Dilerseniz yaklaşık 24 yüzyıl önce,
Atina sokaklarında yürüdüğünüzü hayal edin.
Bu adamla karşılaşabilirsiniz:
Kıbrıslı Zenon.
O bir tüccardı, Fenikeli bir tüccar.
Bir gemi enkazı her şeyi yok edene
ve sahip olduğu her şeyi kaybedene kadar çok iyi gidiyordu.
Böylece Atina'ya gitti ve ne mi yaptı?
Yaptığı ilk şeylerden biri,
bir kitapçıya gitmek ve kitap okumaya başlamaktı.
Sokrates hakkında bir kitap olan Ksenofon'un "Hatıralar"ını okudu
ve o kadar büyülenmişti ki
kitapçıya "Bu insanlardan birini,
bu filozoflardan birini nerede bulabilirim?" diye sordu.
Kitapçı ona doğru döndü,
"İşte, oradan geçen biri var," dedi.
Çünkü o zamanın Atina'sı böyleydi, filozoflar oradan geçip giderdi.
(Kahkaha)
Bu geçen kişi, Kinik filozof Krates’ti
ve Zenon öğrencisi oldu,
sonra Atina'daki önemli diğer birçok filozofla
çalışmaya devam etti.
Daha sonra, "Stoacılık" olarak bilinen kendi okulunu kurdu
çünkü "stoa"da, halkın içinde eğitim gördüler.
Platon Akademisi veya Aristoteles Lisesi gibi
belirli yerlerde bulunan diğer okulların aksine,
Stoacılar, insanlara hayatlarını ve bunu nasıl iyileştireceklerini anlatmak için
insanların arasında olmak istediler.
Stoacılık, antik çağın ana felsefelerinden biri hâline geldi.
Önce Helenistik dünyaya, sonra Roma Cumhuriyeti'ne
ve son olarak Roma İmparatorluğu'na yayıldı.
O zamanın bazı önemli düşünürlerini ortaya çıkarttı.
Senatör olan Seneca,
oyun yazarı Shakespeare'i
ve İmparator Neron'un talihsiz danışmanını etkiledi.
Bu Seneca için iyi bitmemişti.
Tarihteki birkaç kral filozoftan biri olan Marcus Aurelius,
şimdi dünyanın dört bir yanındaki milyonlarca kişi tarafından okunan
kendi kişisel günlüğü "Kendime Düşünceler"i yazdı.
Eski felsefe için alışılmadık şekilde,
Stoacılık birçok kadını da cezbetti.
Birçok Romalı kadın, Stoacılık hakkında konuşmak için
arkadaş toplantıları benzeri "convivia" denilen
etkinlikleri organize ediyorlardı.
Birçoğu felsefeyi de yaşamıştı.
Bunlardan biri, en ünlü olanı,
Jül Sezar'ın baş düşmanı Genç Cato'nın kızı
ve Sezar'ın komplocularından Brütüs'ün eşi, Porcia Catonis idi.
Hayatta başa çıkması gereken çok şey vardı
ve bunlara Stoacı tarzda yaklaşmıştı.
Stoacılık, tüm eski felsefe okulları gibi,
Hıristiyanlığın yükselişini takiben ortadan kayboldu ya da kapatıldı
ancak takip eden iki bin yıl boyunca insanları etkilemeye devam etti.
Bugün birçok insan Stoacıların belirli fikirlerine aşina ise,
nedeni Hristiyanlığı etkilemiş olmalarıdır,
ilk olarak Hristiyanlığın muhtemel kurucusu Tarsuslu Paul
ve takiben Orta Çağ'ın en etkili ilahiyatçısı Thomas Aquinas ile
ve daha modern zamanlarda,
muhtemel en önemli modern filozoflardan biri olan René Descartes
ve etik anlayışı esasen Stoacılık ekolüne dayanan Baruch Spinoza ile.
Ancak tarihi hakkında bu kadarı yeterli.
Stoacılık neyle ilgilidir?
İlk olarak, Stoacılık,
doğaya uygun yaşamamız gerektiği temel önermesine dayanır.
Şimdi, gidip ağaçlara sarılmak için çıplak olarak ormana koşmadan önce,
çünkü bununla ilgili değil,
Stoacılar, insan doğasını ciddiye almamız gerektiğini düşündüler.
İnsan doğası temelde iki şeyden, iki yönden oluşur.
Birincisi, son derece sosyal hayvanlarız.
Gerekirse kendi başımıza hayatta kalabiliriz
ancak yalnızca toplum içinde,
sağlıklı sosyal bağlarımız olduğunda gelişiriz.
İkincisi, akıl yürütme yeteneğine sahibiz.
Bildiğiniz gibi, bu her zaman akıllı olduğumuz anlamına gelmez.
Doğrusu, aksine bunda zorlanıyoruz
ama akıl yürütme yeteneğine sahibiz.
Stoacılar için,
gerçekten sahip olabileceğiniz en iyi yaşamın,
sosyal yaşamı, başkalarının yaşamını iyileştirmek için
aklınıza, zekânıza müracaat ettiğiniz
bir yaşam olduğu ortaya çıkar.
Stoacı felsefenin iki temel direği vardır, birazdan inceleyeceğiz,
hayatımıza pratik bir şekilde uygulanır.
Biri dört temel erdemdir:
pratik bilgelik, cesaret, adalet ve ölçülülük.
Pratik bilgelik, sizin için neyin iyi
ve neyin iyi olmadığını bilmektir.
Cesaret sadece fiziksel değil, her şeyden önce ahlaki,
göğüs germe ve doğru şeyi yapma cesaretidir.
Adalet size neyin doğru olduğunu,
başkalarıyla nasıl etkileşimde olunacağını ve onlara nasıl davranılacağını söyler.
Ölçülülük, ne abartarak ne de yetersiz bir şekilde,
daima ölçülü hareket etme fikridir.
İkinci direğe "kontrol dikotomisi" denir.
Bu, bazı şeylerin bize bağlı olduğu
ve diğer şeylerin bize bağlı olmadığı temel fikrine dayanır.
Şimdi, yaptığınız her şeyi bu iki kategoriye ayırabilir
ve sadece ilki için endişelenebilirsiniz, ikincisi için değil.
Örneğin, buraya slaytları kontrol edebileceğimi düşünerek geldim.
Gördüğünüz üzere, bu benim kontrolüm dışında.
Bunun için endişelenir miyim? Hayır.
Sizi Epiktetos ile tanıştırayım.
Antik çağın en önemli Stoacı filozoflarından biriydi.
O bir köleydi.
Hierapolis'te, günümüz Pamukkale, Türkiye'de doğdu.
Aslında satın alındı, adı "edinilmiş" anlamına geliyor.
Gerçek adı bilinmiyor, Epiktetos yalnızca edinilmiş anlamındadır.
Roma'ya, İmparator Neron'un mahkemesine getirildi
ve burada iyi bir performans sergiledi.
Sonunda özgür bırakıldı.
Biliyorsunuz, zeki bir adamdı,
böylece Roma sokaklarında
stoacılığı vaaz etmeye başladı.
Aldığı yanıt burnuna bir yumruktu.
Böylece bunun doğru bir yaklaşım olmadığını fark etti.
Yaklaşımını değiştirmek onun elindeydi,
bu yüzden yeniden başladı ve İmparator Domitianus,
Stoacıları Roma'dan kovuncaya kadar
çünkü bugün de olduğu gibi İmparator,
"iktidara karşı doğruları konuşmayı" takdirle karşılamıyordu,
çok başarılı olacak kendi okulunu kurdu.
Epiktetos böylece Yunanistan'ın kuzeybatısındaki Nicopolis'e gitti,
okulunu yeniden kurdu
ve en ünlü antik öğretmenlerden biri oldu.
Epiktetos'u sevmemin nedeni,
açık sözlü ve alaycı bir mizah anlayışına sahip olmasıdır
ve bir saniye içinde size bunun tadına baktıracağım.
"Söylevler"de şöyle der:
"Bir gün ölmek zorundayım.
Eğer şimdiyse, şimdi ölürüm.
Daha sonra ise, şimdi öğle yemeğimi alacağım
çünkü öğle yemeği zamanı geldi
ve ölüme gelince, daha sonra ilgileneceğim."
Ölüm hakkında endişelenme, öğle yemeği için endişelen.
(Kahkaha)
Öleceğinizi biliyorsunuz, bu kontrolünüz altında değil.
Öte yandan, öğle yemeği kontrolünüz altındadır.
Size, Stoacılığın iki temel dayanağından biri olan
kontrol dikotomisinden bahsettim.
Epiktetos bunu şöyle açıklıyor:
Diyor ki:
"Bazı şeyler bizimi yetkimiz dahilindeyken, diğerleri değildir.
Fikirlerimiz, dürtülerimiz, arzularımız,
kısaca kendi eylemlerimiz yetkimiz dahilindedir.
Bedenimiz, mülkümüz, itibarımız,
sözün kısası kendi eylemlerimiz harici her şey yetkimiz dışında kalır."
Bir saniye durup düşündüğünüzde
bu tuhaf gelebilir.
Bedenimin, mülkümün, itibarımın kontrolüm dahilinde olmadığını mı söylüyor?
Bu ne demek?
Spor salonuna gitmeye ve sağlıklı beslenmeye karar verebilirim,
tabii ki bedenim benim yetkim altında
ancak bir virüs sizi devirmediği müddetçe
ya da bir kaza geçirip bacağınızı kırmadıkça.
Buradaki fikir, bir şeyler yapabilmeniz;
sağlığınız, itibarınız vesaire hakkında kararlar verebilmenizdir
ancak son tahlilde, sonucu kontrol edemezsiniz.
Peki bu pratikte ne anlama geliyor?
Bunun anlamı, hedeflerimizi içselleştirerek,
sonuçları hakkında endişelenmemektir
çünkü bunlar bizim kontrolümüz dışındadır
ancak niyetlerimiz ve çabalarımız hakkında endişe duyabiliriz
çünkü bunlar bizim kontrolümüz altındadır.
Stoacıların belirttiği
güzel bir okçu metaforu bulunur.
Bir hedefi vurmaya çalıştığınızı düşünün.
Kontrolünüz altındaki şey nedir?
Saatlerce okçulukta pratik yapabilirsiniz.
Kullanabileceğiniz en iyi yayları ve okları seçebilirsiniz.
Bu yay ve oklara iyi bakabilirsiniz.
Oku atana kadar konsantre olabilirsiniz.
Ancak bundan sonrası, tamamen kontrolünüz dışındadır.
Kuvvetli bir rüzgâr en iyi atışınızı mahvedebilir.
Hedef hareket edebilir,
özellikle de o bir düşman askeriyse kaçırmış olursunuz.
O hâlde ne yapmalıyız?
Cicero'ya göre,
asıl hedef seçilebilir
ancak sonucu arzulanmamalıdır.
Dolayısıyla, benliğinizi sonuca bağlamazsınız;
sadece kontrolünüz altındaki şeye, teşebbüsünüze bağlanırsınız.
Pratikte, gündelik yaşamda bu,
hemen hemen her şeye bakış açınızı değiştirebilir.
Size birkaç örnek vereyim.
Diyelim ki işiniz için bir promosyona adaysınız.
Şimdi, yapılacak normal şey
promosyonu alıp almayacağınız konusunda endişelenmektir.
Stoacılara göre, bu bakış açısı yanlıştır,
promosyonun kendisi sizin kontrolünüz dışındadır.
Patronunuz ters tarafından kalkmış,
üzgün olabilir
ya da aklı başka bir şeydedir
ve bu durumda mülakat iyi gitmeyecektir.
Ya da siz iyi çalışmış olsanız bile,
bir başkası promosyonu sizden daha fazla hak ediyor olabilir
ve yine, bu size bağlı değildir.
Sizin yapmanız gereken,
mülakatınız için elinizden gelen en iyi şekilde hazırlanmak,
mümkün olan en iyi öz geçmişi sunmak,
bu promosyonu hak etmek için gerçekten çok çalışmaktır.
Bu sizin kontrol alanınızdır,
çabalarınıza odaklanmanız gereken yer burasıdır.
Ya da ilişkiler ekseninde düşünelim.
Biliyorsunuz, herkes sevilmek ister
ancak bu bize bağlı değildir.
Bu, bizi sevecek ya da sevmeyecek kişiye kalmıştır.
Bize bağlı olan,
olabildiğince samimi, şefkatli
ve onlar için orada olmaktır.
Bize bağlı kalma ya da kalmama kararları,
kontrolümüz altında değildir.
Bu yüzden, bunu ciddiye alırsanız
Epictetus mutlu bir yaşam süreceğinizi söylüyor
çünkü mutluluğun büyük kısmı dinginlikte,
her zaman mümkün olan her şeyi yaptığınızı
ve yapacak daha fazla bir şey olmadığını bilerek
yaşamı sürdürme fikrindedir.
Şöyle diyor: "Eğer neyin size bağlı olduğu
ya da olmadığı hakkında doğru bir fikriniz var ise --
diğer bir ifade ile, neleri kontrol ettiğiniz ya da etmediğiniz --
asla baskı veya engele tabi olmayacaksınız,
asla kimseyi suçlamayacak veya eleştirmeyeceksiniz
ve her şeyi isteyerek yapmış olacaksınız."
Bu, herkesin kontrol edemedikleri şeyler için
diğer insanları suçladığı yerden
çok daha iyi bir dünya olurdu.
Fordham Üniversitesindeki meslektaşım Brian Johnson,
Epiktetos'un yaklaşımını bir tür rol etiği olarak nitelendirmektedir.
Fikir, hepimizin hayatta çeşitli rollerinin olması
ve mutlu bir yaşamın bu rolleri
olabildiğince dengelemekten ibaret olmasıdır.
Temelde üç tür rol vardır.
Birincisi, insan olarak temel rolümüz,
hepimiz insanlığın bir üyesiyiz.
Stoacılar, asıl itibariyle "evrensel dünya vatandaşı" anlamına gelen
"kozmopolit" kavramını ileri sürdüler.
Hepimiz insanız,
aynı yerde yaşıyoruz
ve bu aynı yeri gözetmek zorundayız.
Sonrasında, koşullar dolayısıyla bize verilen roller vardır.
Birinin oğlu ya da kızı olabilirsiniz.
Bu sizin seçiminiz değildir, yalnızca öyle oluvermiştir.
Sonra koşullara bağlı olarak seçtiğimiz roller var:
kariyerimiz, anne ya da baba olmak, bunun gibi şeyler.
Bu üç rol türü arasında şöyle bir ilişki vardır:
Temel insan rolünüz diğer her şeyden ağır basar.
Yaptığınız her şey için önce kendinize sormalısınız,
bu insanlık için iyi midir?
Eğer değilse yapmayın.
Basit bir sınama.
Ayrıca bunu takip ederek daha az şey yapmış olup
enerjinizi korumuş olacaksınız.
Geri kalan hususlarda, basitçe denge kurmaya çalışın.
Bu roller avantaj ve dezavantajlara sahiptir.
Hepimiz en iyi ebeveyn, oğul veya kız,
meslektaş ve arkadaş olmak istiyoruz
ama bu roller taahhütlerle birlikte gelir
ve Stoacı felsefenin öğrettiği ve söylediği şeylerin çoğu
bu şeylerin nasıl dengeleneceğidir.
Bu rolleri nasıl oynarsınız?
En önemli şey, bunları dürüstlükle oynamanızdır.
Bu ne anlama geliyor?
Epiktetos tekrar şöyle açıklıyor:
"Kendinizi en iyi tanıyan,
ne değerde olduğunuzu
ve kendinizi ne pahaya sattığınızı en iyi bilen yine sizsiniz.
Benliğinizi hangi fiyata sattığınızı iyi düşünün
ama lütfen, Tanrı aşkına, onu ucuza satmayın ."
Bu, ne olursa olsun mükemmelliğin
amaç olmadığı anlamına gelir;
sadece olabileceğimizin en iyisi olalım.
Kendinizden ödün vermeyin ve benliğinizi ucuza satmayın
çünkü sahip olduğunuz tek şey bu.
Kendinizi elden çıkardıktan sonra geriye hiçbir şey kalmaz.
Fikir mükemmel olmak değil, her seferinde küçük bir adımla
dün olduğundan daha iyi olmaktır.
Şimdi size birkaç örnek vereyim.
Epiktetos, kızı hasta olduğu için
çok perişan olan
ve bununla başa çıkamayan bir babadan bahsediyor.
Adam evi terk eder
ve kızıyla ilgilenmesi için karısını yalnız bırakır.
Epiktetos der ki, "Bir dakika dur,
bu şekilde hareket etme hakkın olduğunu mu düşünüyorsun?"
Baba bir dakika düşünür ve şöyle der:
"Doğal davranıyordum.
Perişandım, elimden bir şey gelmiyordu."
Bu, bizim için doğal olan şey ile
duygularımız arasındaki farkı ortaya çıkarıyor.
Duygularınızı kontrol edemiyorsunuz.
Kızınız hasta olduğu için perişan bir hâldeyseniz
muhtemelen bu konuda yapabileceğiniz veya yapmanız gereken hiçbir şey yoktur.
Ancak bu, kızınıza karşı olan etik sorumluluğunuzdan farklıdır.
Siz onun babasısınız.
Duygusal açıdan size maliyeti olmasına rağmen
orada kalmanız gerekiyor.
Yani burada devreye giren iki erdem,
doğru olanı yapmak,
kızıyla kalmak için cesaret
ve kızı için doğru olanı yapmak için adalettir.
Daha önce de söylediğim gibi, farklı sosyal rolleri dengelemek zorundayız
ve bunun diğer iki erdem ile ilgisi var:
pratik bilgelik,
sizin için iyi olan ile
sizin için iyi olmayan arasındaki farkı bilmek
ve ölçülülük,
yaptığınız her şeye doğru yoğunlukta enerji harcayarak
denge kurabilme fikridir.
Epiktetos bunu şu şekilde açıklıyor:
“Oynadığın diğer sosyal rolleri düşün.
Gençsen, genç olmak ne anlama geliyor?
Yaşlı isen, yaş ne anlama geliyor?
Eğer bir babaysan, babalık neyi gerektirir?"
Görevlerimizin her biri buna uygun eylemleri gerektirir.
Bir oyuncu olduğunuzu hayal edin, bir rolü oynuyorsunuz.
Rolün çerçevesi tam olarak belirlenmemiş.
Örneğin bir annenin rolünü, birçok şekilde oynayabilirsiniz.
Toplumun büyük ölçüde size dayattığı şekilde
oynamak zorunda değilsiniz.
Yalnızca doğru olduğunu düşündüğünüz şekilde oynamak zorundasınız.
Ama yine de siz bir anne ya da babasınız, bu yüzden belirli görevleriniz var.
Bu görevleri nasıl ödediğiniz,
nasıl gerçekleştirdiğiniz size bağlıdır
ancak yine de bunlar sizin sorumluluklarınızdır.
Hayattaki rollerimizi iyi bir şekilde oynamayı nasıl öğreniriz?
Birçok yolu var --
Stoacılar, bu tür şeyler hakkında bir dizi pratik egzersizleri ile ünlüdür.
Ama temelde, bunun en iyi yollarından biri,
gerçekten bu konuda iyi olan insanları,
rol modelleriniz olan insanları,
kendi hayatınızı değiştirebilmek için bir örnek olarak görebileceğiniz
ve faydalanabileceğiniz insanları tasavvur etmektir.
Eskiler; tanıdıkları, duydukları,
hatta hayali insanlardan faydalandılar.
En sevdikleri rol modellerinden biri Genç Cato idi.
Ondan daha önce bahsetmiştim, Porcia Catonis'in babasıydı.
Öyle bir doğruluk timsaliydi ki,
Roma'daki insanlar yanlış bir şey, bir hata yaptıklarında --
beklentileri karşılayamadıklarında --
"Herkes bir Cato olamaz," derlerdi.
O, bir mazeret olarak kullanıldı.
"Herkes o kadar iyi olamaz."
Doğru ama deneyebilirsiniz.
En sevilen antik rol modellerinden bir diğeri,
iki kez ölümsüzlükten vazgeçen
ve sadece eve, karısına ve çocuğuna geri dönmek için
10 yıl süren yolculuğa dayanan Odysseus'du.
Ancak aralarından seçim yapabileceğiniz çok sayıda modern rol modelleri de var.
Benim favorilerimden biri,
bildiğimiz gibi, ırkçılık rejimiyle savaşmak için
20 yıldan fazla hapis yatmış Nelson Mandela.
O dönemde anlaşılır bir şekilde çok öfkeliydi.
Ancak hayatındaki dönüm noktalarından biri,
mahkûm arkadaşlarından birinin
Marcus Aurelius'un "Kendime Düşünceler"inin bir kopyasını
gizlice içeriye soktuğu zamandı.
Mandela bunu okudu ve ilerlemenin öfke ya da nefret ile olmadığını;
aksine insanlara, hatta kendisini esir alan
ve kendisine eziyet eden insanlara bile ulaşmak olduğunu anladı.
Bu, onun ve Güney Afrika halkının hayatını değiştirdi.
Favori rol modellerimden bir diğeri,
birkaç yıl önce ortaya çıkan
ve o sırada oldukça yaygın olan cinsel tacizleri kınamak için
Uber şirketi ile karşı karşıya gelen
ve sesini yükselten Susan Fowler.
Kariyer ve arkadaşlıklar açısından
büyük bir kişisel risk aldı
ve bunu Stoacı bir perspektiften yaptı.
Susan'ı tanıyorum ve gerçekten Stoacı felsefeyi pratikte uygulayan biri.
Kurgusal düzeyde en sevdiğim rol modelim,
büyük gücün büyük sorumluluk getirdiğini söyleyen Spider-man.
Büyük güçlerimiz yok -- bizler süper kahraman değiliz --
ama gücümüz var.
Seçimlerimizi yapma gücümüz var
ve bu güç, yapabileceğimiz en iyi seçimi
yapma sorumluluğuyla birlikte geliyor.
Epiktetos'a göre genel fikir,
tıpkı antik dünyanın, antik Yunanistan'ın aktörleri gibi,
bir takım maskeler taktığımız
ve bunları sürekli değiştirdiğimizdir.
Aynı aktör sahneye çıkıp farklı bir maske takacak
ve maske seyirciye
o anda hangi karakteri oynadığını söyleyecek
ve aktörün kendisine
şimdi farklı bir karakter oynadığını hatırlatacaktı.
Fikir şu ki, mutlu bir yaşam, aslında
tüm bu rolleri mümkün olan en iyi aktör olarak oynadığınız dengeli bir yaşamdır.
Çok teşekkür ederim.
(Alkış)