Düşünün ki ortada büyük bir sorun var
apaçık gözünüzün önünde duruyor.
Öyle bir sorun ki herkes ondan bahsediyor
ve sizleri de doğrudan etkiliyor.
İşler daha da kötüleşmeden bu sorunu çözmek için
elinizden gelen her şeyi yapar mıydınız?
Cevabınızdan çok da emin olmayın!
Zira biz, gözümüzün önünde apaçık duran gerçekleri görmemeye meyilliyizdir
ve hiçbirimiz bunu kabullenmek istemez.
Hatta öyle ki
iş veya özel hayatımızda ya da dünya üzerinde karşılaşabileceğimiz
tehlikeleri bize hatırlattıkları için
bu gerçeklerden gözümüzü kaçırırız.
Kendi alanımdan, ekonomi politikasından bir örnek vermek istiyorum.
Merkez Bankası'nın başındayken Alan Greenspan'in tüm görevi,
ABD ekonomisindeki sorunlara karşı dikkatli hareket etmek
ve bu sorunların kontrolden çıkmamalarını sağlamaktı.
2006 sonrasına geldiğimizde ise
gayrimenkul fiyatlarının yükselmesiyle birlikte
her geçen gün daha fazla hatırı sayılır lider ve kurum
kredi riskleri ve piyasa balonlarından bahsederek
tehlike çanlarını çalmaya başladı.
Sizlerin de bildiği gibi 2008'de her şey tepetaklak oldu.
Bankalar battı,
uluslararası piyasalar değerlerinin yarısına yakınını kaybetti,
milyonlarca insanın evine haciz konuldu.
En sonunda
neredeyse her 10 Amerikalıdan biri işsiz kalmış oldu.
Ortalık biraz durulduğunda ise
Greenspan ve daha pek çoğu, ellerinde bir durum analiziyle
"Krizi öngörmek mümkün değildi," dediler
ve krizi "bir siyah kuğu" olarak nitelendirdiler.
Yani hayal edilemez bir şey olarak,
öngörülemez ve kesinlikle olasılıksız bir şey olarak.
Tam anlamıyla bir sürpriz yani.
Ancak bu durum aslında hiç de bir sürpriz gibi gelişmedi.
Benim Manhattan'daki dairem örneğin dört yıldan daha kısa bir süre içinde
değerini neredeyse ikiye katlamıştı.
Ben de tehlike işaretlerini görüp satmıştım evimi.
(Gülüşmeler)
(Alkışlar)
Diğer birçok insan da aynı tehlikeyi gördü,
gördüklerini halkla da paylaştılar
ve sadece göz ardı edildiler.
Sonuç olarak bu krizin nasıl görüneceğini ya da beraberinde neler getireceğini
bire bir bilemesek de
bize doğru hücum eden şeyin
koca, gri bir gergedan kadar tehlikeli, aşikâr ve önceden kestirilebilir
olduğunu hepimiz görebiliyorduk.
Siyah kuğu teorisi,
geleceğimiz üzerinde hiçbir kontrolümüz olmadığı fikrini düşündürür bize.
Olaylar üzerinde kontrolümüzün ne kadar az olduğunu düşünmemiz de
maalesef var olanı bir o kadar küçümsememize
ya da tamamıyla göz ardı etmemize yol açar.
Bu tehlikeli düşünce de başka bir gerçeği görünmez kılar:
önümüzdeki sorunların çoğunun ne kadar olası,
aşikâr ve görünür olmasına rağmen
yine de parmağımızı dahi oynatmadığımız gerçeğini.
İşte ben de gri gergedan metaforunu yarattım
zira böyle bir metafora gerçekten ihtiyaç vardı.
Yeni bir gözle bakabilmemize yardımcı olsun diye,
aynı siyah kuğunun benimsendiği gibi benimseyelim diye,
ancak bu sefer son derece aşikâr şeyler için kullanalım diye,
son derece olası, yine de yok sayılan şeyler için.
İşte bu tip şeylere gri gergedanlar diyorum.
Eğer bu gri gergedanları görmek isterseniz
her gün başlıklara bir göz atmanız yeterli.
İşte benim bugün başlıklarda gördüğüm de koca bir gri gergedan,
yepyeni, son derece olası bir ekonomik kriz.
Merak ediyorum, son 10 yılda bir şeyler öğrenebildik mi acaba?
Washington'da ya da Wall Street'te konuşulanlara bakarsanız
geleceğimizin dalgasız, dümdüz bir deniz gibi olduğunu sanırsınız.
Benim çokça vakit geçirdiğim Çin'de ise
konuşulanlar son derece farklı.
Ekonomiden sorumlu ekibin tümü,
devlet başkanı Xi Jinping de dahil olmak üzere,
son derece açık bir şekilde
ve bilhassa sanki birer gri gergedanlarmış gibi
ekonomik risklerden ve bu riskleri nasıl dize getireceklerinden konuşuyorlar.
Kuşkusuz ki Çin ve ABD
çok farklı devlet sistemleriyle yönetiliyorlar,
bu da yapabilecekleri ya da yapamayacakları şeyleri belirliyor.
Ekonomik problemlerin çoğunun temel nedenleri de
farklı tabii bu iki ülkede.
Ancak iki ülkenin de borçlarıyla, eşitsizlikle
ve ekonomik verimlilikle ilgili sorunları olduğu herkesin bildiği bir gerçek.
Peki sorunları aynıysa duruşları niye farklı?
Aslında aynı soruyu
sadece ülkelerin değil insanların da
duruş farklılıkları ile ilgili sorabilirsiniz.
Güvenliği her şeyden önce tutan otomobil üreticileri
ve kalitesiz arabalarını geri çekmek için
mutlaka birilerinin ölmesini bekleyenlerle ilgili mesela.
Ya da kaçınılmaz son için hazırlık yapan büyükanneler ve büyükbabalarla ilgili,
hani şu cenaze metnini bile yazanlarla,
menüyü bile hazırlayanlarla ilgili.
(Gülüşmeler)
Benimkiler hazırlamıştı.
(Gülüşmeler)
Böyleleri mezar taşını bile önceden oydurur da bir ölüm tarihini boş bırakır.
Bir de diğer türlü büyükanneler büyükbabalar vardır
ki hiçbir işlerini yoluna koymazlar,
atılacaklarını bile ayırmazlar,
yıllar boyunca onca şeyi istiflemişlerdir de
düzenleme işini çocuklarına bırakırlar.
Peki bu iki taraf arasındaki fark nereden geliyor?
Nasıl oluyor da bazıları gerçeklerle başa çıkarken
diğerleri gözlerini kaçırmayı seçiyor?
Bunun öncelikle içinde yaşadığınız kültür ve toplumla,
çevrenizdeki insanlarla ilgisi var.
Yani olur da düşersen etrafındakilerden birinin
sana yardım edeceğini düşünüyorsan
var olan bir tehlikeyi olduğundan küçük görme eğiliminde oluyorsun.
Ki bu da sadece kötü değil aynı zamanda da iyi riskler almamızı sağlıyor.
Tıpkı kimsenin bahsetmek istemediği
bir tehlikeden bahsederek eleştirilme riskini göze almak gibi.
Ya da ürkütücü görünen, bir nevi gri gergedanlara benzeyen fırsatları
yine de değerlendirmek gibi.
ABD'nin kültürü son derece bireysel, herkes kendi başına yani.
İlginçtir ki bu durum
Amerikalıları değişime ve iyi riskler almaya
kapalı yapmış.
Halbuki Çin'deki insanlar,
devletin doğabilecek problemleri önleyeceğine inanıyor,
bu her zaman gerçekleşmese de insanlar inanmaya devam ediyor.
Ailelerine güvenebileceklerini düşünüyorlar,
bu da onları belirli riskleri almaya daha meyilli yapıyor.
Tıpkı Pekin'de gayrimenkul almak
ya da yönlerini değiştirmeleri gerektiği düşüncesine açık olmak gibi
ki Çin'in değişim hızı gerçekten de inanılmaz seviyede.
İkinci nedene gelirsek
durum hakkında ne kadar bilgiye sahipsin?
Olanları öğrenmeye ne kadar isteklisin?
Görmek istemediğin şeyleri bile görmeye hazır mısın?
Çoğumuz, sevmediğimiz
ve örtbas ettiğimiz şeylere
dikkat bile etmeyiz.
Dikkatimizi görmek istediğimiz, hoşumuza giden, bağdaştığımız şeylere veririz.
Halbuki bu kör noktalarımızı onaracak
olanağa ve yeterliliğe sahibiz.
Her kesimden insanla çokça zaman geçirme, onlarla hayat duruşları
ve gri gergedanlarıyla ilgili konuşma fırsatım oldu.
Risk almaktan en çok korkan
ve bu konuda en hassas olan insanların
değişime de en az açık olan
insanlar olduğunu düşünebilirsiniz.
Ama gerçek tam da tersi.
Ben gördüm ki
etraflarındaki sorunların farkına varmaya hazır olan
ve bunun için plan yapanlar,
hayatlarında daha fazla riske hatta iyi riske yer verebilen
ve kötü riskle de baş edebilen insanlar oluyor.
Bunun sebebi de, bilginin peşine düştüğümüzde aslında
korktuğumuz şeylere karşı harekete geçmek için güç topluyor olmamızdır.
Buradan da üçüncü nedene bağlamak istiyorum.
Sizler, hayatınızdaki gri gergedanlar üzerinde
ne kadar kontrolünüz olduğunu düşünüyorsunuz?
Harekete geçmememizin nedenlerinden biri de
çoğu zaman çaresiz hissetmemiz zira.
İklim değişikliği örneğin, öyle büyük bir problem ki
hiçbirimizin elinden bir şey gelmezmiş gibi hissettiriyor insana.
Böylelikle bazıları hayatını inkârla geçirirken
diğerleri kendileri hariç herkesi suçlayıp duruyor.
Tıpkı bir arkadaşımın, Çin'deki kömür fabrikaları durduğu sürece
4 çekerli arabasından vazgeçmemesi gibi.
Halbuki bizim değişim için bir fırsatımız var.
Hepimiz birbirimizden farklıyız
ve her birimiz de duruşumuzu değiştirme fırsatına sahibiz,
hem kendi hem de etrafımızdakilerin duruşunu.
Bu sebeple ben de bugün, buradaki herkesi
etrafımızdaki insanlarla dünyamızdaki gri gergedanlar üzerine
açıkça ve dürüstçe konuşmaya
ve gergedanlarımızla nasıl baş ettiğimizi
katıksız, dürüst bir şekilde anlatmaya davet ediyorum.
ABD'de çok sık duyduğum bir şey var:
"Tabii ki apaçık problemlerle baş etmemiz gerekir
ancak bir insan gözünün önünde olanları göremiyorsa
zaten ya akılsız ya da cahildir."
Onlar böyle söylese de ben tam tersini düşünüyorum.
Gözünün önünde olanları göremiyor olman
seni ne akılsız ne de cahil yapar,
sadece insan olduğunu gösterir.
Eğer bir gün hepimizin içinde olan bu zafiyetin farkına varabilirsek
işte o zaman hepimizin gözlerini açacak,
bizlere gözümüzün önünde olanları gösterecek
ve ezilmeden önce harekete geçmemizi sağlayacak gücü de bulacağız.
(Alkışlar)