Hammaga salom.
Siz bilan suhatlashish men uchun sharaf,
va bugun men omad va adolat hamda
ularning aloqadorligini gapirmoqchiman.
Bir necha yil oldin
mening sobiq talabam qizi haqida gaplashish uchun
menga qo'ng'iroq qildi.
Uning litseyning yuqori sinfida o'qiydigan qizi
men ta'lim beradigan Svartmor kollejiga hujjat topshirishni
jin dildan istar ekan,
u qizi o'qishga kira olish yo kirmasligi haqida mening fikrimni bilmoqchi edi.
Svatmorga o'qishga kirish juda ham qiyin.
Shu sababdan "Menga u haqida gapirib berchi?" dedim.
Va u qizi haqida,
uning baholari, imtihonda to'plagan ballari haqida,
darsdan tashqari mashg'ulotlari haqida gapirib berdi.
U shunchaki super yulduzligi ayon edi,
ajoyib, juda ham ajoyib qiz.
Shuda men "U misli ko'rilmagan ajoyib qiz.
U Svartmor ega bo'lishni istaydigan
talabaning aynan o'zi ekanligi ko'rinib turibdi" dedim.
Shunda u "Demak, bu u o'qishga kira oladi deganimi?" deb so'radi.
Men esa "Yo'q" deb javob berdim.
"Svartmor sinfida yaxshi odamlar uchun
yetarlicha joy yo'q.
Garvardda ham, Yelda ham, Prinstonda ham, Stendfordda ham joylar yetarli emas.
Google, Amazon yoki Appleda ham joylar yetarli emas.
Hattoki, TED konferensiyasida ham joylar yetarli emas.
Yaxshi insonlar juda ham ko'p,
lekin ba'zilari buni uddalay olmaydi".
U esa "Xo'sh, unda biz nima qilishimiz kerak?" dedi.
Va men "Bu juda ham yaxshi savol" dedim.
Biz nima qilishimiz kerak?
Men kollej va universitetlar yo'l tutganini bilaman.
Adolatli bo'lishi uchun
ular me'zonlarni oshirishni davom ettirgan,
chunki malakasi kam odamlarni qabul qilish va
yuqori malakalilarni rad etish adolatsizlik bo'lardi,
shuning uchun standartlar o'zingiz mos bo'lgan talabalar safidan joy olishingiz
uchun yetarli darajada yuqori bo'lmagunicha
siz ularni yanada yuqoriroq darajada ko'tarishda davom etaverasiz.
Bu esa ko'p odamlarning adolat va xolislik haqidagi fikrini butunlay o'zgartiradi.
Amerika jamiyatida odamlar biror-bir jarayonni adolatli deyish
qanday ma'noni anglatishi haqida turlicha fikrga ega,
lekin menimcha, deyarli barcha insonlar aynan bitta fikrga qo'shilishadi,
qonuniylik tizimida, adolat tizimida
odamlar o'zi loyiq narsagagina erishadi.
Men sobiq talabamga o'qishga kirish haqida gap ketganda
odamlar o'zlari munosib bo'lgan narsaga erishishlari
shunchaki haqiqat emasligi haqida aytdim.
Ba'zi insonlari o'zlari munosib bo'lgan narsalarga erishishadi,
ba'zilari esa yo'q, hayot o'zi shunday.
Agar siz kollej talablarini qondirsangiz
siz o'rta maktab o'quvchilari o'rtasida
juda kuchli raqobatni yaratasiz,
chunki yaxshi bo'lishning o'zi yetarli emas,
talablarni qondirish ham yetarli emas,
siz boshqa hujjat topshirgan barcha talabalardan yaxshiroq bo'lishingiz kerak.
Xo'sh, bu nimaga olib keldi,
yoki nimaga hissa qo'shdi,
bu shunchaki o'smirlarimizni ezib kelayotgan
xavotir va depressiya epidemiyasi edi xolos.
Biz bunday raqobat bilan butun avlodni barbod qilyabmiz.
Men bu haqida o'ylar ekanman
bu muammoni hal qilishning bir usuli borligi xayolimga keldi.
Xo'sh, biz nima qilishimiz mumkin:
insonlar kollejga hujjat topshirgan paytda
biz abituriyentlarni muvaffaqiyatga erisha oladigan va
erisha olmaydiganlarga ajiratib olamiz,
va muvaffaqiyatga erisha olmaydiganlarni rad etamiz,
keyin boshqalarning barchasini olib ularning ismlarini ko'rib chiqamiz,
biz o'ylab o'tirmasdan ularni tanlab olamiz
va ularni o'qishga qabul qilamiz.
Boshqacha qilib aytganda, kollejga qabulni lotereya orqali amalga oshiramiz,
balki biz texnologik kompaniyalarda ish takliflarini ham lotereya orqali berarmiz,
bu ahmoqona fikrni unutamiz,
ehtimol TED da nutq so'zlash uchun kimni taklif qilishimizni ham
lotereyadan aniqlarmiz.
Hozir meni noto'g'ri tushunmang,
bunday lotereya adolatsizlikni bartaraf eta olmaydi.
Shunda ham o'zlari munosib narsaga erisha olmaydigan odamlar ko'p bo'laveradi.
Lekin bu oz bo'lsa ham adolatdan bo'lardi.
Boshqacha ko'rsatish o'rniga u nima uchun adolatsizlik bo'lganini ochib berardi,
va u hozir bizning o'rta maktab o'quvchilarimiz yashayotgan
juda katta bosim pufagini yorib yuboradi.
Xo'sh, nima sababdan bu juda ham o'rinli taklif,
agar men o'zimga shunday desam,
bu jiddiy munozaraga sabab bo'lmaydimi?
Buning sababini bilaman.
O'ylaymanki, biz mana bunday fikrni yomon ko'ramiz:
hayotdagi eng muhim narsalar omad yoki tasodifan sodir bo'lishi mumkin,
hayotimizdagi chindan ham muhim voqealar bizning nazoratimiz ostida emas.
Men bu fikrni yomon ko'raman.
Insonlar bu fikrni yoqtirmasliklari ajablanarli hol emas,
lekin bu shunchaki oddiy haqiqat.
Birinchidan kollejga kirish allaqachon lotereya orqali amalga oshiriladi.
Shunchaki qabul komissiyasi aslida unday bo'lmaganday qilib ko'rsatishadi.
Keling bu narsaga vijdonan yondashaylik.
Va ikkinchidan,
o'ylaymanki, agar biz buni lotereya ekanligini tushunib yetsak,
bu hayotimizning deyarli har bir qismida omad juda ham muhimligini
anglab yetishimizga yordam beradi.
Misol uchun meni olaylik.
Hayotimdagi deyarli barcha eng muhim voqealar
asosan
omad tufayli sodir bo'lgan.
Men yettinchi sinfligimda oilam bilan Nyu-Yorkdan ketib,
Vestchester okrugiga ko'chib o'tdik.
O'quv yilining boshida
men juda yoqimtoy qiz bilan tanishdim, u mening do'stim bo'ldi,
keyin u mening eng yaqin do'stimga aylandi,
undan so'ng esa sevgilim bo'ldi,
va nihoyat u mening turmush o'rtog'imga aylandi.
Baxtimga, 52 yildan buyon
u mening umr yo'ldoshim, hozir ham.
Bu voqeaga hech qanday aloqam yo'q edi. Bu shunchaki omadli tasodif edi.
Men kollejga o'qishga kirdim,
va birinchi semestrda, psixologiyaga kirish kursiga yozildim.
Men hatto psixologiya nimaligini bilmasdim,
lekin u mening jadvalimga va talablarimga mos tushdi,
va shu kursni tanladim.
Omadni qarangki, darsni
mashhur afsonaviy psixologiya o'qituvchisi o'tar edi.
Shu sababli men psixologiya fani mutaxassisi bo'lib yetishdim.
Magistraturaga o'qishga kirdim.
Men o'qishni tamomlash arafasida edim.
Svartmorda dars beradigan do'stim bundan buyog'iga
professor bo'lib ishlamaslikka qaror qildi,
va tibbiyot maktabiga borish uchun ishdan bo'shadi.
U egallab turgan ish o'rni bo'shadi,
men unga ariza topshirib ishga kirdim,
u umrim davomida ariza topshirgan yagona ishim edi.
45 yil Svartmorda dars berdim,
u karyeram shakllanishiga juda katta ta'sir ko'rsatgan institut edi.
Eng so'nggi misolni aytadigan bo'lsam,
men Nyu-Yorkda ba'zi ishlarim haqida ma'ruza o'qiyotgan edim,
ma'ruzadan so'ng tinglovchilarimdan biri meni oldimga keldi.
U o'zini tanishtirdi.
U "Mening ismim Kris.
Siz TEDda ma'ruza o'qishni istaysizmi?" dedi.
Men esa "TED nima?" deya javob qaytardim.
Aytmoqchimanki, u menga bu haqida aytib berdi,
va o'sha paytda TED hozirgidek emas edi.
Ammo yillar davomida,
mening TEDda qilgan ma'ruzalarimni
20 milliondan ortiq odam tomosha qildi.
Demak, xulosa shuki, men omadli insonman.
Oila qurish borasida omadliman.
Ta'lim olish borasida omadliman.
Men kasb tanlash borasida omadliman.
Va TEDda o'z o'rnim va ovozimga ega bo'lish borasida ham omadliman.
Men erishgan muvaffaqiyatiga loyiqmidim?
Albatta, siz loyiq bo'lganingiz kabi,
men ham bu muvaffaqiyatga munosibman.
Ammo bunday yutuqlarga ega bo'lmagan ko'plab insonlar ham
biznikidek muvaffaqiyatlarga munosibdir.
Xo'sh, ular o'zi loyiq bo'lgan narsaga erishishadimi?
Jamiyat adolatlimi?
Albatta, yo'q.
Qattiq mehnat qilish va qoidalarga muvofiq ish tutish hech narsani kafolatlamaydi.
Agar biz bunday adolatsizlikning muqarrarligi va
omadning markaziyligini tushinib yetsak,
o'zimizga bunday savol berishimiz mumkin:
biz qahramon sifatida hurmat qilayotgan
insonlarimizning oilasi hozirgi pandemiya sharoitida o'gir kasallikka duchor bo'lsa,
ularning sog'lig'ini saqlab qolish va
ularning hayoti kasallik bilan kurashish evaziga barbod bo'lmasligi uchun
biz qanday choralar ko'ra olamiz?
Kurashuvchan, qattiq mehnat qiladigan va
bizdan omadsizroq insonlardan qanday qarzimiz bor?
Taxminan yarim asr ilgari
faylasuf Jon Rols "Adolat nazariyasi" deb nomlangan kitob yozib,
unda "jaholat pardasi" degan tushunchani taqdim etadi.
U bir savolni o'rtaga tashlaydi:
Agar siz jamiyatdagi mavqeyingiz qanday bo'lishini bilmasangiz,
o'zingiz qanday jamiyat yaratishni istardingiz?
Va u shunday taklif bildiradi:
biz jamiyatda yuqori yoki quyi o'rinni egallashimizni
bilmay turgan paytimizda,
jamiyatning shu qadar teng huquqli, adolatli bo'lishini istaymizki,
natijada hattoki, omadsiz insonlar ham
tartibli, mazmunli va shod hayot kechira olsinlar.
Bu narsani jamiyatingizga qaytaring, siz barchangiz omadli,muvaffaqiyatli insonsiz,
va biz kabi muvaffaqiyatga loyiq, ammo omadli bo'lmagan insonlarni
hurmat qilishimiz va ularga g'amxo'rlik qilishimiz uchun
barcha imkoniyatlarni ishga soling.
Rahmat.