Hai tuần trước,
tôi đã ngồi
ở bàn bếp với vợ mình Katya,
và thảo luận về chủ đề tôi định sẽ thuyết trình hôm nay.
Chúng tôi có một cậu con trai 11 tuổi; tên Lincoln. Cháu đang ngồi chung bàn
làm bài tập về nhà môn Toán.
Và trong lúc tôi tạm dừng trò chuyện
với Katya, tôi nhìn sang Lincoln
và bất giác rùng mình
khi nhớ lại một thân chủ của mình.
Thân chủ của tôi là một chàng trai tên Will.
Cậu ta đến từ Bắc Texas.
Cậu không bao giờ biết rõ cha mình, vì ông ta đã bỏ đi
khi mẹ đang mang thai cậu.
Và vì thế, số phận của cậu định sẵn là được nuôi dạy bởi một bà mẹ đơn thân.
Điều đó cũng không sao
nếu bà mẹ đơn thân này
không bị tâm thần phân liệt,
và khi Will năm tuổi, bà ta cố giết cậu bằng một con dao chặt thịt.
Bà ta bị
chính quyền chuyển vào viện tâm thần,
và thế là những năm sau đó Will sống với anh trai
cho đến khi anh ta bắn vào ngực tự sát.
Sau đó,
Will bị đùn đẩy từ hết người này sang người khác trong nhà,
đến khi chín tuổi, cậu chuyển sang sống một mình.
Buổi sáng đó khi đang ngồi với Katya và Lincoln, tôi nhìn con trai mình,
và chợt nhận ra khi khách hàng của tôi, Will
ở cùng độ tuổi của cháu,
cậu đã phải sống tự lập suốt hai năm trời.
Cuối cùng cậu gia nhập băng đảng
và phạm
những tội ác cực kỳ nghiêm trọng,
bao gồm cả loại nghiêm trọng nhất
là giết người dã man.
Cuối cùng Will bị tử hình
để đền tội.
Nhưng hôm nay tôi không muốn
thảo luận
về vấn đề đạo đức của án tử hình. Hẳn nhiên tôi tin rằng thân chủ của mình
đáng nhẽ không nên bị xử tử, hôm nay tôi vẫn muốn
nói về án tử hình
theo cách mình chưa từng làm bao giờ,
theo một cách
hoàn toàn không gây tranh cãi.
Tôi tin tôi có thể làm thế,
bởi vì có một khía cạnh
của việc tranh cãi về án tử...
có thể là khía cạnh quan trọng nhất...
mà mọi người đều đồng tình,
kể cả phần đông những người ủng hộ án tử
và phần đông những người ủng hộ việc bãi bỏ án tử
đều cùng nhất trí.
Đó là khía cạnh mà tôi muốn khám phá.
Dù vậy, trước tiên, tôi muốn dành vài phút để nói với các bạn điều mà
một án tử sẽ tiết lộ,
và rồi sẽ kể cho bạn nghe về hai bài học tôi học được suốt 20 năm qua
khi làm luật sư cho những vụ tử hình,
sau khi nhìn nhận hơn một trăm vụ án theo cách này.
Các bạn có thể xem mỗi vụ án tử như một câu chuyện
có bốn chương.
Chương đầu của mọi vụ án đều y hệt nhau,
và đều rất bi thảm.
Nó bắt đầu khi kẻ giết người
còn là một con người ngây thơ,
và sau đó phải hầu tòa
bị kết án và xử tội chết,
và án tử đó cuối cùng
sẽ được tòa án phúc thẩm của bang xác nhận.
Chương thứ hai kể về một thủ tục pháp lý phức tạp được gọi là
kháng cáo toà án bang.
Chương ba là một thủ tục pháp lý còn phức tạp hơn được gọi là
tiến trình xem xét chứng cứ phạm tội.
Và chương thứ tư
là chương mà rất nhiều chuyện sẽ xảy ra. Luật sư có thể đệ đơn khoan hồng,
họ có thể tiến hành một vụ kiện tụng phức tạp hơn,
hoặc có thể sẽ chẳng làm gì cả.
Chương bốn luôn kết thúc
bằng một vụ tử hình.
Khi tôi bắt đầu đại diện cho phạm nhân tử hình hơn 20 năm trước,
tử tù không có quyền thuê luật sư
trong cả chương hai hay chương bốn của câu chuyện.
Họ chỉ có một mình.
Thực tế, mãi đến cuối những năm 1980 họ mới
có quyền có luật sư trong chương ba
của câu chuyện.
Nên tất cả những tử tù này chỉ có thể
dựa vào những luật sư tình nguyện
giúp họ xử lý việc tố tụng.
Vấn đề là có quá nhiều tử tù so với
số luật sư vừa có hứng thú vừa có năng lực để theo đuổi vụ kiện.
Vậy nên việc
các luật sư có khuynh hướng tham gia vào những vụ đã ở chương bốn...
cũng hợp lý thôi, dĩ nhiên. Đó là những vụ khẩn cấp nhất;
của những người gần án tử nhất.
Vài luật sư trong số này thành công; họ thu xếp được vụ xử mới cho khách hàng.
Người khác thì giúp kéo dài thời gian sống cho khách hàng, đôi lúc là
vài năm, hoặc là vài tháng.
Nhưng một điều đã không xảy ra
là số lượng các vụ án tử hàng năm ở Texas
không hề giảm một cách đáng kể.
Thực tế, bạn có thể thấy từ biểu đồ này, kể từ khi án tử hình ở Texas
có hiệu lực vào nửa cuối những năm 90,
chỉ có vài năm có số lượng án tử thường niên giảm xuống
dưới 20 vụ.
Trong một năm điển hình ở Texas,
chúng tôi ước tính có
hai người bị tử hình một tháng.
Trong vài năm ở Texas, chúng ta đã xử tử gần 40 người, và con số này
chưa bao giờ giảm xuống đáng kể trong suốt 15 năm qua.
Vậy mà, cùng lúc chúng ta tiếp tục xử tử
cùng số lượng người mỗi năm,
thì số lượng người bị tuyên án tử
hàng năm
lại sụt giảm đáng kể.
Vậy là ta có nghịch lý này,
số lượng người bị tử hình vẫn cao
nhưng số lượng bị tuyên án tử mới đã giảm xuống.
Tại sao vậy?
Nó không thể đổ cho tỉ lệ giết người đã giảm,
bởi vì tỉ lệ này vẫn chưa giảm xuống
đáng kể để đường kẻ đỏ trên biểu đồ đi xuống.
Thay vào đó điều đã xảy ra là
các thẩm phán đã bắt đầu tuyên án tù chung thân vĩnh viễn
cho ngày càng nhiều người,
thay vì đưa họ đến phòng xử tử.
Tại sao lại có chuyện đó?
Nó không phải vì không giải quyết được số đông ủng hộ
cho hình phạt tử hình. Những người phản đối án tử đã thuyết phục mạnh mẽ
đến nỗi số lượng ủng hộ án tử ở Texas đã giảm xuống còn thấp nhất từ trước đến giờ.
Bạn có hiểu thấp nhất ở Texas từ trước đến giờ là gì không?
Có nghĩa là dưới 60%.
Hiện tại con số này đã là quá tốt so với giữa những năm 80, khi có đến
hơn 80%,
nhưng ta không thể giải thích mối liên hệ giữa giảm án tử với
án tù chung thân bởi sự sụt giảm của sự ủng hộ với án tử hình,
bởi vì nhiều người vẫn còn ủng hộ nó.
Điều gì đã gây nên hiện tượng này?
Điều xảy ra là
các luật sư
đại diện cho tử tù đã chuyển sự chú ý của mình sang
những chương sớm hơn trong câu chuyện về án tử hình.
Vậy là 25 năm trước, họ chú ý đến chương bốn.
Và chuyển từ chương bốn ở 25 năm trước sang chương ba
vào cuối những năm 80.
Và họ chuyển từ chương ba ở cuối năm 80 sang chương hai
vào giữa những năm 90. Và bắt đầu từ giữa đến cuối những năm 90,
họ bắt đầu chú ý đến chương một của câu chuyện.
Giờ thì bạn có thể nghĩ sự sụt giảm về án tử và gia tăng về
án chung thân là tốt hay xấu.
Nhưng tôi không muốn thảo luận vấn đề đó hôm nay.
Tất cả những gì tôi muốn nói là lí do điều này xảy ra
là vì những luật sư bào chữa cho án tử hình đã nhận ra
họ càng sớm tham gia vào vụ án,
thì khả năng cứu được tính mạng khách hàng càng cao.
Đó là điều đầu tiên tôi học được.
Còn đây là điều thứ hai:
Thân chủ tôi, cậu Will
không phải trường hợp ngoại lệ của luật;
cậu ta vẫn phải chịu án.
Thỉnh thoảng tôi nói, nếu bạn cho tôi biết tên của một tử tù..
không cần biết anh ta ở bang nào, hay tôi đã từng gặp anh ta chưa
tôi vẫn viết được tiểu sử của anh ta cho bạn.
Và khoảng 8 trong số 10 lần,
những chi tiết của tiểu sử đó
sẽ gần như chính xác.
Và lí do là 80% tử tù
là những người lớn lên từ cùng kiểu gia đình tan vỡ như của Will.
80% tử tù
là những người đã từng
vào trại cải tạo tuổi vị thành niên.
Đó là bài học thứ hai
tôi học được.
Giờ chúng ta đã đến chóp của góc độ
nơi mọi người sẽ cùng tán đồng.
Mọi người trong phòng này có thể đồng ý hay không
về việc Will bị tử hình,
nhưng tôi nghĩ mọi người sẽ đồng ý
rằng phiên bản tốt nhất có thể có của câu chuyện này
sẽ là
không có vụ giết người nào xảy ra cả.
Chúng ta làm điều đó bằng cách nào?
Khi con trai Lincoln của chúng tôi phải giải một bài toán
hai tuần trước, một bài toán khá rối rắm và phức tạp.
Cháu học được rằng khi đối mặt với những vấn đề phức tạp,
thỉnh thoảng cách giải quyết là chẻ nó thành những vấn đề nhỏ hơn.
Đó là cách giải quyết hầu hết rắc rối trong toán học và vật lý, ngay cả chính sách xã hội
ta chia nó thành những phần nhỏ hơn dễ giải quyết hơn.
Nhưng thỉnh thoảng,
như cựu tổng thống Dwight Eisenhower có nói,
cách để giải quyết một vấn đề
là nhìn nó ở một góc độ khái quát hơn.
Và cách để giải quyết vấn đề này
là nhìn nhận án tử hình một cách bao quát hơn.
Chúng ta phải có quy định à, được thôi.
Chúng ta có một câu chuyện 4 chương
về án tử hình,
nhưng điều gì xảy ra trước khi
câu chuyện đó bắt đầu?
Làm cách nào chúng ta can thiệp vào cuộc sống của một kẻ giết người
trước khi hắn trở thành kẻ giết người?
Chúng ta có những lựa chọn nào
để kéo con người này
ra khỏi con đường
sẽ dẫn đến kết cục mà mọi người -
những người ủng hộ và phản đối án tử -
đều nghĩ
là một kết cục tồi tệ:
giết hại mạng sống của một người vô tội?
Bạn biết đấy, đôi khi mọi người nói
điều đó
chẳng phải phát kiến tân tiến gì.
Và họ nói vậy vì những phát kiến vượt bậc rất phức tạp
và vấn đề chúng ta đang nói đến hiện nay thì chỉ nhỏ nhặt thôi.
Đó là khoa học tên lửa;
đó là biểu hiện toán học
cho động lực được thúc đẩy bởi một quả tên lửa.
Vấn đề chúng ta đang nói hôm nay
cũng phức tạp tương tự vậy.
Vấn đề chúng ta đang nói hôm nay cũng
là một phát hiện vượt bậc.
Khách hàng của tôi Will
và 80% những người đang bị án tử
có năm chương cuộc đời
diễn ra trước
bốn chương của câu chuyện về án tử.
Tôi nghĩ ta có thể can thiệp vào năm chương này,
những thời điểm trong cuộc sống của họ mà
xã hội có thể can dự vào và kéo họ khỏi ra con đường
dẫn đến kết cục mà tất cả chúng ta - những người ủng hộ hoặc
phản đối án tử -
đều cho rằng rất tồi tệ.
Giờ thì, trong mỗi chương của năm chương:
khi mẹ cậu ta mang thai cậu ta;
trong những năm tháng trẻ thơ của cậu ta;
khi cậu ta ở tiểu học;
khi cậu ta vào cấp hai và cấp ba;
khi ở trại cải tạo trẻ vị thành niên, trong mỗi chương của 5 chương đó,
có hàng loạt những việc mà xã hội có thể làm.
Thực ra, nếu ta chỉ cần tưởng tượng về
năm cách can thiệp khác nhau, nhiều cách xã hội có thể tham gia
trong mỗi chương trong năm chương đó,
và phối trộn chúng theo bất kì cách nào ta muốn
thì sẽ có 3000, hoặc hơn, cách thức
ta có thể làm để đưa những đứa trẻ như Will
ra khỏi bãi lầy chúng đang sa vào.
Nên hôm nay tôi không đứng đây
để nói về các giải pháp.
Nhưng việc chúng ta còn nhiều điều phải học,
không có nghĩa ta chưa hiểu biết gì.
Chúng ta học được kinh nghiệm từ những bang khác
rằng có cực kì nhiều cách can thiệp
có thể sử dụng ở Texas, và ở những bang chưa dùng đến,
để ngăn chặn cái hậu quả mà chúng ta cùng đồng ý là rất tồi tệ.
Tôi xin chỉ nêu lên vài cách.
Hôm nay tôi sẽ không nói đến việc phải chấn chỉnh lại hệ thống pháp luật.
Đó là đề tài tốt nhất nên được thảo luận ở nơi chỉ gồm những luật sự và thẩm phán.
Thay vào đó, hãy để tôi nói về vài cách thức can thiệp
có thể hiện thực hóa,
bởi vì chúng là những cách sẽ được thực hiện
khi những nhà làm luật và hoạch định chính sách, khi người đóng thuế và các công dân,
cùng đồng thuận rằng đó là điều cần làm
và là cách ta nên sử dụng tiền của mình.
Ta có thể hỗ trợ dịch vụ chăm sóc trẻ em
cho những đứa trẻ thiệt thòi về kinh tế và những mặt khác,
và ta có thể cung cấp dịch vụ miễn phí.
Và ta có thể kéo những đứa trẻ như Will ra khỏi vũng lầy chúng đang sa vào.
Có những bang đã làm điều đó, chúng ta thì chưa.
Ta có thể có những trường học đặc biệt, cả ở bậc cấp ba
lẫn cấp hai, nhưng ngay cả ở lớp 5,
những đứa trẻ thiệt thòi về kinh tế và nhiều yếu tố khác, và cụ thể là những trẻ
đã bị đưa vào
trại giáo dưỡng.
Đã có rất nhiều bang thực hiện được;
Texas thì chưa.
Một điều ta có thể làm...
à, có cả tá điều ta có thể làm, nhưng có một điều
tôi xin được nhắc đến, và là điều gây tranh cãi duy nhất
tôi nói hôm nay.
Ta có thể can dự
xông xáo hơn
vào những gia đình tan vỡ nghiêm trọng,
và đưa lũ trẻ ra khỏi đó
trước khi mẹ chúng xách dao lên và dọa giết chúng.
Nếu làm điều đó,
ta sẽ cần một chỗ cho chúng trú ngụ.
Và dù ta có làm điều đó, thì cũng sẽ có những đứa trẻ bị sa lầy
và sẽ kết thúc như kết cục của chương cuối trước khi câu chuyện giết người bắt đầu,
cuối cùng chúng sẽ bị đưa vào trại cải tạo.
Và dù chuyện đó có xảy ra,
thì nó vẫn chưa trễ.
Vẫn còn thời gian để chỉnh đốn chúng,
nếu chúng ta tính đến việc sửa sai,
chứ không phải trừng phạt chúng.
Có hai giáo sư ở Đông Bắc, một ở Yale và một ở Maryland
đã lập nên một ngôi trường
kết nối với một trại giam giữ trẻ vị thành niên.
Bọn trẻ ở trong tù, nhưng vẫn đến trường mỗi sáng từ tám giờ
đến bốn giờ chiều.
Công tác chuẩn bị khá khó khăn.
Họ phải tuyển giáo viên
những người muốn dạy trong tù, họ phải vạch ra ranh giới chặt chẽ
giữa những người làm việc tại trường và hội đồng trại giam,
và mệt mỏi hơn cả, là họ phải tạo ra một chương trình giáo dục mới vì
bạn biết sao không?
Người ta không ra vào trại giam theo những kì học thông thường.
Nhưng họ đã làm tất cả những điều đó.
Vậy thì những thứ này có điểm chung nào?
Điểm chung của chúng là chúng đều tốn tiền.
Vài người trong phòng này có thể sống đủ lâu để nhớ
đến một gã trên quảng cáo lọc dầu cũ.
Anh ta từng nói, "À, bạn có thể trả tôi ngay
hoặc trả sau cũng được."
Điều chúng ta đang làm
với hệ thống án tử hình
là đang trả sau.
Nhưng vấn đề là
với mỗi 15,000 đô ta dùng để can thiệp vào
cuộc sống của những đứa trẻ thiệt thòi về kinh tế và mặt khác
trong những chương sớm hơn,
ta sẽ tiết kiệm được 80,000 đô tổn thất cho những vấn đề liên quan đến phạm tội.
Cho dù bạn không đồng ý
về vấn đề đạo đức của việc chúng ta làm,
thì nó cũng sẽ có lợi về mặt kinh tế.
Tôi muốn kể cho các bạn nghe cuộc trò chuyện cuối tôi có với Will.
Đó là ngày cậu ấy bị tử hình,
và chúng tôi chỉ nói chuyện.
Không còn làm gì được
cho trường hợp của cậu nữa.
Và chúng tôi nói về cuộc đời của cậu.
Và đầu tiên cậu kể về cha mình, người cậu chẳng biết tí gì,
người đã chết,
và rồi đến mẹ cậu,
người mà cậu biết,
người vẫn còn sống.
Và tôi bảo cậu,
"Tôi biết.
Tôi đã đọc hồ sơ.
Tôi biết là bà ta muốn giết cậu."
Tôi nói, "Nhưng tôi luôn băn khoăn liệu cậu có thực sự
nhớ đến nó không."
Tôi nói, "Tôi chẳng nhớ được gì
lúc mình năm tuổi cả.
Có thể cậu nhớ do có ai đó kể lại."
Và cậu ta nhìn tôi và rướn người về trước,
rồi nói, "Giáo sư", cậu ta biết tôi 12 năm rồi nhưng vẫn gọi tôi là Giáo sư.
Cậu nói, "Giáo sư, tôi không muốn tỏ ra bất kính,
nhưng khi mẹ ông
cầm một con dao trông to hơn ông nhiều,
và rượt đuổi ông khắp nhà gào thét rằng muốn giết ông,
và ông phải giam mình trong nhà tắm vừa chặn cửa vừa
hét lên kêu cứu cho tới khi cảnh sát tới,"
cậu ta nhìn tôi rồi nói,
"đó là thứ ông không bao giờ quên được."
Tôi hi vọng có một điều tất cả các bạn sẽ không quên:
Trong khoảng thời gian từ lúc bạn tới đây sáng nay tới khi nghỉ ăn trưa,
sẽ có khoảng 4 kẻ giết người
trên toàn nước Mỹ.
Chúng ta sẽ cống hiến một nguồn lực xã hội khổng lồ để trừng phạt tội phạm,
và đó là điều đúng, vì chúng ta cần trừng trị
những kẻ làm điều xấu.
Nhưng ba trong số những tội ác đó có thể được ngăn chặn.
Nếu ta nhìn bao quát hơn
và dành sự chú ý lên những chương trước,
thì sẽ không bao giờ phải đặt bút viết dòng đầu tiên
bắt đầu câu chuyện về án tử hình.
Xin cảm ơn.
(Vỗ tay)