Burası büyüdüğüm yer.
Hollanda'da Rotherdam şehrine yakın
küçük bir köy.
1970 ve 1980'lerde bir gençken
burası hâlâ sakin bir yerdi.
Çiftliklerle, tarlalarla ve bataklıklarla doluydu
ve boş zamanımı orada kendi başıma geçirirdim;
bunun gibi yağlı boyalar yapar,
kır çiçekleri toplar, kuşları seyreder
ve ayrıca böcekler toplardım.
İşte bu bulduğum değerli olanlardan.
Bu çok özel bir böcek
ve bu muhteşem böceğin adı karınca böceği.
Bu böcek bütün hayatını karınca yuvasında
geçiren bir böcek.
Karıncayla konuşmaya evrimleşmiş.
Karıncaların iletişim için kullandığı kokuların aynısını,
aynı kimyasalları kullanır
ve işte burada, bu böcek işçi karıncaya diyor ki,
"Hey, ben de bir işçi karıncayım,
açım, lütfen besle beni."
Karınca buna uyar
çünkü böcek aynı kimyasalları kullanıyor.
Milyonlarca yıl içerisinde
bu böcek, karıncalar arasında yaşamak için evrilmiş.
Yıllar içinde,
o köyde yaşadığım zamanlarda
20.000'i aşkın çeşitte böcek topladım
ve iğnelenmiş böcek koleksiyonu yaptım.
Bu, çok erken yaşlarda evrime ilgi duymamı sağladı.
Bu farklılıklar nasıl oluşur, bu çeşitlilik nasıl meydana geliyor?
Bu yüzden evrim biyoloğu oldum,
Charles Darwin gibi.
Ve Charles Darwin gibi ben de çok geçmeden evrimin
çoğunlukla geçmişte olan bir şey olduğu gerçeğiyle hayal kırıklığına uğradım.
Bugün gördüğümüz modelleri çalışıyoruz,
geçmişte yaşanan evrimi anlamaya çalışıyoruz
fakat hiçbir zaman gerçekte yaşandığını göremiyoruz.
Bunu gözlemleyemiyoruz.
Darwin'in dediği gibi,
"Zamanın eli çağların geçişini gösterene kadar
bu yavaş değişimlerden hiçbirini göremiyoruz."
Yoksa görebiliyor muyuz?
Geçtiğimiz birkaç on yıl içinde
evrim biyologları bazen evrimin çok daha hızlı ilerlediğini,
özellikle de çevrede büyük ölçüde değiştiğinde
ve uyum sağlama ihtiyacı büyük olduğunda
gözlemlenebileceğini fark ettiler.
Ve tabii ki bu günlerde
çevredeki büyük değişiklikler bizim yüzümüzden oluyor.
Biçiyoruz, suluyoruz, sürüyoruz, inşa ediyoruz,
iklimi değiştiren sera gazlarını
atmosfere salıyoruz.
Egzotik bitki ve hayvanları
daha önce yaşamadıkları yerlere bırakıyoruz,
yiyecek ve diğer ihtiyaçlarımız için balık avlayıp ağaç topluyoruz.
Ve tüm bu çevresel değişiklerin merkezi şehirlere uzanıyor.
Şehirler tamamen bizim yarattığımız bir habitat oluşturuyor.
Ve onu bitkilerin ancak en büyük zorluklarla
kök salabileceği geçirimsiz yüzeyler olan
tuğla, beton, cam ve çelikle donatıyoruz.
Ayrıca şehirlerde yapay ışık ve gürültüyü,
kimyasal kirliliği
büyük oranlarda buluyoruz.
Bahçecilikten, akvaryumdan ve evcil hayvan ticaretinden
kaçtıkları için şehirde yaşayan
dünyanın her yerinden yabani bitki
ve hayvan karışımları buluyoruz.
Peki türler
tamamen değiştirilmiş bir çevrede ne yapar?
Çoğu maalesef yok olur.
Fakat yok olmayanlar,
olağanüstü yollarla adapte olurlar.
Biyologlar bugünlerde şehirlerin
evrimin körükleyicisi olduğunu fark etmeye başladılar.
Bunlar, vahşi hayvanların ve bitkilerin
bu yeni kentsel koşullara uyacak şekilde gözümüzün önünde
çok hızlı evrimleştiği yerlerdir.
Tıpkı karınca böceğinin milyonlarca yıl önce
karınca kolonisinin içine girdiğinde yaptığı gibi.
Artık insan kolonisinin içinde hareket eden ve şehirlerimize
adapte olan hayvanları ve bitkileri buluyoruz.
Ve bunu yaparken
evrimin aslında çok hızlı
ilerleyebileceğini de anlamaya başlıyoruz.
Her zaman uzun yıllar sürmez,
bizim gözlerimizin altında olabilir.
Örneğin beyaz ayaklı fare.
Bu New York çevresindeki bölgeden gelen yerli bir memeli
ve 400 yıldan daha uzun bir süre önce, şehir inşa edilmeden önce,
bu fare her yerde yaşıyordu.
Ancak bugünlerde, asfalt ve trafik deniziyle çevrili
şehrin parkları olan küçük yeşil adalarda sıkışıp kaldılar.
Biraz Darwin'in Galapagos'taki ispinozlarının modern bir versiyonu gibi.
Ve Darwin'in ispinozları gibi
her bir parktaki fareler evrim geçirmeye,
birbirlerinden farklı olmaya başladılar.
Fordham Üniversitesi'nden
bu süreci inceleyen meslektaşım
Jason Munshi-South.
New York City'nin parklarındaki beyaz ayaklı farelerin
DNA'sını inceliyor
ve bu adaların takımadalarında nasıl gelişmeye
başladıklarını anlamaya çalışıyor.
Ve bir tür DNA parmak izi kullanıyor ve diyor ki,
"Biri bana bir fare verirse
nereden geldiğini söylemezse
sadece DNA'sına bakarak
tam olarak hangi parktan geldiğini söyleyebilirim."
İşte bu kadar farklı hale geldiler.
Jason ayrıca bu değişikliklerin,
bu evrimsel değişikliklerin
rastgele olmadığını, bir anlam ifade ettiklerini keşfetti.
Örneğin Central Park'ta
farelerin çok yağlı yiyeceklerle başa çıkmalarına
izin veren genler geliştirdiklerini görüyoruz.
İnsan yiyeceği.
Her yıl 25 milyon kişi Central Park'ı ziyaret ediyor.
Kuzey Amerika'da en çok ziyaret edilen park.
Ve bu insanlar atıştırmalık yiyecekleri,
fıstıkları ve abur cuburları geride bıraktılar
ve fareler bunlarla beslenmeye başladılar.
Bu alıştıklarından tamamen farklı bir diyet
ve yıllar içinde
bu çok yağlı, insan diyetine uyacak şekilde geliştiler.
Ve bu başka bir şehir hayvanı.
Bu, Avrupalı bahçe salyangozu.
Çok yaygın bir salyangoz,
soluk sarıdan koyu kahverengiye kadar
çok çeşitli renklerde bulunur.
Ve bu renkler tamamen salyangozun
DNA'sı tarafından belirlenir.
Ve bu renkler aynı zamanda o kabuğun içinde yaşayan
salyangozun ısı yönetimini de belirler.
Örneğin güneş ışığında oturan bir salyangoz
parlak güneşte,
soluk sarı bir kabuğa sahipse
koyu kahverengi bir kabuğun içinde oturan bir salyangoz kadar ısınmaz.
Tıpkı beyaz bir arabada oturduğunuzda olduğu gibi,
siyah bir arabanın içinde oturduğunuzdan daha serin kalırsınız.
Şimdi kentsel ısı adaları adı verilen bir olgu var,
bu da büyük bir şehrin merkezinde sıcaklığın
büyük şehrin dışından birkaç derece daha yüksek
olabileceği anlamına geliyor.
Bu milyonlarca insanın
bu yoğunluklara sahip olması
ve tüm faaliyetlerinin ve makinelerinin
ısı ürettikleri gerçeğiyle ilgilidir.
Ayrıca rüzgar yüksek binalar tarafından engellenir
ve tüm çelik, tuğla ve beton güneş ısısını emer
ve geceleri onu dışarıya yayarlar.
Böylece büyük bir şehrin merkezinde bu sıcak hava balonunu elde edersiniz.
Öğrencilerim ve ben, bu bahçe salyangozlarının
değişken kabukları ile
kentsel ısı adalarına uyum sağladığını düşündük.
Belki bir şehrin merkezinde,
salyangozların aşırı ısınmasını
azaltacak yönde kabuk renginin değiştiğini görüyoruz.
Ve bunu incelemek için bir vatandaş-bilim projesi başlattık.
Hollanda'nın dört bir yanındaki insanların bahçelerinde,
sokaklarında ve ayrıca kırsal kesimde
salyangozların fotoğraflarını çekmelerine ve bunları vatandaş
bilim web platformuna yüklemelerine
olanak tanıyan ücretsiz bir akıllı telefon uygulaması geliştirdik.
Ve bir yıldan fazla bir süredir,
Hollanda'da fotoğraflanmış 10.000 salyangoz fotoğrafı aldık
ve sonuçları analiz etmeye başladığımızda
şüphelerimizin gerçekten doğrulandığını gördük.
Kentsel ısı adalarının merkezinde
salyangoz kabuklarının daha sarı, daha açık renklere evrildiğini görüyoruz.
Şehir salyangozu ve Manhattan faresi
yarattığımız bu yeni yaşam alanına,
bu şehir yaşam alanına uyacak şekilde evrimleşen, büyüyen
hayvan ve bitki listesinin sadece iki örneğidir.
Ve bu konu hakkında yazdığım bir kitapta
kentsel evrim konusuna
çok daha fazla örnek veriyorum.
Örneğin, kaldırımda çimlenmede
daha iyi olan tohumlar, geliştirmiş yabani otlar.
Çekirgeler gürültülü trafiğin yakınında olduğunda
daha yüksek perdeli bir şarkı geliştirirler.
Sivrisinekler metro istasyonlarındaki insanların kanıyla
beslenmek için evrimleşirler.
Ve hatta tüylerine koyarak kendilerini
ağır metal kirliliğinden arındırmanın yollarını geliştiren
sıradan şehir güvercini bile.
Dünyanın her yerindeki benim gibi biyologlar,
bu büyüleyici kentsel evrim süreciyle
ilgilenmeye başlıyorlar.
Dünyadaki yaşam tarihinde gerçekten
eşsiz bir olayda olduğumuzu anlıyoruz.
Oluşturduğumuz bir habitata
evrimleşen ve adapte olan tamamen yeni bir ekosistem.
Ve sadece akademisyenlerden değil,
aynı zamanda şehirde bulunan milyonlarca el,
kulak ve gözden de yardım almaya başlıyoruz.
Vatandaş bilim adamları, okul çocukları
onlarla birlikte,
bu kentsel evrim sürecini
gerçek zamanlı olarak izlememizi sağlayan küresel bir gözlem ağı
inşa ediyoruz.
Ve aynı zamanda bu, insanlara evrimin sadece
Galapagos'a gitmenizi gerektiren soyut bir şey olmadığını
ya da ne olduğunu anlamak için
bir paleontolog olmanız gerekmediğini açıkça gösteriyor.
Her zaman, her yerde gerçekleşen
çok sıradan bir biyolojik süreç.
Arka bahçenizde, yaşadığınız sokakta,
bu tiyatronun hemen dışında.
Ama elbette heyecanımın diğer bir tarafı var.
Büyüdüğüm köye geri döndüğümde
artık gençliğimden tanıdığım tarlaları ve bataklıkları bulamıyorum.
Köy şimdi
büyüyen Rotterdam Holding'i tarafından emildi
ve bunun yerine alışveriş merkezleri,
banliyöler ve otobüs şeritleri buluyorum.
Ve belki de o karınca böceği de dahil olmak üzere,
alışkın olduğum birçok hayvan ve bitki ortadan kayboldu.
Ama bugün o köyde büyüyen çocukların
benim büyüdüğüm geleneksel doğayı
artık deneyimlemiyor olabileceği
gerçeği ile rahatlatıyorum,
ancak etraflarındaki bu yeni doğa türü,
yeni bir ekosistem türü,
eskisinden duyduğum heyecanı onlara yaşatabilir.
Yeni, modern bir Galapagos'ta yaşıyorlar.
Ve vatandaş bilimcilerle
ve benim gibi evrimsel biyologlarla
bir araya gelerek 21. yüzyılın kentsel evrimini
inceleyen Darwin'leri olabilirler.
Teşekkür ederim.
(Alkışlar)