Detédevos un momento,
e pensade nun virus.
Que vos vén á cabeza?
Unha doenza?
Medo?
De seguro algo moi desagradable.
Porén, non todos os virus son iguais.
É certo, algúns deles causan doenzas devastadoras.
Pero outros poden facer xusto o contrario: curar doenzas
Estes virus chámanse "fagos".
A primeira vez que oín falar dos fagos foi no 2013.
Meu sogro, que é cirurxián,
faloume sobre unha muller á que estaba tratando.
Tiña unha ferida no xeonllo que precisou múltiples operacións,
e durante o proceso
desenvolveu na perna unha infección bacteriana crónica.
Por desgraza, as bacterias causantes da infección non respondían
a ningún antibiótico dispoñible.
Chegados a este punto, a única opción que quedaba era amputar a perna
para evitar que a infección se espallase máis.
Meu sogro buscaba desesperadamente outra solución
e optou por un tratamento experimental empregando fagos como último recurso.
E adiviñade o que pasou. Funcionou.
Tres semanas despois de empregar os fagos, a infección crónica curou,
aínda cando ningún antibiótico funcionara.
Fascinoume esta peculiar idea:
un virus que cura unha infección.
Ata hoxe, sigo abraiado coas posibilidades médicas dos fagos.
E de feito o ano pasado deixei o traballo para crear unha empresa neste ámbito.
Agora ben, que é un fago?
A imaxe que vedes aquí foi tomada cun microscopio electrónico.
Iso significa que o que se ve en pantalla é en realidade extremadamente minúsculo.
Esa cousa granulada do medio cunha cabeza, un corpo longo
e uns cantos pés
é a imaxe dun fago prototípico.
A que é riquiño?
(Risos)
Agora, ollade a vosa man.
No noso equipo, estimamos que tedes máis de 10 mil millóns de fagos
en cada unha das mans.
Que están facendo aí?
(Risos)
Pois ben, os virus son bos infectando células
E os fagos dedícanse a infectar bacterias.
A vosa man, como a maior parte do voso corpo,
é un fervedoiro de actividade bacteriana,
o que a fai un lugar perfecto de caza para os fagos.
Xa que ó fin e ó cabo, os fagos cazan bacterias.
Tamén é importante saber que son cazadores moi selectivos.
Normalmente un fago só pode infectar unha especie bacteriana.
O fago que vedes aquí nesta representación,
caza unha bacteria chamada Staphylococcus aureus,
que se coñece como SARM na súa forma resistente ós antibióticos.
Causa infeccións na pel ou en feridas.
Os fagos cazan cos pés
En realidade, os pés son receptores extremadamente sensibles,
que buscan unha superficie en particular nas células bacterianas.
Unha vez atopada,
o fago acóplase á parede celular da bacteria
e despois inxecta o seu ADN.
O ADN atópase na cabeza do fago
e viaxa ata a bacteria a través do corpo longo.
Neste intre, o fago reprograma a bacteria
para producir unha morea de novos fagos.
Deste xeito, a bacteria convértese nunha fábrica de fagos.
Cando se acumulan entre 50 e 100 fagos dentro da célula bacteriana
estes xa son capaces de liberar unha proteína
que rompe a parede celular da bacteria.
Ó estalar a bacteria libéranse os fagos
e van de caza outra vez para infectar unha nova bacteria.
Síntoo, se cadra isto tamén semella un arrepiante virus.
Pero esta capacidade específica dos fagos,
a de multiplicárense dentro de bacterias e despois matalas,
é a que os fai tan interesantes dende un punto de vista médico.
O outro aspecto que considero de sumo interese
é a escala a que isto acontece.
Hai cinco anos non tiña nin idea sobre fagos
Pero hoxe podo afirmar que son parte dun principio natural.
Os fagos e as bacterias remóntanse ós primeiros días da evolución.
Sempre existiron conxuntamente controlándose entre si.
De feito, é a historia do yin e o yang, a do o cazador e a presa,
a nivel microscópico.
Algúns científicos ata consideran
que os fagos son os organismos máis abundantes do planeta.
Así que antes de seguir falando do seu potencial médico,
penso que todos deberíamos coñecer os fagos e o seu papel na Terra:
cazan, infectan e destrúen bacterias.
Como é que temos algo que funciona tan ben na natureza,
todo o tempo, en calquera lugar,
e aínda así na maior parte do mundo
non hai unha menciña no mercado
que empregue este principio para combater infeccións bacterianas?
A resposta sinxela é: non se desenvolveu aínda unha menciña deste tipo,
polo menos unha que cumpra cos estándares de regulación occidentais,
que serven de referencia para a maioría do mundo.
Para enterdermos o porqué, é preciso mirarmos cara ao pasado.
Esta é unha foto de Félix d'Herelle.
É un dos dous científicos ós que se atribúe o descubrimento dos fagos.
Aínda que cando os descubriu en 1917 non tiña idea
do que acababa de descubrir.
Estaba interesado nunha enfermidade chamada disentería bacilar,
unha infección bacteriana que provoca diarrea aguda
e que estaba matando unha morea de xente,
xa que daquela aínda non había cura para as infeccións bacterianas.
Estaba observando mostras de pacientes que sobreviviran a esta enfermidade.
E atopou que algo estraño estaba pasando.
Algo nas mostras estaba matando as bacterias
que supostamente causaban a enfermidade.
Para saber o que estaba pasando, realizou un experimento ben enxeñoso.
Colleu unha mostra, filtrouna
ata que estaba seguro de que só podía quedar algo minúsculo,
e despois engadiu unha pinguiña a cultivos de bacterias novos.
E observou que nunhas horas
as bacterias morreran.
Repetiu entón o experimento, filtrou outra vez a mostra, colleu unha pinguiña
e engadiuna á seguinte quenda de bacterias frescas.
Fixo isto en cadea 50 veces,
e sempre obtivo o mesmo resultado.
E chegado a este punto, concluíu dúas cousas.
En primeiro lugar, a máis obvia: si, algo estaba matando as bacterias
e estaba nese líquido.
A outra: tiña que ser algo de natureza biolóxica,
xa que unha pinguiña de nada era abondo para provocar un gran impacto.
Ó axente que atopou chamoulle "microbio invisible"
e denominouno "bacteriófago",
que literalmente significa "que come bacterias".
E por certo, este foi un dos descubrimentos máis importantes
da microbioloxía moderna.
Unha chea de técnicas modernas baséanse no coñecemento sobre os fagos
na edición xenómica e noutras áreas.
E precisamente hoxe, outorgouse o premio Nobel de Química
a dous científicos que traballan con fagos e que desenvolven menciñas baseadas neles.
Nos anos 20 e 30 do século pasado,
viuse inmediatamente o potencial médico dos fagos.
Á fin e ao cabo, aínda que invisibles,
había algo que mataba bacterias cunha alta efectividade.
Empresas que aínda hoxe existen, como Abbott, Squibb ou Lilly,
vendían preparados de fagos.
Pero a verdade é que se partes dun microbio invisible
é moi difícil obter unha menciña fiable.
Imaxinade como sería ir hoxe en día á FDA
e falarlles dun virus invisible
que lle queres dar ós pacientes.
Cando os antibióticos químicos apareceron nos anos 40,
cambiaron as regras do xogo por completo.
E este tipo tivo un papel moi importante.
É Alexander Fleming.
Gañou o Premio Nobel de Medicina
polas súas contribucións ó desenvolvemento
do primeiro antibiótico: a penicilina.
Os antibióticos funcionan dun xeito moi distinto ós fagos.
A maioría deles inhiben o crecemento das bacterias
e non lles importa moito que tipo de bacteria sexa.
Os que se denominan de amplo espectro
son efectivos para unha morea de bacterias.
Comparados cos fagos, que son extremadamente precisos
contra unha especie bacteriana,
a vantaxe é evidente.
No seu día, isto tivo que ser como un soño feito realidade.
Tiñas un paciente sospeitoso de ter unha infección bacteriana
dábaslle o antibiótico,
e sen ter que saber nada sobre a bacteria causante da enfermidade
a maioría dos pacientes recuperábanse.
E axiña que se desenvolveron máis e máis antibióticos
convertéronse con razón na principal terapia para as infeccións bacterianas.
E por certo, contribuíron enormemente á nosa esperanza de vida.
Hoxe en día é posible realizar intervencións complexas
e cirurxías médicas
porque hai antibióticos,
e non nos arriscamos a que o paciente morra ó día seguinte
por unha infección bacteriana que puido contraer durante a operación.
Así que comezamos a esquecernos dos fagos, en especial na medicina occidental.
E ata certo punto, cando era novo, a crenza era:
o problema das infeccións bacterianas está resolto, hai antibióticos.
Hoxe sabemos que isto non é certo, claro.
Hoxe, a maioría oiriades falar das superbacterias.
Son bacterias que se tornaron resistentes
á maioría dos antibióticos que levamos desenvolvidos
para tratar unha infección.
Como chegamos ata aquí?
Non eramos tan listos como pensabamos.
Ó empezar a usar antibióticos en todas partes,
nos hospitais para tratar e previr, na casa para un catarro común,
nas granxas, para manter os animais sans,
as bacterias evolucionaron.
Na arremetida de antibióticos á que se viron sometidas,
as bacterias que mellor souberon adaptarse sobreviviron.
Agora chamámoslles "bacterias multirresistentes".
Deixádeme que vos dea un dato preocupante.
Nun estudo recente encargado polo goberno británico,
estimouse que para o ano 2050,
poden morrer dez millóns de persoas ó ano por infeccións resistentes ás menciñas.
Comparado coas oito millóns de mortes anuais por cancro actuais
podedes ver que é un dato que mete medo.
Pero as boas novas son que aínda contamos cos fagos.
E deixádeme dicirvos, non lle teñen medo á resistencia ós antibióticos.
(Risos)
Seguen cazando e matando bacterias ó noso redor coma se nada.
E aínda por riba son selectivos, o que é algo moi bo actualmente.
Hoxe, somos quen de identificar con certeza un patóxeno bacteriano
que causa unha infección en distintos contornos.
A súa selectividade axudaranos a evitar algúns efectos secundarios
comunmente asociados ós antibióticos de amplo espectro.
Pero quizais a mellor noticia é que xa non son microbios invisibles.
Podemos miralos.
Fixémolo xuntos hai un intre.
Podemos secuenciar o seu ADN,
entendemos como se replican
e comprendemos as súas limitacións.
Estamos nun excelente momento
para desenvolver menciñas efectivas e fiables baseadas en fagos.
E xusto iso é o que está pasando no mundo.
Máis de 10 empresas biotecnolóxicas, incluída a nosa,
están desenvolvendo fagoterapias para tratar infeccións bacterianas en humanos.
Estanse a realizar ensaios clínicos en Europa e nos EE. UU.
Estou convencido de que nos atopamos ás portas
do rexurdimento da terapia con fagos.
E, para min, a maneira axeitada de representar un fago é algo tal que así.
(Risos)
Para min, os fagos son os superheroes que levamos tempo agardando
na nosa loita contra as infeccións resistentes ós antibióticos.
Así que a próxima vez que pensedes nun virus,
lembrade esta imaxe.
Despois de todo, nunca saberedes cando un fago vos pode salvar a vida.
Grazas.
(Aplausos)