Tôi chưa từng bị bắt giữ
hay qua đêm trong ngục,
chưa từng có người thân nào bị tống vào xe cảnh sát hay đi tù,
hay bị kiểm soát bởi một hệ thống pháp luật đáng sợ, khó hiểu
mà lúc bình thường chỉ thấy sự vô cảm,
còn khi tệ nhất thì chẳng khác nào loài ác quái.
Nước Mỹ đã tống giam nhiều người hơn bất kỳ quốc gia nào trên thế giới,
và Louisiana là nhà tù lớn nhất.
Hầu hết các bạn có lẽ đều như tôi
- May mắn.
Tội ác và sự trừng phạt gần nhất mà ta từng thấy chỉ là trên TV.
Khi đang thực hiện "Unprisoned,"
tôi gặp một phụ nữ cũng từng giống chúng ta
- Sheila Phipps.
(Ghi âm) Sheila Phipps: Trước khi con tôi vào tù,
tôi từng thấy trên TV
người ta đấu nhau: "Người này không làm điều đó và anh ta vô tội"
Còn bạn thì làm lơ hoặc phản bác họ,
kiểu như: "Ờ, sao cũng được. Không quan tâm"
Đừng hiểu nhầm, ý tôi là vẫn có nhiều người đáng bị vào tù.
Những kẻ phạm tội ngoài kia.
Nhưng cũng có nhiều người vô tội phải vào tù.
EA: Con trai Sheila, McKinley, thuộc số những người vô tội đó.
Anh đã thụ án 17 năm cho bản án 30 năm tội ngộ sát.
Anh ta chưa hề có tiền sự,
không hề có bằng chứng pháp y tại hiện trường.
Anh bị kết tội chỉ bởi lời khai của nhân chứng,
và hàng thập kỷ nghiên cứu cho thấy
lời khai nhân chứng không đáng tin như ta vẫn nghĩ.
Các nhà khoa học cho rằng trí nhớ không chính xác.
Nó giống với việc lắp ghép hơn là kể lại chính xác sự kiện.
Từ năm 1989, kể từ khi áp dụng việc thử DNA để thả người vô tội,
trên 70% các vụ kết án sai đều là dựa trên lời khai nhân chứng.
Năm ngoái, công tố viên quận truy tố vụ án của McKinley
bị truy tố nhiều bản án tham ô khác nhau.
Khi công tố viên với 30 năm kinh nghiệm này "ngã ngựa",
những nhân chứng vụ McKinley đã bước ra
khai rằng họ bị công tố viên này ép cung,
bao gồm cả việc hù dọa bỏ tù.
Dù vậy, McKinley vẫn còn ở trong tù.
(Ghi âm) SP: Trước khi chuyện xảy ra, tôi chưa bao giờ nghĩ tới nó.
Thật khó tưởng tượng điều như vậy sẽ xảy ra,
cho tới khi nó ập đến với con trai tôi.
Nó làm tôi sáng mắt.
Thực sự, thực sự khiến tôi sáng mắt.
Tôi không lừa các bạn đâu.
EA: Ước tính số người vô tội bị giam cầm
từ 1% đến 4% số tù nhân,
thoạt nghe có vẻ không nhiều, thực tế lại lên tới gần 87.000 người
những người mẹ, người cha, con trai thường bị cầm tù tới cả thập kỷ,
vì tội ác mà họ không hề gây ra.
Chưa kể đến gần nửa triệu người
chưa hề bị kết tội - nghĩa là vẫn được xem là vô tội,
nhưng quá nghèo để có thể trả tiền bảo lãnh
nên phải ngồi tù vài tuần đến vài tháng,
chờ đến khi bản án được xét xử -
hay đúng hơn là, đợi chỉ để tự bào chữa và ra tù.
Tất cả họ đều có gia đình ở ngoài kia.
(Ghi âm) Kortney Williams: Anh tôi bỏ lỡ ngày tốt nghiệp phổ thông của tôi
vì đêm trước đó, anh ấy phải vào tù.
Anh ấy bỏ lỡ tiệc sinh nhật của tôi
vì hôm ấy, anh bị tống giam.
Anh tôi lỡ cả ngày sinh nhật của mình
vì anh đã ở không đúng nơi, không đúng thời điểm.
(Ghi âm) EA: Trong suốt thời gian cậu ấy ở tù,
liệu đã có bản án nào chưa hay chỉ bị bắt giam vậy thôi?
KW: Đáng ra lúc đó đã kết án và có thông báo về tiền bảo lãnh,
thì bản án sẽ bị bãi bỏ ...
vì chẳng có bằng chứng nào cả.
EA: Tôi đã gặp Kortney Williams khi đến lớp đại học của cô
để nói về "Unprisoned." (Thả tù)
Rồi cuối cùng, trong một tập, cô ấy lại phỏng vấn dì mình,Troylynn Robertson,
(Ghi âm) KW: Sau tất cả những điều xảy ra với con dì,
dì có muốn khuyên cháu điều gì khi cháu có con không?
(Ghi âm) Troylynn Roberston: Dì sẽ nói rằng khi cháu có con,
điều đầu tiên cháu nghĩ đến sẽ là tình thương
và sự chở che,
nhưng dì nói cháu này,
kể cả khi có thừa sự chở che để nuôi nấng chúng
với kiến thức về hệ thống pháp luật -
cháu biết đó, ta luôn kể lũ trẻ nghe về ông kẹ,
về kẻ xấu - những kẻ chúng phải dè chừng
nhưng ta không dạy chúng cách đề phòng hệ thống luật pháp.
EA: Vì hệ thống luật hình sự đang phân chia
không công bằng đối với người da màu,
chẳng lạ gì khi người trẻ như Kortney nhận được lời khuyên như thế.
Khi mới vào trường cấp 3 nói với học sinh về "Unprisoned",
tôi nhận ra gần 1/3 khán giả của tôi
có người thân đi tù.
(Ghi âm) Bé gái: Điều khó nhất là tìm ra nơi ông ở
hay ngày ông ra tòa.
Bé gái: Dạ, ổng vào tù đúng sinh nhật 1 tuổi của cháu.
Bé gái: Ba cháu làm bảo vệ.
Ba chứng kiến chú vào tù.
Và chú ấy bị chung thân.
EA: Theo Annie E. từ Quỹ Casey,
số người trẻ có cha đi tù đã tăng 500% từ 1980 tới 2000.
Hơn 5 triệu trẻ em ngày nay sẽ chứng kiến cha hoặc mẹ vào tù
vào lúc nào đó trong thời thơ ấu.
Nhưng con số này đặc biệt ảnh hưởng lên trẻ gốc Phi.
Khi chúng lên 14,
1 trên 4 trẻ gốc Phi sẽ phải tiễn cha mình vào tù
so với tỉ lệ 1/30 ở trẻ da trắng.
Một yếu tố chính quyết định tương lai thành công của cả tù nhân và con họ
là liệu họ có thể duy trì mối quan hệ trong quá trình giam giữ hay không.
Thế nhưng, cuộc gọi về nhà của tù nhân có thể mắc gấp 20 tới 30 lần
cuộc điện thoại thông thường,
nên nhiều gia đình chọn lựa liên lạc qua thư.
(Ghi âm: Đang mở thư)
Anissa Christmas: Anh hai thân yêu,
Năm nay, em sắp sang tuổi 16, LOL. Chẳng còn bé bỏng gì nhỉ?
Anh vẫn sẽ đưa em đi dạ hội chứ? Em nhớ anh lắm.
Anh là người duy nhất luôn thành thật với em.
Ước gì anh ở đây để nghe em xả hết tâm sự.
Rất nhiều chuyện xảy ra từ lần cuối em gặp anh.
(Giọng vỡ òa) Em có tin vui nè.
Em đạt giải nhất hội trại khoa học. Em là mọt sách.
Bọn em sắp thi quốc gia, tin nổi không?
Thời phổ thông qua nhanh dữ dội.
Chưa tới 2 năm nữa, là anh sẽ thấy em tốt nghiệp.
Em nghĩ nên viết cho anh vì biết trong đó buồn lắm
Em muốn làm anh vui.
Anissa viết thư cho anh mình khi em còn học lớp 11.
Cô bé nhét những lá thư của anh mình trên khung gương phòng ngủ,
và đọc đi đọc lại mãi.
Tôi hi vọng rằng có lý do chính đáng cho việc anh của Anissa phải ngồi tù.
Chúng ta đều muốn bánh xe công lý vận hành một cách đúng đắn
nhưng khi ta nhận ra
lý tưởng hào nhoáng ta được học lại khác rất xa
với những gì xảy ra trong nhà tù, buồng giam và phòng xử án.
(Ghi âm) Danny Engelberg: Bạn bước vào phòng xử án và....
Dù đã theo nghề khá lâu, nhưng mỗi lần như vậy,
tôi vẫn không khỏi bất ngờ: "Nhiều người da màu quá",
và tự hỏi người gốc Phi chiếm không tới 90% dân thành phố
vậy sao lại có tới 90% tù nhân là người Mỹ gốc Phi?
(Ghi âm) EA: Luật sư công Danny Engelberg không phải người duy nhất để ý
số lượng người gốc Phi ra tòa bang hay bất kỳ phiên tòa nào.
Thật khó để không nhận ra. EA: Ai đang ra tòa chờ xử án?
Họ trông ra sao?
(Ghi âm) Nam: Phần lớn là gốc Phi, như tôi.
Nam: Phần lớn, tôi cho là, 85%
đứng trước vành móng ngựa hoặc bị giam giữ là người da đen .
Nam: Ai đứng đợi? Toàn dân da đen.
Tuy cũng có vài người da trắng ở đây.
Nữ: Tôi cho là khoảng 85% đang đứng ở đây là Mỹ gốc Phi.
EA: Làm sao để một thanh niên da đen lớn lên ở Mỹ ngày nay
hiểu được công lý là gì?
Một câu chuyện "Unprisoned" khác là về một nhóm nhảy
đã biên đạo bài múa có tên "Hoods Up" (Đội mũ lên)
mà họ biểu diễn trước hội đồng thành phố.
Khi đó, Dawonta White đang học lớp 7.
(Ghi âm) Dawonta White: Chúng cháu mặc hoodie đen vì Trayvon Martin,
đã bị sát hại khi mặc hoodie.
Chúng cháu suy nghĩ kỹ và quyết định mặc hoodie giống Trayvon Martin.
(Ghi âm) EA: Ai nảy ra ý tưởng đó?
DW: Cả nhóm đều nhất trí.
Cháu đã hơi sợ nhưng rồi cũng quen.
Cháu thấy đó là quyết định đúng để thu hút sự chú ý của mọi người.
(Ghi âm) EA: Shraivell Brown là biên đạo và diễn viên múa khác của "Hoods Up."
Cậu kể là cảnh sát chỉ trích những người như mình.
Cậu cảm giác bị phán xét vì những gì người da đen khác có thể đã làm.
EA: Em muốn cảnh sát nhìn mình thế nào, và muốn họ nghĩ ra sao?
SB: Em không phải là mối đe dọa
EA: Vì sao họ lại nghĩ vậy? Em nói em 14 tuổi?
SB: Dạ, em 14, nhưng vì ổng nói có nhiều thằng da đen
là trộm cướp hay gangster các loại,
em không muốn họ nghĩ vậy về em.
EA: Cho những người da trắng như tôi,
điều dễ dàng và thoải mái nhất là không quan tâm --
rồi cho là hệ thống pháp luật hình sự vẫn đang làm tốt.
Nhưng nếu không phải là ta có trách nhiệm hoài nghi về nó
thì ai sẽ làm việc này?
Có một giáo đường Do Thái ở đây giảng về sự bắt giam tập thể,
và nhiều giáo sĩ đã kết luận rằng
vì bắt bớ tập thể đã ném quá nhiều đời người vào hố sâu,
nó càng tạo ra nhiều tội ác --
khiến người ta càng dễ gặp nguy hiểm.
Theo giáo sĩ Teri Hunter,
bước đầu để tiến tới hành động là sự thấu hiểu.
Việc tất cả chúng ta nhận ra trách nhiệm của mình đối với vấn đề này
là rất quan trọng kể cả khi không dễ để nhận ra điều đó.
(Ghi âm) Teri Hunter: Bổn phận của chúng ta
không phải là đóng sầm cửa lại rồi dửng dưng nói: "Chẳng phải mình".
Người Do Thái chúng ta đã kinh qua điều đó:
"Không phải ta" (Thế chiến thứ 2)
Và khi xã hội quay lưng, hậu quả đã được ghi trong lịch sử.
Trách nhiệm của người Do Thái
và của thành viên của cộng đồng này
là giáo dục cộng đồng --
chí ít là tại giáo đường của ta --
ở mức độ mà ta có thể.
EA: Tôi vẫn dùng đại từ "ta" và "chúng ta"
vì đây là hệ thống pháp luật của cả ta và con em chúng ta.
Ta bầu chọn công tố viên quận,
thẩm phán và nhà làm luật để điều hành những hệ thống này
cho chúng ta - người dân.
Là một xã hội, ta sẵn sàng bắt nhầm người vô tội
còn hơn bỏ sót kẻ có tội.
Ta bầu cử những chính trị gia sợ mang tiếng "dễ dãi với tội ác"
cổ vũ họ thông qua những đạo luật hà khắc
và chi nguồn lực khổng lồ để bắt bớ.
Khi một tội ác xảy ra,
ham muốn trừng phạt chớp nhoáng đã nuôi lớn văn hóa cảnh sát
bẻ hướng chú trọng tìm tội phạm thật nhanh,
trong khi thường thiếu nguồn lực để điều tra xuyên suốt
hay thiếu sự kiểm soát trong quá trình điều tra.
Chúng ta không "kiểm định" công tố viên.
Trên cả nước, những thập kỷ gần đây,
trong khi đói nghèo và tội phạm đều giảm
số công tố viên tuyển vào và số vụ án họ ghi nhận lại tăng lên.
Công tố viên quyết định có hay không
việc chống lại lệnh bắt giam và tên bản án ghi lại là gì,
ảnh hưởng trực tiếp đến thời gian bị cáo có thể phải ngồi tù.
Chỉ có một lần ta "kiểm định" công tố viên, đó là phần biện hộ.
Hãy tưởng tượng Nữ thần Tự do: người phụ nữ bịt mắt giữ cán cân
đại diện cho sự cân bằng của hệ thống luật pháp.
Rủi thay, cán cân bị lệch.
Phần lớn luật sư biện hộ trong nước là do chính quyền chỉ định.
Những luật sư công này nhận được tiền công ít hơn khoảng 30%
so với công tố viên quận,
và họ thường có lượng việc lớn hơn rất nhiều
so với đề xuất của Hiệp hội Luật sư Hoa Kỳ (ABA).
Sheila Phipps đã nói, có những người đáng phải vào tù
nhưng khó để buộc tội người vô tội khi kết quả của ai cũng quá giống nhau.
Chúng ta đều mưu cầu công lý.
Nhưng khi quy trình chèn ép bị cáo một cách quá nặng nề,
rất khó để đạt được công lý.
Hệ thống luật pháp hoạt động vì người dân chúng ta.
Nếu chúng ta không thích những gì đang diễn ra,
thì chính ta phải là người thay đổi nó.
Xin cảm ơn!
(Vỗ tay)