Başka hiçbir organ,
insan hayatında muhtemelen başka hiçbir nesne
mecaz ve anlam açısından insan kalbi kadar ilham verici değil.
Tarih boyunca
kalp, duygusal hayatlarımızın bir sembolü oldu.
Pek çok kişi tarafından ruhun merkezi olarak düşünüldü,
duyguların saklandığı yer olarak.
Duygu anlamındaki "emotion" kelimesi bile kısmen Fransızca "émouvoir"dan geliyor,
anlamı güçlü bir hisse kapılmak.
Duyguların, çalkantılı hareketiyle anılan bir organla ilişkilendirilmesi
belki de oldukça mantıklı.
Ama bu bağlantı ne?
Gerçek mi yoksa tamamen mecazi mi?
Bir kalp uzmanı olarak
bu bağlantının tamamen gerçek olduğunu anlatmak için buradayım.
Göreceksiniz ki duygular,
insan kalbi üzerinde doğrudan fiziksel bir etki yapabilir ve yapıyor da.
Ancak buna geçmeden önce
şu mecazi kalp hakkında biraz konuşalım.
Duygusal kalbin sembolizmi bugün hâlâ yerini koruyor.
İnsanlara sevgiyle en çok hangi görseli ilişkilendirdiklerini sorsak
listenin en başında sevgili kalbi olacağına hiç şüphe yok.
Kardiyoid denen kalp şekli
doğada yaygın.
Yapraklarda, çiçeklerde, pek çok bitkinin çekirdeğinde,
silfiyum da dahil,
ki Orta Çağ'da doğum kontrolü olarak kullanılıyordu
ve muhtemelen kalp,
bu yüzden seks ve romantizmle anılmaya başladı.
Sebebi her neyse
kalpler 13. yüzyılda aşıkların resimlerinde görünmeye başladı.
Zamanla bu resimler kırmızıya boyanmaya başladı,
kan rengine,
bir tutku sembolü olarak.
Roma Katolik Kilisesi'nde,
kalp şekli, İsa'nın Kutsal Kalbi olarak anılmaya başladı.
Dikenlerle süslenmiş ve göz alıcı bir ışık yayan kalp
adeta kutsal aşkın nişanı hâline geldi.
Kalp ve aşk arasındaki bu bağ modern zamanda da ayakta kaldı.
Son evresinde kalp hastası emekli diş hekimi Barney Clark
1982'de Utah'da ilk kalıcı yapay kalp transplantını aldığında
söylenenlere göre 39 yıllık karısı doktorlara şunu sordu:
''Beni sevmeye devam edecek mi?''
Bugün kalp yalnızca aşkın kaynağı değil
diğer duyguların da kaynağı;
atalarımız yanılıyorlardı.
Ve hâlâ günden güne anlıyoruz ki
kalp ve duygular arasındaki bu bağlantı oldukça derin.
Kalp, hislerimizi yaratmıyor olabilir
ama hislere çok fazla tepki veriyor.
Bir bakıma, duygusal hayatlarımızın bir kaydı
kalplerimizde yazılı.
Örneğin korku ve yas, ciddi kardiyak yaralanmaya yol açabilir.
Kalp atışı gibi bilinçaltı süreçleri kontrol eden sinirler
stresi hissedebilirler
ve kötü huylu bir savaş veya kaç tepkimesini tetikleyebilir;
bu da kan damarlarının büzüşmesini,
kalbin çok güçlü atmasını
ve ardından tansiyonun yükselmesini tetikler,
bu da hasar demektir.
Diğer bir deyişle
şu giderek netleşiyor ki
kalplerimiz, duygusal sistemimize sıra dışı bir şekilde duyarlı,
mecazi kalbe yani.
İlk olarak yirmi yıl kadar önce teşhis edilen bir kalp hastalığı var,
adı ''takotsubo kardiyomiyopati'' veya ''kırık kalp sendromu,''
öyle ki kalp stres ve üzüntüye tepki olarak akut bir şekilde zayıflıyor,
mesela sevgilinizden ayrıldığınızda veya sevdiğinizi kaybettiğinizde.
Bu resimlerde görünen, ortada yas tutan bir kalp var
ve soldaki normal kalpten oldukça farklı görünüyor.
Donmuş gibi dörünüyor
ve sık sık bir takotsubonun şekline bürünüyor,
sağda gördüğünüz gibi,
alt kısmı geniş, üst kısmı dar bir Japon kabı.
Bunun neden olduğunu tam olarak bilmiyoruz
ve bu sendrom genellikle birkaç hafta içinde düzeliyor.
Ancak o akut dönem içinde,
kalp yetmezliğine neden olabilir,
hayatı tehdit eden aritmiyaya
ve hatta ölüme bile.
Örneğin yaşça olgun bir hastamın kocası
geçenlerde vefat etti.
Hastam üzgündü tabii ama kabullendi de.
Hatta biraz rahatlamış gibiydi.
Uzun zamandır çekiyordu, demans hastasıydı.
Ancak cenazeden bir hafta sonra bu resme baktı
ve gözleri doldu.
Sonra göğsünde ağrı oldu, ardından nefes daralması yaşadı,
boyun damarları şişti, alnı terledi,
bir sandalyede oturuyordu ama nefes nefeseydi --
kalp yetmezliğinin tüm işaretleri.
Hastaneye yatış yapıldı,
ultrason şüphelendiğimiz her şeyi doğruladı:
kalp, normal kapasitesinin yarıdan azına zayıflamıştı
ve bir takotsubonun şekline bürünmüştü.
Diğer tahlillerde bir sorun yoktu,
hiçbir yerde tıkalı damar görülmedi.
İki hafta sonra duygusal durumu normale döndü
ve ultrason da doğruladı ki
kalbi yeniden fonksiyoneldi.
Takotsubo kardiyomiyopati pek çok stresli durumla ilişkili,
topluluk önünde konuşmak dahil.
(Kahkahalar)
(Alkışlar)
Aile içi anlaşmazlıklar, kumar kayıpları
hatta sürpriz doğum günü.
(Kahkahalar)
Geniş çaplı toplu kargaşa bile bu konuya dahil,
bir doğal afet sonrası gibi.
Örneğin 2004'te
devasa bir deprem, Japonya'nın en büyük adasında bir bölgeyi mahvetti.
En az 60 kişi hayatını kaybetti ve binlerce yaralı vardı.
Bu korkunç olayın yaşandığı sırada
araştırmacılar, takotsubo kardiyomiyopati vakalarının
deprem sonrasında o bölgede 24 kat arttığını gözlemledi,
kıyaslanan benzer dönem sadece bir yıl öncesiydi.
Bu vakaların sakinleri
sarsıntının şiddetiyle yakından ilişkilendirildiler.
Vakaların neredeyse tümünde hastalar depremin merkezinde yaşıyordu.
İlginç olan, takotsubo kardiyomiyopatinin mutlu bir olay sonrasında da görülmesi,
ancak kalp, farklı bir şekilde görünüyor;
üst kısımda değil orta kısımda şişme gözlemleniyor.
Farklı duygusal durumların nasıl farklı kalp değişikliğine yol açtığı
şu an için gizemini korumakta.
Ancak bugün, belki de eski filozoflarımıza bir övgü olarak
şunu söyleyebiliriz ki eğer duygular kalplerimizde saklı değilse bile
duygusal kalp
biyolojik kalbin önüne geçiyor,
hem de şaşırtıcı ve gizemli şekillerde.
Ani ölüm de dahil kalp sendromları
mecazi kalplerinde şiddetli duygusal rahatsızlık ve sarsıntı yaşayan bireylerde
uzun zamandır bildiriliyor.
1942'de
Harvard fizyoloğu Waltor Cannon "Lanetli Ölüm" adlı bir çalışma yayımladı
ve çalışmada lanetlendiklerine inanan insanların
korkudan ölme vakalarını anlattı,
mesela cadı bir doktor veya tabu bir meyve yemenin sonucu olarak.
Pek çok vakada mağdur, tüm umudunu kaybetmiş ve olay yerinde vefat etmiş.
Bu vakaların ortak yanı, kurbanların
sonlarını getirecek dış bir güç olduğuna mutlak surette inanmalarıydı
ve de savaşmak için güçsüz olduklarına.
Cannon'ın açıklamasına göre bu algısal kontrol eksikliği,
tamamen kötü bir fizyolojik tepkimeye yol açıyordu,
buna göre kan damarları öylesine daralıyordu ki
kan hacmi akut bir şekilde düşüyor,
tansiyon birden alırı düşüyor,
kalp akut şekilde zayıflıyor
ve taşınan oksijen yetersizliği sonucu ciddi organ hasarı meydana geliyor.
Cannon'a göre lanetli ölümler
endüjen veya "ilkel" insanlarla kısıtlıydı.
Ancak yıllar geçtikçe bu ölüm türleri
her tür modern insanda da görülmeye başladı.
Bugün yas sonucu ölüm eşlerde ve kardeşlerde gözlemleniyor.
Kırık kalpler mecazi olarak da kelimenin tam anlamıyla da ölümcül.
Bu ilişkilendirilmeler hayvanlar için bile geçerli.
"Science" dergisinin 1980 yılında yayımladığı inanılmaz çalışmada
araştırmacılar kafesteki tavşanları yüksek kolesterollü gıdalarla besledi,
amaçları bunun katdiyovasküler etkilerini izlemekti.
Şaşırtıcı şekilde bazı tavşanlar diğerlerine göre daha çok hasta oldu,
ancak sebebini bulamadılar.
Tavşanların beslenmesi, çevreleri ve genetik alt yapıları benzerdi.
Bu durumun sebebinin
teknisyenin tavşanlarla olan etkileşim sıklığı olabileceğini düşündüler.
O yüzden çalışmayı tekrarladılar,
tavşanları iki gruba ayırdılar.
İki grup da yüksek kolesterollü beslendi.
Ancak bir grupta, tavşanlar kafeslerinden çıkarıldı,
kucaklandı, okşandı, onlarla konuşuldu ve birlikte oynandı.
Diğer grupta ise tavşanlar kafeslerinde tutuldu
ve tek başlarına bırakıldı.
Bir yılda, otopside,
araştırmacıların bulgularına göre
insan etkileşimi yaşayan birinci grup tavşanlar
diğer gruba göre yüzde 60 daha az aortic hastalık geliştirdi,
üstelik aynı kolesterol düzeyi, tansiyon ve kalp oranı olmasına karşın.
Bugün kalp bakımı filozofların başlıca konusu değil,
onlar kalbin mecazi anlamlarıyla ilgileniyorlar
ve bu benim gibi doktorların konusu hâline geliyor,
silah teknolojileri bile yüzyıl öncesinde
insan kültüründe kalbin onurlu statüsünden ötürü
tabu kabul ediliyordu.
Bu süreçte kalp,
mecaz ve anlam yüklü neredeyse doğaüstü bir nesneden
manipüle ve kontrol edilen bir makineye dönüştü.
Ama kilit nokta şu:
şimdi anladığımız bu manipülasyonlar
kalbin binlerce yıl boyunca barındırdığı inanılan
duygusal hayata gösterilen dikkatle tamamlanmalı.
Lifestyle Heart Trial'ı düşünün örneğin,
1990 yılında İngiliz dergisi ''The Lancet''te yayımlandı.
Orta veya şiddetli koroner hastalığı olan 48 hastaya
rastgele sıradan bakıma verildi
veya yoğun bir yaşam tarzı, bu da az yağlı vejetaryen diyet,
orta düzeyde aerobik egzersiz,
grup psiko sosyal destek
ve stres yönetimi tavsiyesi içeriyordu.
Araştırmacıların bulgularına göre bu yaşam tarzı hastalarında
koroner plak rahatsızlığı yaklaşık yüzde beş azalma gösterdi.
Diğer yandan kontrol grubu hastaları
bir yılda yüzde beş daha fazla koroner plak rahatsızlığı yaşadılar
ve beş yılda bu oran yüzde 28'e çıktı.
Ayrıca kardiyak vaka oranı neredeyse iki katına çıktı,
kalp krizi, koroner bypass ameliyatı
ve kalple ilgili ölümler gibi.
İlginç bir bilgi daha:
Kontrol grubundaki bazı hastalar yoğun yaşam şekli hastalarıyla
neredeyse aynı yoğunlukta beslenme ve egzersiz planı benimsediler.
Kalp hastalıkları yine de ilerledi.
Beslenme ve egzersiz tek başına koroner hastalığı geriletmede yeterli değildi.
Hem bir yıllık hem de beş yıllık takiplerde,
stres yönetimi
koroner hastalığın iyileşmesinde
egzersizden çok daha ilgiliydi.
Şüphesiz bu ve benzer çalışmalar küçük
ve tabii ilişkilendirmeler nedene kanıt teşkil etmiyor.
Stresin sağlıksız alışkanlıklara yol açması kesinlikle mümkün
ve artan kardiyovasküler riskin asıl sebebi de bu.
Ancak sigara ve akciğer kanseri de aynı ilişkilendirmeye konu,
pek çok çalışma aynı şeyi gösteriyor.
Nedensel bir ilişki açıklamak için gerekli koşullar sağlandığında da
bir nedenin varlığını reddetmek konusunda gelgit yaşıyoruz.
Çok sayıda doktorun ortak çıkarımı
ve benim de kalp uzmanı olarak geçirdiğim yaklaşık 20 seneden öğrendiğim,
duygusal kalbin yolu, şaşırtıcı ve gizemli şekillerde
biyolojik eşinin yoluyla kesişiyor.
Ama bugün tıp, kalbi bir makine olarak kavramsallaştırmaya devam ediyor.
Bu kavramsallaştırmanın harika faydaları var.
Alanım kardiyoloji
şüphesiz son 100 yılın
en büyük başarı öykülerinden birine sahip.
Stentler, kalp pilleri, defibrilatörler, koroner bypass ameliyatı,
kalp nakilleri --
bunların hepsi II. Dünya Savaşı sonrasında geliştirildi.
Ancak şu ihtimali düşünelim ki
bilimsel tıbbın kalp hastalığını yenmek için
mevcut sınırlarına yaklaşıyoruz.
Gerçekten de kardiyovasküler ölümlerdeki azalma oranı
son on yılda ciddi anlamda yavaşladı.
Yeni bir bakış açısı edinmemiz lazım,
alıştığımız ilerlemeyi devam ettirebileceğimiz bir bakış açısı.
Bu bakış açısında, psikolojik ve sosyal faktörler
kalp rahatsızlıklarını anlamada bizim için birincil olacak.
Bu zor bir savaş olacak
ama henüz keşfedilmemiş bir alan.
Amerikan Kalp Derneği hâlâ duygusal stresi
kalp hastalığı için düzeltilebilir, önemli bir risk faktörü olarak listelemiyor,
kısmen sebebi belki de kan kolesterolünü düşürmenin
duygusal ve sosyal rahatsızlığı azaltmaktan çok daha kolay olması.
Ama belki de ''kalbi kırık'' dediğimiz zaman
gerçekten de kırık ve hasarlı bir kalpten bahsediyor olabileceğimizi kabul edersek
tüm bunlara daha iyi bir yol bulabiliriz.
Kalp sağlığımızı düşünürken
duygularımızın gücü ve önemini kesinlikle göz önüne almak zorundayız.
Şunu öğrendim ki duygusal stres
çoğu zaman hayatla ölüm arasındaki fark.
Teşekkürler.
(Alkışlar)