Soğuk, güneşli bir Mart günüydü.
Riga'da cadde boyunca yürüyordum.
Kış mevsiminin yavaş yavaş bittiğini hatırlıyorum.
Hâlâ etrafta biraz kar vardı
ama kaldırım temiz ve kuruydu.
Eğer Riga'da yaşadıysanız
baharın getirdiği ilk işaretlerin verdiği rahatlık hissini bilirsiniz
ve o, vıcık vıcık kar ve çamur karışımından
güçlükle yürümek zorunda değilsinizdir.
Orada gezintimin tadını çıkarırken
aniden önümdeki kaldırıma basılmış,
koyu gri tuğlaların üstüne yazılmış
beyaz harflerden oluşan bir duvar yazısı fark ettim.
"Sorumluluğunuz nerede?" diyordu.
Bu soru beni olduğum yerde durdurdu.
Orada durup anlamını düşünürken
Riga Belediyesi Sosyal Yardım Bakanlığı'nın önünde durduğumu fark ettim.
Demek ki bu duvar yazısının sahibi her kimse,
bu soruyu sosyal yardıma başvurmaya gelen insanlara soruyordu.
O kış,
Letonya'daki finansal krizin sonuçları hakkında araştırma yapıyordum.
Küresel Mali Kriz 2008 yılında patlak verdiğinde
Letonya'nın küçük ve açık ekonomisi çok zarar gördü.
Bilanço defterlerini dengelemek için
Letonya hükûmeti, bir iç devalüasyon stratejisi edindi.
Esasında bu, sert bir biçimde kamu bütçesinin harcamalarını azaltmak demekti.
Yani kamu çalışanlarının maaşlarını kesmek,
sivil kamu hizmetlerini azaltmak,
işssizlik parasını ve diğer sosyal yardımları kesmek
ve vergileri arttırmak demekti.
Annem, hayatı boyunca bir tarih öğretmeni olarak çalışmıştı.
Tasarruf etmek, onun için aniden maaşının %30'unun
kesilmesini görmek demekti.
Annemin bulunduğu ya da daha kötü durumda olan birçok insan vardı.
Bu krizin bedeli, sıradan Letonyalıların omuzlarına bindirilmişti.
Krizin ve tasarruf etmenin sonucunda
Letonya ekonomisi iki yıllık bir dönemde %25 küçüldü.
Sadece Yunanistan, karşılaştırılabilir bir ölçekte
ekonomik daralmadan muzdarip olmuştu.
Ama Yunanlar, Atina'da sürekli ve sıklıkla şiddetli
prostestolar yaparak aylarca sokaktaydılar.
Riga'daki herkes ise sessizdi.
Önde gelen ekonomistler "The New York Times" gazetesinin köşe yazılarında
tasarruf etme rejiminin bu ilginç ve aşırı
Letonyalı tecrübesi hakkında kavga ediyorlardı
ve Letonyalı toplumun buna
nasıl katlandığına inanamayarak olanı izliyorlardı.
O zamanlar Londra'da okuyordum
ve oradaki işgal hareketini,
şehirden şehire nasıl yayıldığını hatırlıyorum.
Madrid'den New York'a oradan Londra'ya.
%99'a karşı %1.
Hikâyeyi biliyorsunuz.
Ama Riga'ya vardığımda
işgalin yankıları yoktu.
Letonyalılar sadece buna katlanıyorlardı.
Yerel bir tabirle, istemeden yapılması gerekeni yapıyorlardı.
Doktora araştırmam için
Sovyet öncesi dönemde devlet-vatandaş ilişkisinin Letonya'da nasıl değiştiği
üzerine çalışmak istedim.
Araştırma yeri olarak da
işsizlik ofisini seçtim.
2011'in sonbaharında oraya gittiğimde
"Aslında krizlerin etkilerinin nasıl vuku bulduğuna
ve krizden en kötü şekilde etkilenen, işlerini kaybeden insanların
nasıl tepki verdiğine ilk elden şahit oluyorum." dedim.
İşsizlik ofisinde tanıştığım insanlarla röportaj yapmaya başladım.
Hepsi iş arayan olarak kayıt olmuşlardı ve devletten biraz yardım bekliyorlardı.
Ama çok geçmeden bu yardımın belirli bir türde olduğunu keşfediyordum.
Biraz nakit para yardımı vardı
ama çoğunlukla devlet yardımı çeşitli sosyal programlar biçiminde oluyordu
ve bu programların en büyüğü
"Rekabeti Arttıran Aktiviteler" olarak adlandırılıyordu.
Esasında işsizlerin katılmaya teşvik edildiği
bir dizi seminerden oluşan bir programdı.
Ben de onlarla bu seminerlere katılmaya başladım
ve birkaç paradoks dikkatimi çekti.
Hayal edin:
Kriz hâlâ sürüyor,
Letonya'nın ekonomisi daralıyor,
neredeyse kimseyi işe almıyorlar
ve biz orada
küçük, iyi aydınlatılmış o sınıfta
15 kişilik bir grup olarak, iş piyasasında
başarılı olmamızı engellediği söylenen kişisel güçlü yanlarımızın,
zayıflıklarımızın ve içimizdeki uğursuzlukların olduğu listeler
üzerinde çalışıyoruz.
En büyük yerel banka kurtarılırken
ve bu kurtarmanın bedeli nüfusun omuzlarına yüklenirken
bir daire içinde oturuyor ve stresli hissettiğimizde
derin bir nefes almayı öğreniyoruz.
(Derin bir nefes alır)
İpotekli evlere el konulurken
ve binlerce insan göç ederken
bize büyük hayaller kurmamız ve hayallerimizi takip etmemiz söylendi.
Bir sosyolog olarak
sosyal politikaların devlet ve vatandaş arasındaki iletişimin
önemli bir biçimi olduğunu biliyorum.
Bu programda verilen mesaj,
eğitimcilerden birinin sözlerini dile getirmek gerekirse,
"Sadece yap."
Tabii ki de Nike'dan alıntı yapıyordu.
Devlet sembolik olarak işsiz insanlara bir mesaj gönderiyordu;
daha aktif olmalısınız, daha çok çalışmalısınız,
kendinizi geliştirmelisiniz, içinizdeki uğursuzlukları yenmelisiniz,
kendinize daha fazla güvenmelisiniz.
Sanki işsiz olmak onların kişisel başarısızlıklarıymış gibi.
Krizin ızdırapları,
derin ve düşünceli nefes almakla
birisinin vücudunda üstesinden gelinen
bireysel bir stres tecrübesi olarak muamele gördü.
Bireylerin sorumluluğuna vurgu yapan bu tarz programlar
gitgide dünya genelinde yaygınlaştı.
Sosyolog Loic Wacquant'ın "Neoliberal İnsan Başlı At Devleti"
olarak adlandırdığı bir yükselişin parçasılar.
Sizin de anımsayacağınız üzere insan başlı at,
Antik Yunan kültüründeki mitolojik bir yaratık.
Yarı insan yarı canavar.
Üst bedeni bir insan bedeniyken alt bedeni bir atın gövdesinden oluşuyor.
İnsan Başlı At Devleti,
alt tabakadakiler hor görülüp kaçışırken
insan yüzünü üst tabakaya dönen
bir devlet demek.
Yani zirvedeki yüksek gelirliler ve büyük işletmeler
vergi indirimi ve diğer destekleyici politikalardan yararlanırken
işsizlerden ve yoksullardan
devletin yardımı için değerli olduklarını kanıtlamaları,
ahlaki anlamda disiplinli olmaları isteniyor,
sorumsuz, pasif ya da tembel olarak damgalanıyor
ya da sıklıkla suçlu muamelesi görüyorlar.
Letonya'da 90'lardan beri kesin olarak
mevcut olan bir İnsan Başlı At devletimiz var.
Örneğin, bu yıla kadar yürürlükte olan sabit gelir vergisini düşünelim.
Bu vergi, en çok kazanan insanların yararınayken
nüfusun dörtte biri yoksulluk içinde yaşamaya devam ediyor.
Kriz ve tasarruf etme bu tarz sosyal eşitsizlikleri daha da kötü hâle getirdi.
Bankaların başkenti ve varlıklı insanlar korunurken
en çok kaybeden insanlara
bireysel sorumlulukla ilgili dersler öğretiliyordu.
O seminerlerde tanıştığım insanlarla konuşurken
sinirli olmalarını bekliyordum.
Bireysel sorumlulukla ilgili
olan bu derslere karşı çıkmalarını bekliyordum.
Ne de olsa kriz onların suçu değildi yine de yüküne katlanıyorlardı.
Ama insanlar benimle hikâyelerini paylaştıkça
sorumluluk fikrinin gücü
tekrar tekrar dikkatimi çekti.
Tanıştığım insanlardan bir tanesi Žanete'ydi.
23 yıl çalışmıştı,
Riga'daki meslek okulunda dikiş ve diğer el işlerini öğretmişti.
Şimdi ise kriz ortaya çıktı
ve okul, tasarruf etme tedbiri olarak kapatıldı.
Eğitim sisteminin yeniden yapılandırılması kamu parasını korumanın bir yoluydu.
Ülke genelinde 10.000 öğretmen işini kaybetti
ve Žanete de onlardan biri.
İşini kaybetmenin onu çaresiz bir duruma
soktuğunu bana anlattıklarından biliyorum.
Boşanmış ve ihtiyaçlarını karşılaması gereken 2 genç çocuğu var.
Yine de konuşurken
krizin gerçekten bir fırsat olduğunu söyledi.
"Bu sene 50 yaşına giriyorum,
sanırım hayat bana bu şansı etrafıma bakmam ve durmam için verdi.
Çünkü bunca yıl aralıksız çalıştım,
durmak için zamanım yoktu.
Şimdi durdum
ve her şeye bakmam,
neyi isteyip neyi istemediğime
karar vermem için bir fırsat verildi.
Bunca zaman dikiş dikmek bir tür yorgunluktu." dedi.
Žanete 23 yıl sonra işten çıkarıldı.
Ama protesto etmeyi düşünmüyor.
%99'a karşı %1 hakkında konuşmuyor.
Kendini inceliyor
ve pragmatik olarak yatak odasının dışında
turistlere satmak için
küçük hediyelik bebekler yaparak küçük bir işletme kurmayı düşünüyordu.
İşsizlik ofisinde Aivars'la da tanıştım.
Aivars 40'lı yaşlarının sonlarındaydı,
devlet kurumundaki yol inşaatını yönettiği işini kaybetmişti.
Aivars, toplantılarımızın birine okumakta olduğu bir kitap getirdi.
Kitabın adı "Strese Karşı Aşılama ya da Psiko-Enerjik Aikido."
Aikido'nun bir çeşit dövüş sanatını olduğunu bilirsiniz.
Yani psiko-enerjik aikido.
Aivars, işten uzaktayken birkaç aylık
okumadan, düşünmeden ve yansımadan sonra
mevcut olan zorluklarının gerçekten kendi işi olduğunu anladığını söyledi.
"Bunu kendim yarattım.
Benim için iyi olmayan
psikolojik bir durumdaydım.
Eğer bir insan parasını, işini kaybetmekten korkuyorsa
daha çok stresli, istikarsız ve korkak olmaya başlıyor.
Karşılaştıkları sonuç da bu." dedi.
Dediklerini açıklamasını istediğimde
düşüncelerini şairane bir şekilde her yöne koşturan vahşi atlarla kıyasladı
ve "Düşüncelerinin çobanı olmalısın,
maddi dünyada bir şeyleri düzene koymak için
düşüncelerinin çobanı olmalısın,
çünkü her şey senin düşüncelerinle düzene girer."
"Son zamanlarda açıkça anladım ki
etrafımdaki dünya, bana ne olduğu
ve hayatıma giren insanlar doğrudan bana bağlı." dedi.
Yani Letonya bu aşırı ekonomik tecrübeyi yaşarken
Aivars, kendi düşünce tarzının değişmesi gerektiğini söyledi.
Şu anda başına gelen şeyler için kendisini suçluyor.
Sorumluluk almak tabii ki iyi bir şey, değil mi?
Özellikle Sovyet öncesi toplumda,
devlete güvenmenin Sovyet geçmişinin
talihsiz bir mirası olarak görüldüğü zamanda
anlamlı ve ahlaki bir şekilde sorumlu olmak iyi bir şey.
Ama Žanete, Aivars ve diğerlerini dinlediğimde
bu sorunun ne kadar acımasız, ne kadar cezalandırıcı
olduğunu düşündüm:
"Sorumluluğunuz nerede?"
Çünkü krizden en kötü şekilde etkilenen insanları
suçlama ve yatıştırma yöntemi olarak çalışıyordu.
Yani Yunanlar sokaklara dökülmüşken Letonyalılar yapılması gerekeni yaptılar
ve başka bir sorumluluk alma yöntemi olarak
on binlercesi göç etti.
Bireysel sorumluluğun dili,
toplu bir inkâr biçimine dönüştü.
İşsizlere bireysel başarısızlık olarak muamele eden
sosyal politikalarımız oldukça
ama insanların yeteneğini geliştiren ya da iş yerleri yaratan
programlar için yeterince kaynağımız olmadıkça
politika üreticilerinin sorumluluğunu göremeyeceğiz.
Her nedense yoksulları pasif ya da tembel olarak damgaladıkça
ama insanlara yoksulluktan çıkmaları için göç dışında
gerçek bir çare vermedikçe
yoksulluğun gerçek sebeplerini inkâr edeceğiz.
Bu süre içinde
hepimiz muzdarip oluyoruz,
çünkü sosyal bilimciler detaylı istatiksel veriyle
ekonomik eşitsizliği yüksek olan toplumlarda daha çok insanın
hem akli hem de fiziki sağlık sorunları olduğunu gösterdi.
Yani açıkça sosyal eşitsizlik sadece en az kaynaklara sahip olanlar için değil,
hepimiz için kötü bir şey,
çünkü eşitsizliğin fazla olduğu bir toplumda yaşamak
düşük sosyal güvenin ve yüksek endişenin olduğu bir toplumda yaşamak demek.
İşte buradayız,
hepimiz kişisel gelişim kitapları okuyoruz,
alışkanlıklarımızı bırakmaya çalışıyoruz,
beynimizi yeniden yapılandırmaya çalışıyoruz,
meditasyon yapıyoruz.
Tabii ki bir şekilde bunlar yardımcı oluyor.
Kişisel gelişim kitapları daha neşeli hissetmemize yardım ediyor,
meditasyon diğerlerine ruhsal olarak daha bağlı olduğumuzu hissettiriyor.
Bence ihtiyacımız olan şey
bizi sosyal olarak diğerine bağlayan şey hakkında daha farkında olmamız,
çünkü sosyal eşitsizlik hepimize zarar veriyor.
Yani daha az ahlaki dersi
ve daha çok sosyal adaleti ve eşitliği
hedefleyen daha merhametli sosyal politikalara ihtiyacımız var.
Teşekkür ederim.
(Alkış)