sẽ làm bạn ngạc nhiên,
và làm bạn thích thú.
Và khi mắt bạn chẳng thấy gì trong suốt vài cây số ngoài băng giá,
tai bạn vẫn nghe thấy âm thanh của những chú cá voi Nga và cá voi trắng,
của những chú sư tử biển và hải cẩu.
Băng giá cũng gây ra tiếng động.
Đó là những âm thanh gầm gừ, va đập, nứt vỡ
xảy ra lúc chúng va chạm - khi nhiệt độ, dòng biển, hay hướng gió thay đổi.
Bên dưới lớp băng vĩnh cửu, bên dưới cái lạnh chết chóc của mùa đông,
những chú cá voi Nga đang hát.
Bạn sẽ không ngờ được điều đó,
bởi lẽ chúng ta là con người,
ta nhận biết thế giới chủ yếu qua thị giác.
Hầu hết chúng ta, nhưng không phải tất cả,
thị giác là thứ giúp ta định hướng thế giới của mình.
Đối với những loài thú sống dưới biển,
nơi rất đa dạng về hoá học và thiếu ánh sáng,
âm thanh là thứ chúng "thấy" nhiều nhất.
Âm thanh lan truyền rất tốt trong nước,
tốt hơn nhiều so với không khí,
vì vậy tín hiệu có thể nghe được ở khoảng cách rất xa.
Ở Bắc cực, điều này là vô cùng quan trọng,
không những chỉ vì các sinh vật ở Bắc cực cần nghe thấy lẫn nhau,
mà chúng cần nghe để nhận biết các dấu hiệu của môi trường,
những dấu hiệu giúp nhận biết các tảng băng lớn hay vùng nước sâu.
Nhớ rằng, mặc dù chúng dành phần lớn cuộc đời sống ở dưới nước,
chúng thuộc lớp thú,
nên chúng vẫn phải nổi lên để thở.
Chúng có thể nghe để nhận biết khu vực băng mỏng hoặc không có băng,
hoặc nghe những âm thanh vọng lại từ những tảng băng gần đó.
Các sinh vật biển ở Bắc cực sống ở các môi trường âm thanh phong phú.
Vào mùa xuân,
đó có thể là một mớ âm thanh rất hỗn loạn.
(Âm thanh của các loài thú biển)
Nhưng lúc mặt nước đã đóng băng,
khi đó sẽ không còn sự thay đổi đột ngột của nhiệt độ hoặc hải lưu nữa,
Bắc cực bị bao phủ bởi nền âm thanh trầm lắng nhất
của mọi đại dương trên thế giới.
Nhưng chúng đang thay đổi.
Nguyển nhân chủ yếu do sự suy giảm của băng trôi theo mùa,
đó là hệ quả trực tiếp của sự phát thải khí nhà kính của con người.
Bằng sự biến đổi khí hậu, chúng ta
đang thay đổi hành tinh một cách không kiểm soát được.
Trong hơn 30 năm qua,
nhiều vùng ở Bắc cực đã chứng kiến sự suy giảm của băng trôi theo mùa,
kéo dài từ sáu tuần tới bốn tháng.
Sự suy giảm băng trôi này thi thoảng được biết đến như sự kéo dài
của mùa nước sâu tại đây.
Đó là khoảng thời gian trong năm mà khi đó, tàu lớn có thể qua lại được.
Sự thay đổi này không những xảy ra trên diện rộng,
mà chúng còn ảnh hưởng đến thời gian sống và độ lớn của các tảng băng.
Bạn chắc từng nghe rằng
sự suy giảm băng trôi theo mùa sẽ dẫn đến sự phá huỷ môi trường sống
của những động vật sống trên băng,
như hải cẩu, sư tử biển, hay gấu Bắc cực.
Sự suy giảm này còn dẫn đến xói mòn ở các khu vực gần bở biển,
và làm giảm lượng mồi của các loài chim biển và thú biển.
Biến đổi khí hậu và sự suy giảm băng trên biển
còn làm thay đổi môi trường âm thanh ở Bắc cực.
Vậy môi trường âm thanh là gì?
Những ai nghiên cứu về đại dương
đều dùng một dụng cụ gọi là Đầu thu sóng địa chấn,
nó giống như một chiếc micro dưới nước,
thu những âm thanh quanh nó,
hay âm thanh xung quanh chúng ta.
Và chiếc đầu thu sóng đó giúp ta tìm hiểu các nhân tố khác nhau
trong môi trường này.
Những thứ chúng tôi nghe được từ đầu thu sóng
là những âm thanh chân thực nhất của biến đổi khí hậu.
Chúng tôi khảo sát sự thay đổi này ở ba khía cạnh:
trong không khí,
dưới nước,
và trên cạn.
Đầu tiên: trong không khí.
Gió trên mặt nước tạo ra sóng biển.
Những sóng này tạo ra bọt;
bọt nước sẽ vỡ,
và khi chúng vỡ,
chúng tạo ra âm thanh.
Âm thanh này như một tiếng động lạ hay một thông số cần thống kê.
Ở Bắc cực, khi mùa đông tới,
hầu hết âm thanh từ gió không truyền được tới lớp nước bên dưới,
bởi lẽ lớp băng đã ngăn cản sự tiếp xúc giữa không khí và lớp nước.
Đây là một trong những lý do
Bắc cực có mức tiếng ồn rất thấp.
Nhưng sự suy giảm của băng trôi theo mùa
không những khiến nơi đây mất đi tấm khiên âm thanh tự nhiên,
điều đó còn làm số lượng và mật độ bão trên Bắc cực
tăng lên đáng kể.
Tất cả chúng làm tăng mức độ tiếng ồn ở những nơi vốn tĩnh mịch trước kia.
Thứ hai: dưới nước.
Khi có it băng trôi hơn,
các loài sống gần Bắc cực sẽ di cư về phía bắc nhiều hơn,
và chiếm lấy nơi trú ngụ mới được tạo ra do vùng nước sâu đã mở rộng.
Những loài thực sự sống ở Bắc cực, như cá voi đầu cong,
chúng không hề có vây trên lưng,
do chúng đã tiến hoá để tồn tại và di chuyển dưới lớp băng,
và việc có thêm một thứ gắn trên lưng quả thực rất bất tiện
trong môi trường nhiều băng,
và thực sự, điều đó làm chúng phải tránh xa các vùng có băng.
Nhưng hiện nay, ta đều phát hiện ra,
ta đều đã nghe thấy âm thanh của cá voi lưng xám, cá voi lưng gù,
và cá voi sát thủ,
chúng tiến dần về phía bắc
vào lúc mùa băng trôi vẫn đang tiếp diễn.
Ta thực sự đang nghe thấy
một cuộc xâm lăng Bắc cực từ những loài sống ở cận cực.
Ta vẫn chưa hiểu kết quả của việc này.
Liệu có xảy ra sự cạnh tranh nguồn thức ăn giữa các loài sống ở cực và cận cực không?
Liệu những loài cận cực có đem các bệnh hay ký sinh trùng mới tới Bắc cực không?
Và những âm thanh mới chúng tạo ra
sẽ ảnh hưởng ra sao tới môi trường âm thanh chung?
Và điều thứ ba: trên cạn.
Nói về trên cạn...
Tôi nói đến loài người.
Vùng nước sâu rộng hơn đồng nghĩa với việc chúng có ích hơn cho con người.
Mùa hè vừa rồi,
một chiếc tàu tuần dương cỡ lớn đã đi qua khu vực Hành lang Tây Bắc,
đó từng là tuyến đường truyền thuyết nối liền châu Âu và Thái Bình Dương.
Sự suy giảm số lượng băng cho phép con người dễ dàng chiếm đóng Bắc cực hơn.
Điều đó cho phép ta tìm kiếm và khai thác thêm các giếng dầu khí mới,
một tiềm năng cho giao thông vận tải,
cũng như cho du lịch.
Giờ ta đã biết, tiếng ồn do tàu thuyền làm tăng hormone gây stress cho cá voi,
ảnh hưởng xấu tới khả năng kiếm ăn của chúng.
Súng hơi săn cá tạo ra những tiếng ồn lớn và có tần số thấp
mỗi 10 hoặc 20 giây,
làm thay đổi khả năng bơi lội và giao tiếp của cá voi.
Tất cả những nguồn âm này thu hẹp không gian âm thanh
mà các động vật biển ở Bắc cực có thể giao tiếp.
Ngày nay, các động vật biển ở Bắc cực đã quen với các tần suất tiếng ồn rất cao
vào vài thời điểm trong năm.
Nhưng hầu hết chúng là các động vật khác hoặc các động vật sống trên băng,
và đó là những âm thanh mà chúng đã tiến hoá cùng,
đó là những âm thanh rất quan trọng với sự tồn tại của chúng.
Những âm thanh mới này rất ồn và rất xa lạ với chúng.
Chúng có thể ảnh hưởng xấu đến môi trường theo những cách ta nghĩ ta hiểu được,
nhưng cũng theo những cách ta không hiểu.
Hãy nhớ rằng, thính giác là giác quan quan trọng nhất của các động vật này.
Không chỉ không gian sống vật lý ở Bắc cực đang thay đổi nhanh chóng,
mà không gian âm thanh cũng như vậy.
Điều đó giống như ta đã tách chúng ra khỏi một vùng quê yên bình
và thả chúng ở thành phố lớn vào đúng giờ cao điểm.
Và chúng không thể chạy thoát.
Vậy giờ ta có thể làm gì?
Ta không thể nhanh chóng thay đổi
hoặc ngăn cản các loài cận cực di cư lên phía bắc,
nhưng ta có thể có các giải pháp trên phạm vi hẹp
để giảm thiểu tiếng ồn dưới nước do con người gây ra.
Một trong những giải pháp đó là giảm tốc độ tàu thuyền
khi đi qua Bắc cực,
bởi lẽ tàu sẽ gây ít tiếng ồn hơn khi đi chậm hơn.
Chúng ta có thể cấm đi lại ở vài thời điểm và vị trí nhất định,
khi điều đó quan trọng cho việc sinh sản, kiếm ăn hoặc di cư của chúng.
Ta có thể tìm cách thông minh hơn để làm giảm tiếng ồn tàu thuyền,
và tìm giải pháp thám hiểm đáy biển.
Tin tốt lành là,
có những người đang thực hiện công việc đó ngay lúc này.
Nhưng cuối cùng,
loài người chúng ta cần nỗ lực rất nhiều
để đảo ngược, hay ít nhất là giảm thiểu
sự thay đổi môi trường sống do con người gây ra.
Vậy, hãy quay trở lại ý tưởng về một thế giới biển yên tĩnh.
Sẽ hoàn toàn khả thi
nếu rất nhiều chú cá voi đang bơi lội ở Bắc cực ngày nay,
đặc biệt là những loài tuổi thọ cao như cá voi đầu cong,
nhiều người Eskimo nói rằng chúng sống thọ gấp đôi loài người,
sẽ rất khả thi nếu chúng cũng đã tồn tại vào năm 1956,
khi Jacques Cousteau làm bộ phim đó.
Khi nhìn lại quá khứ,
khi nghĩ về tất cả tiếng ồn mà ta đang tạo ra dưới biển ngày nay,
có lẽ chúng thực sự là một "Thế giới lặng yên."
Cám ơn.
(Vỗ tay)