Hauwajui.
Hauwaoni.
Lakini daima wapo wanazunguka,
wananong'oneza,
wakitengeneza mipango ya siri,
wakijenga jeshi la mamilioni ya wanajeshi.
Na wanapoamua kushambulia,
wanashambulia kwa wakati mmoja.
Ninaongelea kuhusu bakteria.
(Kicheko)
Mlidhani ninaongelea kuhusu nani?
Bakteria wanaishi kwenye jamii kama tu binadamu.
Wana familia,
wanaongea,
na wanapanga shughuli zao.
Na kama tu binadamu, wanahila, waongo,
na wengine hata wanadanganyana wenyewe.
Je kama nikikuambia kua tunaweza kusikiliza mazungumzo ya bakteria
na kutafsiri taarifa zao za siri kuwa lugha ya binadamu?
Na kama je nikiwaambia kuwa kutafsiri mazungumzo ya bakteria kutaokoa maisha?
Nina PhD ya nanofizikia,
na nimetumia teknolojia ya nano kuunda chombo cha kutafsiri cha muda halisi
kinachoweza kupeleleza kwenye jamii za bakteria
na kutupa rekodi za nini bakteria wanafanya.
Bakteria wanaishi kila sehemu.
Wako kwenye udongo, kwenye samani zetu
na ndani ya miili yetu.
Ki ukweli, asilimia 90 ya seli zote hai kwenye huu ukumbi ni bakteria.
Baadhi ya bakteria ni wazuri kwetu;
wanatusaidia kumeng'enya chakula au kutengeneza dawa.
Na baadhi ya bakteria na wabaya kwetu:
wanasababisha magonjwa na kifo.
Kushirikisha kazi zote bakteria walizonazo,
wanatakiwa wawe na uwezo wa kupanga,
na wanafanya hivyo kama tu sisi binadamu --
kwa mawasiliano.
Lakini badala ya kutumia maneno,
wanatumia molekuli za ishara kuwasiliana wenyewe kwa wenyewe.
Bakteria wanapokuwa wachche,
molekuli za ishara zinatiririka nje,
kama kelele za mtu peke yake jangwani.
Lakini kukiwa na bakteria wengi, molekuli za ishara zinajikusanya,
na bakteria wanaanza kuhisi kuwa hawapo peke yao.
Wanasikilizana wenyewe.
Kwa njia hii, wanapima wako wangapi
na wanapokuwa wengi wa kutosha kuanzisha hatua mpya.
Na pale molekuli za ishara zinafika kizingiti flani,
bakteria wote wanahisi kwa mara moja kua wanahitaji kutenda
kwa tendo hilo hilo.
Hivyo mazungumzo ya bakteria yanakuwa na mwanzo na jibu,
uzalishaji wa molekuli na majibu yake.
Kwenye utafiti wangu, nimelenga kupeleleza kwenye jamii za bakteria
ndani ya mwili wa binadamu.
Inafanyaje kazi?
Tunasampuli kutoka kwa mgonjwa.
Inaweza kuwa ni sampuli ya damu au mate.
Tunapiga elektroni ndani ya sampuli,
elektroni zitaingilia na molekuli zozote za mazungumzo zilizopo,
na huu muingiliano utatupa taarifa
ya aina ya bakteria,
aina ya mawasiliano
na kiasi gani bakteria wanazungumza.
Lakini inakuaje pale bakteria wakizungumza?
Kabla sijaunda chombo cha kutafsiri,
dhana yangu ya kwanza ilikua bakteria watakua na lugha ya halisi,
kama vichanga ambao bado hawajaunda maneno na sentensi.
Wanapocheka, wanafuraha; wanapolia, wanahuzuni.
Rahisi kama hivyo.
Lakini bakteria walionekana kutokuwa karibu na halisi kama nilivyodhani.
Molekuli sio tu molekuli.
Inaweza kumaanisha vitu tofauti kulingana na muktadha,
kama tu vilio vya watoto vinavyomaanisha vitu tofauti:
saa nyingine mtoto ana njaa,
saa nyingine amelowa,
saa nyingine ameumia au anaogopa.
Wazazi wanajua jinsi ya kusoma hivi vilio.
Na kua chombo kizuri cha kutafsiri,
kinatakiwa kiwe na uwezo wa kusoma molekuli za ishara
na kuzitafsiri kulingana na muktadha.
Na nani anajua?
Labda Tafsiri ya Google inaweza kuiptisha hii.
(Kicheko)
Hebu niwape mfano.
Nimeleta baadhi ya taarifa za bakteria zinazoweza kuwa ngumu kuelewa
kama hauna mafunzo,
lakini jaribu kuangalia.
(Kicheko)
Hii ni familia ya bakteria yeye furaha ambayo imemshambulia mgonjwa.
Wacha tuwaite familia ya Montague.
Wanatumia wote rasilimali, wanazaliana, wanakua.
Siku moja, wanapata mgeni mpya,
familia ya bakteria Capulet.
(Kicheko)
Kila kitu ni sawa, alimradi wanafanya kazi kwa pamoja.
Lakini kitu kisichopangwa kinatokea.
Romeo wa Montague anakua na mahusiano na Juliet wa Capulet.
(Kicheko)
Na ndio, wanagawiana chembe za urithi.
(Kicheko)
Sasa, uhamisho wa kinasaba unaweza kuwa hatari kwa wakina Montague
waliokuwa na matarajio ya kuwa familia pekee kwenye mgonjwa waliomshambulia,
kugawana chembe za urithi kunachangia
kwa wakina Capulet kutengeneza kinga kwa dawa.
Hivyo wakina Montague wanaanza kuongea kwa ndani kuondoa hii familia nyingine
kwa kutoa molekuli hii.
(Kicheko)
Na kwa maelezo:
[Hebu turatibu shambulizi.]
(Kicheko)
Hebu turatibu shambulizi.
Na kila mtu mara moja akaitikia
kwa kutoa sumu itakayoua ile familia nyingine.
[Ondoa!]
(Kicheko)
Wakina Capulet wakajibu kwa kuita shambulizi la kujibu.
[Shambulia!]
Na wakawa na vita.
Hii ni video ya bakteria wa ukweli wakipigana na viumbe kama upanga,
ambapo wanajaribu kuuana
kwa kuchomana kihalisi na kupasuana wenyewe.
Familia ya yeyote atakayeshinda hii vita anakuwa bakteria mkuu.
Hivyo ninachoweza kufanya ni kuchunguza mazungumzo ya bakteria
yanayopelekea tabia tofauti za kwa pamoja
kama ugomvi mliyouona.
Na nilichofanya ni kupeleleza kwenye jamii za bakteria
ndani ya mwili wa binadamu
kwenye wagonjwa hospitalini.
Nilifuatilia wagonjwa 62 kwenye jaribio,
ambapo nilipima sampuli ya mgonjwa kwa aina moja ya shambulizi,
bila kujua majibu ya vipimo vya kawaida.
Basi, kwenye upimaji wa bakteria,
sampuli inasambazwa kwenye kisahani,
na kama bakteria watakua ndani ya siku tano,
mgonjwa anagunduliwa kama ameathirika.
Nilipomaliza utafiti na kulinganisha majibu ya chombo
na vipimo vya kawaida na vipimo vya kuhakikisha,
nilishtuka.
Ilikua inashangaza zaidi kuliko nilivyowahi kutarajia.
Ila kabla sijawaambia nini chombo kilionyesha,
ningependa kuwaambia kuhusu mgonjwa mahsusi niliomfuatilia,
binti mdogo.
Alikua na cystic fibrosis,
ugonjwa wa kurithi uliofanya mapafu yake kuathiriwa kirahisi na bakteria.
Huyu binti hakua sehemu ya majaribio.
Nilimfuatilia kwa sababu nilijua kutoka kwenye taarifa zake
kua hakuwahi kupata mashambulizi kabla.
Mara moja kwa mwezi, huyu binti alienda hospitali
kuweka sampuli ya kohozi ambayo alitemea kwenye kikombe.
Hii sampuli ilisafirishwa kwa uchunguzi wa bakteria
huko maabara kuu
ili madaktari watende haraka iwapi wangekuta shambulizi.
Iliniruhusu mimi kupima chombo changu kwa sampuli zake pia.
Miezi miwili ya mwanzo nilipima sampuli zake, hakukua na kitu.
Lakini mwezi wa tatu,
Niligundua mazungumzo ya bakteria kwenye sampuli yake.
Bakteria walikua wanashirikiana kuharibu tishu ya pafu lake.
Lakini vipimo vya kawaida havikuonyesha bakteria kabisa.
Nilipima tena mwezi ujao,
na niliona kua yale mazungumzo ya bakteria yamekua makali zaidi.
Bado, vipimo vya kawaida havikuonyesha chochote.
Utafiti wangu ukaisha, lakini nusu mwaka baadae, nikafuatilia hali yake
kuona kama bakteria niliowajua pekee walipotea
bila muingilio wa tiba.
Hawakupotea.
Yule binti sasa alikua amegundulika na mashambulio makali
ya bakteria wabaya.
Walikua ni wale wale bakteria chombo changu kiligundua kabla.
Na licha ya ukali wa dawa za kutibu,
ilikua inashindikana kuondoa mashambulizi.
Madaktari waliona kua asingeweza kufikia miaka ya 20.
Nilipopima kwenye sampuli ya binti huyu,
kifaa changu kilikua kwenye hatua za mwanzo.
Sikujua hata kama njia yangu ilifanya kazi kabisa,
hivyo nikawa na makubaliano na madaktari
kutowaambia chombo changu kilichoonyesha
ili kutokuharibu matibabu yao.
Hivyo nilipoona haya majibu ambayo hata hayakuwa yamehakikishwa,
sikudhubutu kusema
ka sababu kutibu mgonjwa bila mashambulizi halisi
pia ina matokeo mabaya kwa mgonjwa.
Lakini sasa tunajua bora,
na kuna wavulana na wasichana wadogo wengi bado wanaweza kuokolewa
kwa sababu, bahati mbaya, hii hali inatokea mara nyingi.
Wagonjwa wanaathirika,
bakteria kwa namna flani hawaonekani kwenye vipimo vya kawaida,
na ghafla, maambukizi yanatokea ndani ya mgojwa na dalili kali.
Na kwenye mda huo, tayari tumechelewa.
Majibu ya kushangaza ya wagonjwa 62 niliowafuatilia
yalikua chombo changu kilishika mazungumzo ya bakteria
kwa zaidi ya nusu ya sampuli za wagonjwa
ambao walikua wamegundulika bila kitu kwa njia za upimaji za kawaida.
Kwa maneno mengine, zaidi ya nusu ya hawa wagonjwa walirudi nyumbani wakiwaza
kua wako huru na maambukizi,
japokuwa kihalisi walibeba bakteria hatari.
Ndani ya wagonjwa waliopimwa vibaya,
bakteria walikuwa wanaandaa shambulizi la kuambatanishwa.
Walikua wananong'onezana.
Ninachoita "mnong'ono wa bakteria"
ni bakteria ambao njia za kawaida za upimjai haziwezi kuona.
Mpaka sasa, ni chombo cha kutafsiri tu kinachoweza kudaka hao wanong'onezaji.
Ninaamini kua mda uliopo ambao bakteria bado wananong'onezana
ni nafasi nzuri ya matibabu ya malengo.
Kama yule binti angekua ametibiwwa kwenye kuu mda wenye nafasi,
ingekua inawezekana kuua bakteria
kwenye hatua yao ya mwanzo,
kabla maambukizi kuwa nje ya uwezo.
Nilichopitia na huyu binti mdogo kumenifanya niamue kufanya ninachoweza
kusukuma hii teknolojia kwenye hospitali.
Pamoja na madaktari,
tayari ninafanya kazi kutumia hiki kifaa kwenye kliniki
kutambua maambukizi ya kwanza.
Japo bado haijajulikana jinsi madaktari watatibu wagonjwa
kwenye kipindi cha mnong'ono,
hiki kifaa kinaweza kusaidia madaktari kuwa makini na wagonjwa kwenye hatari.
Kinaweza kuwasaidia kuhakikisha kama tiba imefanya kazi au la,
na inaweza kusaidia kujibu maswali rahisi:
Mgonjwa ana mashambulizi?
Na bakteria wako wanapanga nini?
Bakteria wanaongea,
wanatengeneza mipango ya siri,
na wanatumiana taarifa za siri.
Lakini sio tu kuawaangalia wenyewe wakinong'onezana,
sisi sote tunaweza kujifunza lugha ya siri
na kua wenyewe wanong'onezi wa bakteria.
Na, kama bakteria wangesema,
"3-oxo-C12-aniline."
(Kicheko)
(Makofi)
Asanteni.