Een documentairefilm uit 1956 geregisseerd door Jacques Cousteau
won zowel de Palme d'Or als een Oscar.
Deze film heette 'Le Monde Du Silence'
of 'The Silent World'.
De titel suggereert dat het stil was onder water.
Nu, 60 jaar later, weten we
dat het onder water helemaal niet stil is.
Ook al zijn de geluiden niet hoorbaar boven water,
afhankelijk van waar je bent en de tijd van het jaar
kan het geluidslandschap onder water even lawaaierig zijn als een regenwoud.
Ongewervelden zoals de pistoolgarnaal, vissen en zeezoogdieren
gebruiken geluid.
Om hun leefgebied te bestuderen,
om met elkaar te communiceren,
om te navigeren,
om roofdieren en prooien te vinden.
Door naar geluiden te luisteren, verkennen zij hun omgeving.
Neem de Noordpool.
Het is een uitgestrekte, onherbergzame plek,
soms beschreven als een woestijn,
omdat het er zo koud en afgelegen is
en bijna het hele jaar bedekt met ijs.
Ondanks dat
is er geen plek op aarde waar ik liever zou zijn dan op de Noordpool,
vooral als de dagen lengen en het lente wordt.
Voor mij belichaamt de Noordpool deze scheiding
tussen wat we boven en onder water zien.
Je kunt over het ijs kijken --wit en blauw en koud--
en helemaal niets zien.
Maar als je onder water kon luisteren
dan zouden de geluiden je eerst verbazen
en dan blij maken.
Terwijl je ogen kilometers ver alleen maar ijs zien,
horen je oren de aanwezigheid van Groenlandse walvissen en witte dolfijnen,
walrussen en baardrobben.
Ook het ijs maakt geluid.
Het piept en het knarst en het knalt en het kraakt
als het botst en schuift door wisselingen in temperatuur, stroming en wind.
En midden in de winter, onder 100% zee-ijs
zingen de Groenlandse walvissen.
Je verwacht het niet
want de mens
is erg visueel ingesteld.
De meesten van ons, niet allemaal,
vinden met onze ogen de weg in onze wereld.
Voor zeezoogdieren die onder water leven,
waar chemische signalen en licht slecht doorgelaten worden,
is geluid het zintuig waarmee zij zien.
Geluid verplaatst zich erg goed in water,
veel beter dan in lucht,
dus geluidssignalen worden over grote afstanden opgevangen.
Dit is vooral belangrijk op de Noordpool,
waar deze zeezoogdieren niet alleen elkaar moeten horen
maar ook naar signalen uit de omgeving moeten luisteren
die op een dikke laag ijs of open water duiden.
Want ook al brengen zij een groot deel van hun leven onder water door,
het zijn wel zoogdieren
dus moeten zij naar boven om adem te halen.
Ze letten misschien op geluidssignalen die duiden op dun ijs of geen ijs
of ze vangen echo's op van ijs vlakbij.
Arctische zeezoogdieren leven in een rijk en gevarieerd onderwatergeluidslandschap.
In de lente
kan het een kakofonie van geluiden zijn.
(geluiden van zeezoogdieren)
Maar als het ijs stijf bevroren is
en er zijn geen grote verschillen in temperatuur of stromingen
dan heeft de Noordpool onder water een van de laagste omgevingsgeluidsniveau's
van alle oceanen op wereld.
Maar dit verandert.
Dat komt vooral door een afname van seizoensgebonden zee-ijs,
wat een direct gevolg is van de uitstoot van broeikasgassen door de mens.
In feite zijn we met klimaatverandering
een volledig ongecontroleerd experiment met onze planeet aan het uitvoeren.
De laatste 30 jaar
slinkt het seizoensgebonden zee-ijs op sommige plaatsen op de Noordpool
gedurende zes weken tot vier maanden.
Deze afname in omvang van zee-ijs
wordt ook wel een toename van het open waterseizoen genoemd.
Dat is het jaargetijde dat de Noordpool toegankelijk is voor schepen.
Niet alleen is de hoeveelheid ijs aan het veranderen
maar ook de leeftijd en de dikte ervan.
Je hebt misschien gehoord
dat door het slinken van zee-ijs het leefgebied kleiner wordt
van dieren die hiervan afhankelijk zijn
zoals zeehonden, walrussen of ijsberen.
De afname van zee-ijs veroorzaakt ook een toename van kusterosie,
en zorgt voor minder prooien voor zeevogels en zoogdieren.
Klimaatverandering en slinkend zee-ijs
veranderen ook het geluidslandschap van de Noordpool.
Wat bedoel ik met geluidslandschap?
Mensen die professioneel de oceanen afluisteren,
gebruiken daarvoor hydrofoons.
Dat zijn onderwatermicrofoons
waarmee we omgevingsgeluid opnemen--
het geluid om ons heen.
Het geluidslandschap beschrijft de elementen die bijdragen
aan dit geluidsveld.
Wat we op onze hydrofoons horen,
zijn de waarneembare geluiden van klimaatverandering.
We horen die veranderingen op drie fronten:
vanuit de lucht,
vanuit het water,
en vanaf het land.
Als eerste: lucht.
Wind op water maakt golven.
Deze golven maken belletjes,
de bellen barsten
en als dat gebeurt, maakt dat geluid.
Dit klinkt als gesis of geruis op de achtergrond.
Op een met ijs bedekte Noordpool
bereikt het meeste windgeluid niet de onderwaterwereld
omdat het ijs als een buffer fungeert tussen de atmosfeer en de zee.
Dit is een van de redenen
waarom de Noordpool zeer lage omgevingsgeluidsniveau's kan hebben.
Maar door het slinken van het zee-ijs
is er niet alleen meer van dit golfgeluid op de Noordpool,
maar ook het aantal stormen en de intensiteit ervan
neemt toe.
Dit zorgt allemaal voor meer geluid in een voorheen geluidloze oceaan.
Ten tweede: water.
Vanwege het afnemen van seizoensijs
migreren subarctische soorten naar het noorden,
en profiteren van de nieuwe leefomgeving die is ontstaan door meer open water.
Arctische walvissen, zoals deze Groenlandse walvis,
hebben geen rugvin
omdat ze zich aangepast hebben aan zwemmen in water bedekt met ijs.
En dan is iets wat uitsteekt op je rug niet handig
als je onder ijs door zwemt.
Wellicht weerhoudt dat in feite andere dieren ervan hier te zwemmen.
Maar overal waar we nu luisteren,
horen we de geluiden van vinvissen, bultrugwalvissen
en orka's
die steeds verder noordelijk migreren
steeds later in het seizoen.
Eigenlijk horen we
een invasie van de Noordpool door subarctische soorten.
En we weten niet wat dit betekent.
Zal er een strijd om voedsel zijn tussen Arctische en subarctische dieren?
Zullen deze subarctische soorten ziektes of parasieten met zich meebrengen?
Wat zullen de nieuwe geluiden die zij produceren,
doen met het geluidslandschap onder water?
Ten derde: land.
En met land...
bedoel ik de mens.
Door meer open water is er meer menselijke activiteit op de Noordpool.
Afgelopen zomer
voer een enorm cruiseschip door de Noordwestelijke Doorvaart--
de eens zo mystieke route tussen Europa en de Stille Oceaan.
Afnemend zee-ijs zorgt ervoor dat de mens vaker toegang krijgt tot de Noordpool.
De exploratie en winning van olie en gas neemt toe,
de kansen voor de commerciële zeevaart groeien
en het toerisme is in opkomst.
Lawaai van schepen zorgt voor een toename van stresshormonen bij walvissen
en kan voedingsgedrag verstoren.
Seismische luchtkanonnen met hun harde, laagfrequente geluid
dat iedere 10 tot 20 seconden klinkt,
heeft het zwem- en zanggedrag van walvissen veranderd.
Door al deze geluidsbronnen slinkt de akoestische ruimte
waarin de Arctische zeezoogdieren kunnen communiceren.
Arctische zeezoogdieren zijn wel gewend aan veel geluid
in bepaalde seizoenen.
Maar dit komt meestal van andere dieren of het zee-ijs,
en het zijn geluiden waarmee zij geëvolueerd zijn,
en deze geluiden zijn onmisbaar voor hen om te overleven.
Deze nieuwe geluiden klinken hard en zijn onbekend.
Ze beïnvloeden het milieu wellicht
op manieren die we denken te begrijpen,
maar ook op manieren die we niet begrijpen.
Denk eraan dat geluid het belangrijkste zintuig is voor deze dieren.
Niet alleen de natuurlijke leefomgeving van de Noordpool verandert snel,
maar ook de akoestische habitat.
Het lijkt wel alsof we deze dieren van het rustige platteland plukken
en midden in de grote stad neerzetten tijdens het spitsuur.
En zij kunnen niet ontsnappen.
Dus wat kunnen wij doen?
We hebben geen invloed op de wind
en kunnen dieren niet verbieden naar het noorden te migreren.
Maar we kunnen wel aan lokale oplossingen werken
om onderwatergeluid veroorzaakt door de mens te reduceren.
Bijvoorbeeld door schepen langzamer te laten varen
in het noordpoolgebied,
want langzame schepen zijn stille schepen.
We kunnen toegang beperken in seizoenen en gebieden
die belangrijk zijn tijdens het paren, voeden en migreren.
We kunnen stillere schepen ontwikkelen
en op andere manieren de zeebodem exploreren.
Het goede nieuws is
dat mensen hier al mee bezig zijn.
Maar uiteindelijk
moeten wij heel hard werken
om de door de mens veroorzaakte atmosferische veranderingen
om te keren of op z'n minst af te remmen.
Laten we terugkeren naar dit idee van een stille onderwaterwereld.
Het is goed mogelijk
dat veel walvissen die nu rond de Noordpool zwemmen,
vooral de soorten die lang leven zoals de Groenlandse walvis--
waarvan de Inuit zeggen dat ze tweemaal zo lang leven als de mens--
het is goed mogelijk dat deze walvissen al leefden in 1956
toen Jacques Cousteau zijn film maakte.
En achteraf gezien,
als we het geluid in aanmerking nemen dat we nu maken in de oceanen,
was het misschien wèl 'The Silent World'.
Dankjewel
(Applaus)