Na rubu prostrane pustinje Sahare,
građani su se iskradali iz grada Timbuktu
i povlačili se u divljinu.
Zakopavali su kovčege u pesak pustinje, sakrivali ih u pećine,
i zapečatili ih u tajne sobe.
Unutar ovih kovčega bilo je blago vrednije od zlata,
drevne knjige ovog grada.
Osnovan je oko 1100-ih godina nove ere na mestu gde je sad Mali,
grad Timbuktu u početku bio je beznačajno trgovačko mesto.
Ali, njegova jedinstvena lokacija ubrzo je to promenila.
Timbuktu je obeležavao ukrštanje dve veoma važne trgovačke rute,
gde su se karavani koji su donosili so preko Sahare
sastajali sa trgovcima koji su donosili zlato iz unutrašnjosti Afrike.
Kasnih 1300-ih, ove trgovačke rute učinile su Timbuktu bogatim,
a gradski vladari, kraljevi carstva Mali,
izgradili su spomenike i akademije koje su privlačile naučnike
iz Egipta, Španije i Maroka.
Ova važna lokacija grada bila je i meta za vojskovođe i osvajače.
Kako je slabilo carstvo Malija, jedno od njegovih oblasti, Songaj,
dobijalo je na snazi.
1468. godine, kralj Songaja osvojio je Timbuktu,
paleći zgrade i ubijajući naučnike.
Ali, vremenom, intelektualni život u gradu ponovo je procvetao.
Vladavina drugog kralja songajskog carstva,
Askije Mohameda Turea,
označeno je kao početak zlatnog doba u Timbuktuu.
Promenio je regresivnu politiku svog prethodnika
i ohrabrivao je učenje.
Vladari Songaja i većina stanovništva Timbuktua bili su muslimani,
a naučnici Timbuktua su izučavali Islam
uporedo sa sekularnim temama kao što su matematika i filozofija.
U bibliotekama Timbuktua,
pamfleti grčke filozofije stajali su uporedo sa spisima
lokalnih istoričara, naučnika i pesnika.
Najpoznatiji naučnik ovog grada, Ahmed Baba,
doveo je u pitanje preovlađujuća mišljenja o temama
sve od pušenja do ropstva.
Trgovina zlatom i solju finansirali su gradsku transformaciju
u centar za učenje.
Sada, proizvodi te intelektualne kulture
postali su najtraženija roba.
Sa papirom iz daleke Venecije
i upadljivim mastilom lokalnih biljaka i minerala,
pisari Timbuktua pisali su spise i na arapskom
i na lokalnim jezicima.
Napisane krasopisno i ukrašeno složenim geometrijskim šarama,
knjige Timbuktua su bile tražene među najbogatijim članovima društva.
1591. godine Zlatno doba se naglo završilo
kad je marokanski kralj osvojio Timbuktu.
Marokanske snage zarobile su Ahmeda Babu i druge istaknute naučnike
i konfiskovale njihove biblioteke.
Narednih vekova, ovaj grad preživeo je niz osvajanja.
Sredinom 19. veka, Sufi džihadisti okupirali su Timbuktu
i uništili mnogobrojne nereligijske rukopise.
1894. godine, francuske kolonijalne snage preuzele su kontrolu nad gradom,
kradući još više rukopisa i šaljući ih u Evropu.
Francuski je postao zvanični jezik koji se učio u školama,
pa nove generacije u Timbuktuu
nisu mogle da čitaju arapske zapise koji su ostali u gradu.
Za sve to vreme, književna tradicija Timbuktua nije iščeznula,
otišla je u ilegalu.
Neke porodice su napravile tajne biblioteke u njihovim kućama,
ili su zakopavali knjige u svoje bašte.
Drugi su ih skrivali u napuštenim pećinama ili rupama u pustinji.
Neprocenjivi zapisi Timbuktua
raširili su se po selima u okolnoj oblasti,
gde su ih obični građani čuvali stotinama godina.
Kako su dezertifikacija i rat osiromašili region,
porodice su čuvale drevne knjige
čak i kad su se suočile sa siromaštvom i gladovanjem.
I dan danas se nastavlja borba za zaštitu knjiga.
Od 80-ih godina 20. veka do početka 21. veka,
timbuktuanski naučnik Abdel Kader Hajdara sa mukom je povratio skrivene zapise
sa celog severa Malija i vratio ih u Timbuktu.
Ali, 2012. godine, građanski rat u Maliju opet je doveo u opasnost te zapise.
Većina njih je bila evakuisana do obližnjeg grada Bamako.
Njihova budućnost ostaje neizvesna,
jer se suočavaju i sa pretnjama ljudi i pretnjama iz prirode.
Ove knjige predstavljaju naše najbolje, i često jedine,
izvore prekolonijalne istorije ove regije.
Mnoge od njih moderni naučnici nikada nisu pročitali,
a i dalje većina ostaje izgubljena ili sakrivena u pustinji.
U pitanju su napori da se one zaštite zbog istorije koju sadrže,
i napori mnogobrojnih generacija da spasu tu istoriju od zaborava.