Tôi đã có một chuyến phượt vào mùa hè
và trải qua khoảng thời gian tuyệt vời đắm chìm trong những
giai điệu kỳ diệu của bài "The warmth of other suns." (Isabel Wilerson)
Nó nói về 6 triệu người da đen trốn khỏi miền Nam từ năm 1915 đến 1970
để đi tìm sự giải thoát khỏi mọi sự tàn bạo
và cố gắng cho một cuộc sống mới tận phía Bắc,
nó chan chứa những mẩu chuyện cho sự kiên trì và sáng suốt
của những người Mỹ gốc Phi,
và tôi cũng cảm thấy không mấy dễ chịu khi nghe những chuyện kinh dị ấy
với đầy rẫy sự nhục mạ, với biết bao sự khiêm nhường.
Và còn khó khăn hơn nữa khi tận tai nghe tiếng đòn roi và lửa cháy,
cùng những tiếng reo hò tra tấn người da đen.
Và tôi tự nhủ, "Thôi, thế này là hơi ám ảnh rồi.
Mình cần phải giải lao. Bật đài lên cái nào."
Tôi bật lên, và lại như thế này:
Ferguson, Missouri,
Michael Brown,
cậu thanh niên da đen 18 tuổi,
tay không, bị bắn bởi một cảnh sát da trắng, nằm lay lắt trên đường,
tuôn máu suốt 4 tiếng
khi cả bà và các em nhỏ cùng với hàng xóm trông thấy trong sợ hãi,
tôi thiết nghĩ,
lại bắt đầu rồi đây.
Sự bạo hành này, sự tàn bạo này chống laị người da đen
đã luôn được kéo dài trong hàng thế kỉ.
Ý tôi là, vẫn là chuyện cũ thôi. Nhưng với cái tên người khác.
Nó đã có thể là Amadou Diallo --
Sean Bell --
Oscar Grant --
Trayvon Martin.
Sự bạo hành này, sự tàn bạo này,
là một thứ đã ăn sâu vào chính tâm lý quốc gia,
vào trong lịch sử tập thể muôn đời.
Nhưng ta sẽ làm gì với nó chứ?
Bạn biết phần trong ta nào là vẫn qua đường mỗi ngày,
khóa chặt cửa,
kèm kèm cái ví,
khi ta thấy bóng dáng da đen đúng không?
Phần đó đấy.
Tôi biết chúng ta không cần phải bắn người lộ liễu,
nhưng ý tôi là những định kiến và khuôn mẫu
mà kích động nên những tai nạn thảm khốc này
lại ẩn sâu trong chúng ta.
Ta đi học cũng được dạy thế thôi.
Tôi tin là chúng ta có thể ngăn chặn những tai nạn kiểu này,
như vụ Ferguson đáng buồn đó,
bằng việc suy xét từ bên trong và tích cực để thay đổi bản thân.
Cho nên, tôi có lời kêu gọi hành động dành cho các bạn.
Sau đây là 3 điều tôi muốn chúng ta cùng suy ngẫm
như là cách để ngăn chặn những tai nạn ấy;
3 điều mà tôi nghĩ sẽ giúp chúng ta
định hình lại ấn tượng đối với thanh niên da đen;
3 điều mà tôi mong rằng chúng sẽ không chỉ bảo vệ họ
mà còn có thể mở rộng thế giới để họ phát triển.
Bạn có thể tưởng tượng ra không?
Bạn có thể tưởng tượng ra đất nước ta chào mừng họ,
như là một thế hệ tươi sáng, để chia sẻ sự tôn trọng,
và danh phẩm như ta làm đối với người ta thương?
Cuộc sống ta sẽ tốt đẹp hơn chứ? Đất nước ta sẽ tươi vui hơn chứ?
Và đây là điều đầu tiên.
Chúng ta cần phải thoát khỏi sự phủ nhận.
Đừng cố gắng làm người tốt nữa.
Ta cần những người thành tâm.
Tôi có nhiều công việc đa dạng,
và người ta tìm đến tôi ngay đầu ngày hội thảo.
Họ thường là: "Ôi, Quý Bà Đa Dạng, thật tốt khi cô xuất hiện" --
(Tiếng cười) --
"nhưng chúng tôi không có máu thiên vị đâu."
Và tôi như là, "Thiệt sao?
Bởi vì tôi làm công việc này mỗi ngày, tôi thấy đủ loại thành kiến.
Ý tôi là, lâu lắm rồi, khi tôi đang ở trên máy bay
và tôi nghe giọng nói của một phi công nữ từ loa thông báo,
và tôi đã háo hức, vui thầm.
"Phải thế chứ, phụ nữ mà, chúng ta đang thắng thế đây.
Chúng ta lên đến tầng tỉnh khí rồi."
Đang yên bình thì máy bay đi vào khu vực có lốc và sốc,
và tôi chợt nghĩ,
"Hi vọng cô ấy có thể chèo lái."
(Tiếng cười)
Biết làm gì hơn đây.
Dù vậy, tôi còn không coi đó là định kiến
cho đến khi tôi suy nghĩ lại và mỗi khi có đàn ông cầm lái
rồi chuyến đi trở nên dằn xóc,
thì tôi chưa bao giờ chất vấn sự tự tin của họ.
Cô ấy rất là giỏi.
Đây mới là vấn đề.
Nếu được hỏi rõ ràng, tôi sẽ nói " Phi công nữ: tuyệt vời."
Nhưng khi mọi chuyện trở nên rắc rối, hơi mạo hiểm,
tôi lại dựa vào thành kiến mà tôi không tự nhận thức được.
Bạn biết đó, máy bay đi nhanh trên trời.
Tôi muốn một người đàn ông.
Đó là mặc định của tôi rồi.
Đàn ông là mặc định của tôi.
Mặc định của bạn là gì?
Bạn tin ai?
Bạn sợ ai?
Bạn ngầm thấy gần ai hơn?
Bạn trốn chạy khỏi ai?
Tôi sẽ chỉ ra những điều bạn vừa được học.
Bài kiểm tra sự gắn kết tiềm tàng, mà đo định thành kiến vô thức
có thể làm trực tuyến ở mạng.
5 triệu người đã làm nó.
Hóa ra rằng, mặc định của chúng ta là da trắng. Ta thích họ hơn.
Ta muốn họ hơn. Và tôi có ý gì chứ?
Khi mọi người được chiếu hình ảnh của người da đen và da trắng,
chúng ta lẹ làng mà liên kết
hình ảnh đó với một từ tốt đẹp, người da trắng với một từ như vậy,
so với lúc chúng ta cố gắng kết nối
từ tốt đẹp với một gương mặt da đen, và ngược lại.
Khi chúng ta thấy da đen,
ta lại dễ dàng liên kết màu đen với tiêu cực
hơn là màu trắng với tiêu cực.
70% người da trắng làm kiểm tra thích da trắng hơn.
50% người da đen làm kiểm tra cũng như vậy.
Bạn thấy đó, chúng ta đều hời hợt khi sự viêm nhiễm ấy xâm nhập.
Chúng ta sẽ làm gì với việc bộ não ta tự động liên kết?
Một trong những điều bạn có thể đang suy nghĩ ,
và đang thích thú, thì bạn biết không,
tôi sẽ cố giảm đi sự "mù màu" củá mình.
Đúng vậy, tôi sẽ thú thật một lần nữa.
Nhưng tôi sẽ không gợi ý đâu.
Chúng ta đã đi được xa để làm nên điều khác biệt
trong sự cố gắng bỏ qua màu da.
Vấn đề không phải là việc nhìn thấy màu da, mà chính là hành động.
Đó là một lí tưởng sai lệch.
Và trong khi ta bận rộn giả vờ không nhìn thấy,
ta không nhận thức được sự khác biệt dân tộc đang
dần thay đổi cơ hội của mọi người, kìm kẹp họ khỏi sự phát triển,
và đôi khi không may lại dẫn đến cái chết yểu.
Thật ra, những thứ mà các nhà khoa học đang bảo chúng ta là không thể.
Hãy đừng nghĩ đến việc "mù màu".
Thực sự, cái mà họ đang gợi ý là,
cái nhìn chằm chằm vào những người da đen tuyệt vời.
(Tiếng cười)
Nhìn trực diện với họ, và hãy nhớ lấy gương mặt,
bởi vì khi ta thấy những người da đen tuyệt vời ấy,
cách đó giúp ta tránh khỏi sự gắn kết
mà xảy ra tự động trong bộ não chúng ta.
Bạn nghĩ vì sao tôi lại chiếu những anh chàng da đen bóng bẩy này?
Có nhiều lắm, tôi phải cắt bớt đi.
Đây là điều cần nói:
Tôi đang thử cài đặt lại hệ thống liên kết tự động về da đen của bạn.
Tôi đang cố để nhắc nhở rằng
những thanh niên da đen cũng trưởng thành nên những con người tuyệt vời
mà có thể thay đổi cuộc sống ta và làm nó tốt hơn.
Đó.
Khả năng khác trong khoa học,
và nó chỉ tạm thời thay đổi những giả định mặc nhiên của ta
nhưng có một điều ta biết
đó là nếu bạn lựa một người da trắng cực khó chịu bạn biết,
và để bên cạnh với một người da màu,
một người da đen lại khôi ngô,
thì điều đó nhiều lúc cũng giúp ta tách biệt thực sự.
Hãy thử nghĩ về Jeffrey Dahmer và Colin Powell.
Chỉ cần nhìn chằm chằm thôi, đúng chứ?
Nhưng đây chính là vấn đề. Hãy tìm kiếm định kiến của bạn.
Làm ơn đấy, thoát khỏi sự phủ nhận và tìm kiếm những dữ liệu đúng đắn
mà có thể chứng minh rằng khuôn mẫu bảo thủ quá sai lầm.
Và đây là điều thứ hai,
tôi có ý là hãy tiến lại gần với thanh niên da đen hơn là xa lánh họ.
Đó không là điều gì khó khăn cả,
nhưng cũng là một trong số điều
mà bạn cần phải chú ý và rộng lòng về nó.
Khi tôi ở Phố Wall khoảng vài năm về trước,
tôi ở cùng với một đồng nghiệp, cô ấy rất là tốt
và cô ấy cũng làm việc giống tôi và cô ấy là da màu, là người Hàn.
Và chúng tôi ở ngoài trong đêm
bơ vơ tự hỏi đâu là đâu, chúng tôi đã bị lạc.
Rồi tôi thấy người bên đường, tôi thầm nghĩ ,"A, da đen kia rồi."
Tôi tiến lại mà không hề suy nghĩ chút gì.
Và cô ấy như thể: "À, hay rồi đây."
Cái người qua đường ấy, là nguời da đen.
Tôi nghĩ họ thông thường biết mình đi đâu.
Không biết vì sao tôi lại như vậy nhưng tôi chỉ vậy thôi.
Rồi cô ấy bảo:" Cô tiến tới một cách vui mừng "Yay"
còn mình thì "Ây chà..""
Ngược chiều. Một nhu cầu, một người, một bộ đồ,
cùng lúc ấy, trên con đường, phản ứng khác nhau.
Cô ấy nói, "Tôi kì ghê. Tôi là một cố vấn đa dạng,
Tôi lại tỏ vẻ đó, mà tôi cũng da màu nữa. Ôi chúa!"
Và tôi nói,"Thôi xin bạn đó. Chúng ta không cần làm căng đâu."
Ý tôi là, tôi cũng cùng phe với những người da đen chớ.
(Tiếng cười)
Cha tôi là da đen. Bạn hiểu ý tôi chứ?
Tôi có cậu con trai cao 1m95. Tôi lấy một người da đen.
Cái vụ da đen đối với tôi quá rộng và sâu sắc
đến nôi tôi có thể nhận định và phán đoán đó là da đen kiểu nào,
và anh ta là kiểu của tôi.
Anh ấy nói,"Thưa các quý cô, tôi biết chỗ các cô tìm. Để tôi dẫn đi."
Bạn biết đó, thành kiến chính là những câu chuyện ta dựng nên về
mọi người trước khi biết rõ họ là ai.
Nhưng làm thế nào chúng ta biết họ là ai
khi ta được bảo phải nên tránh né và sợ họ?
Và tôi đang thúc đẩy các bạn tiến thẳng đến sự khó chịu ấy.
Tôi không bảo các bạn phải liều lĩnh.
Hãy lập nên kế hoạch,
mở rộng vòng bạn xã hội và cao cấp của bạn.
Ai ở trong vòng kết nối của bạn?
Còn ai không?
Có bao nhiêu mối quan hệ chân chính
bạn có được với thanh niên da đen, đàn ông, phụ nữ?
Hay có bao nhiêu sự khác biệt lớn giữa bạn
và cách bạn sống, nói năng?
Bởi vì, bạn biết không? Hãy để ý vòng rìa của bạn.
Có thể có một người ở công sở, hay ở lớp học,
trong vòng tình cảm của bạn, đâu đó cũng có một người da đen.
Và bạn tốt bụng. Bạn chỉ chào hỏi.
Nhưng phải thật sâu hơn, gần hơn, và xây dựng kiểu quan hệ đó.
kiểu bạn bè đó thật sự khiến bạn có thể thấy phần tốt lành của họ
và cùng nhau xóa bỏ những rập khuôn bảo thủ.
Tôi biết một vài bạn ngoài kia,
Tôi biết bởi tôi có vài bạn da trắng đôi khi nói rằng,
"Bạn không biết tôi kì cục cỡ nào đâu.
Tôi nghĩ là chuyện này sẽ chả đi tới đâu.
Tôi sẽ thất bại mà thôi."
Được thôi, nhưng điều này không về sự hoàn hảo, mà là sự kết nối.
Và bạn sẽ không cảm thấy dễ chịu trước khi bạn tập quen với nó.
Bạn chỉ cần làm thôi.
Và những thanh niên da đen, ý tôi là
nếu một người đi ngang qua bạn, đường hoàng chân chính, hãy làm bạn.
Đâu phải ai cũng hại bạn đâu.
Hãy tìm kiếm những người có thể thấy được lòng nhân đạo của bạn.
Đó chính là sự đồng cảm và lòng trắc ẩn
xuất phát từ chính mối quan hệ với những người khác biệt với bạn.
Một điều tuyệt vời và đẹp đẽ sẽ xảy ra:
bạn hiểu rằng họ cũng như mình,
họ là một phần trong bạn, họ là bạn trong gia đình mình,
và chúng ta không còn là xa lạ
và chúng ta trở thành diễn viên, những người ủng hộ,
và trở thành đồng minh.
Vậy nên hay rời khỏi vùng an toàn mà đến với một nơi tươi sáng hơn
bởi vì đó chính là cách ta sẽ ngăn chặn một vụ Ferguson khác sau này.
Đó chính là cách ta tạo dựng một cộng đồng
nơi mọi người, đặc biệt là thanh niên da đen, có thể phát triển.
Và điều cuối cùng sẽ khó khăn hơn cả
và tôi biết, nhưng tôi cũng sẽ nói ra.
Khi ta nhìn thấy một thứ, ta cần phải có dũng khí để phát biểu,
thậm chí đối với người ta yêu quý.
Đây đang là kì nghỉ và sẽ trở thành khoảng thời gian
cho ta tụ tập quanh bàn và tận hưởng nó.
Đa số chúng ta, dù vậy, sẽ có kì nghì
và bạn cần phải lắng nghe các cuộc hội thoại chung quanh.
Bạn bắt đầu nói nhăng cuội như: "Bà ngoại đúng là nhảm nhí!"
(Tiếng cười)
"Chú Joe thì lại phân biệt đối xử."
Và ta thì yêu bà ngoại, chú Joe. Ta yêu họ chứ.
Ta biết họ là người tốt, nhưng những điều họ nói là sai.
Và ta cần phải chủ động, bởi vì bạn có thấy ai khác ở bàn không?
Lũ trẻ.
Và ta tự hỏi tại sao thành kiến không mất đi, lại còn lưu truyền?
Bởi vì ta đang lại quá im lặng.
Ta cần phải dám nói rằng," Bà à, ta không nói họ như thế nữa."
"Chú Joe, anh ta chịu như vậy là không phải lý đâu.
Không ai cả."
Và ta cần phải sẵn sàng
để cho bọn trẻ đối diện với sự xấu xí của phân biệt chủng tộc
khi bố mẹ da đen không thể làm được điều đó,
đặc biệt đối với những người có con nhỏ.
Chúng ta cần phải chuẩn bị cho những đứa trẻ đáng yêu ấy,
và kể chúng rằng ta có một đất nước chứa chan những lí tưởng đẹp,
mà chúng ta đã làm việc cật lực, tạo nên tiến trình
nhưng vẫn chưa hoàn thành.
Chúng ta vẫn còn mang trong mình cái cổ lỗ sĩ này
về sự hơn thua và nó đang khiến ta
hun đúc vào trong những thế hệ thừa kế sau này
và xã hội, và vai vế,
và nó tạo ra sự đau lòng
và sự thiên vị và sự hạ giá thanh niên da đen tệ hại.
Chúng ta đang chật vật, ta phải cho chúng biết,
về việc nhận thức được hai màu da
và nhân phẩm của thanh niên da đen,
nhưng chính bạn mong đợi họ,
trở thành nguồn nhân lực để thay đổi xã hội
thành nơi chống lại sự bất công và hơn hết, sẵn sàng
tạo dựng cơ sở để thanh niên da đen có thể được chấp nhận bản thân họ.
Có rất nhiều thanh niên da đen,
những người là minh chứng sống tuyệt vời,
những người lính dũng cảm,
những công nhân chăm chỉ.
Và những người thuyết giảng đầy thuyết phục.
Họ là những người tiến sĩ tài năng, và nghệ sĩ lẫn nhà văn.
Họ là những danh hài năng nổ,
Họ đang làm chức ông,
chăm sóc con cháu.
Họ là những người cha mạnh mẽ,
và họ là những người thanh niên với giấc mơ của riêng họ.
Xin cám ơn.
(Vỗ tay)