W 1995 roku brytyjskie czasopismo medyczne
opublikowało zadziwiający raport o 29-letnim budowniczym.
Mężczyzna przez przypadek nadepnął na 15-centymetrowy gwóźdź,
który przebił na wylot wzmocniony stalą but.
Ból był tak ostry,
że nawet najmniejszy ruch był nie do zniesienia.
Kiedy lekarze zdjęli mu obuwie, okazało się,
że gwóźdź nawet nie dotknął stopy.
Przez setki lat
naukowcy wierzyli, że ból jest bezpośrednią reakcją na uszczerbek,
a więc, im poważniejsze obrażenia, tym odczuwa się większy ból.
W miarę poszerzania wiedzy o bólu,
odkryliśmy, że ból i uszkodzenia tkanek nie zawsze idą w parze,
nawet jeśli mechanizmy obronne organizmu w pełni działają.
Możemy odczuwać intensywny ból niewspółmiernie do faktycznego obrażenia
oraz ból bez żadnej przyczyny,
tak jak nasz budowniczy, czy jak w przypadkach partnerów kobiet,
odczuwających ból w czasie ciąży lub porodu.
O co tu chodzi?
W grę wchodzą dwa fenomeny:
odczuwanie bólu i biologiczny proces zwany nocycepcją.
Nocycepcja to reakcja ochronna systemu nerwowego
na szkodliwy lub potencjalnie szkodliwy bodziec.
Receptory znajdujące się w zakończeniach nerwowych
wykrywają mechaniczne, termiczne i chemiczne bodźce.
Jeśli aktywuje się wystarczająco dużo receptorów,
nerwy strzelają sygnałami elektrycznymi do kręgosłupa i mózgu.
Mózg ocenia wagę tych sygnałów
i promieniuje bólem, jeśli uzna, że ciało potrzebuje ochrony.
Zazwyczaj ból pomaga ciału w uniknięciu dalszych obrażeń,
ale istnieje cały zbiór czynników poza nocycepcją,
które mają wpływ na odczuwanie bólu i czynią go mniej przydatnym.
Po pierwsze istnieją biologiczne czynniki, które wzmacniają sygnały nocyceptywne.
Jeśli włókna nerwowe aktywują się raz za razem,
mózg może je uznać za nie dość wrażliwe,
żeby mogły w pełni chronić ciało przed zagrożeniami.
Do włókien nerwowych można dodać więcej receptorów czuciowych,
które tak zwiększą ich wrażliwość, że nawet światło padające na skórę
będzie dawać silne sygnały elektryczne.
W innych przypadkach nerwy przystosowują się
do efektywniejszego wysyłania sygnałów, wzmacniając komunikat.
Takie formy wzmocnienia
zazwyczaj występują u pacjentów cierpiących na chroniczny ból,
czyli taki, który trwa ponad 3 miesiące.
Kiedy system nerwowy jest ciągle w stanie podwyższonej czujności,
ból może występować po ustąpieniu obrażeń fizycznych.
Tak powstaje błędne koło, w którym im dłużej utrzymuje się ból,
tym trudniej jest się go pozbyć.
Czynniki psychologiczne też odgrywają rolę w odczuwaniu bólu,
potencjalnie wpływając na nocycepcję i bezpośrednio na mózg.
Stan emocjonalny, wspomnienia,
wyobrażenie o bólu czy oczekiwania co do leczenia
mogą wpływać na stopień odczuwanego bólu.
W pewnym badaniu dzieci,
które wierzyły, że nie mają kontroli nad bólem,
w istocie cierpiały bardziej
niż dzieci, które wierzyły, że ból da się kontrolować.
Czynniki środowiskowe też nie są bez znaczenia.
W pewnym eksperymencie
badani, którym przyłożono zimny pręt do wierzchu dłoni,
doświadczyli większego bólu pod wpływem światła czerwonego niż niebieskiego,
mimo że pręt w obu przypadkach miał tą samą temperaturę.
Aspekty społeczne takie jak wsparcie rodzinny
też wpływają na doświadczanie bólu.
Ze wszystkich środków wieloaspektowe podejście do leczenia bólu,
dostęp do specjalistów, fizjoterapeutów,
psychologów klinicznych, personelu medycznego
i pozostałe składowe opieki zdrowotnej przynoszą najlepsze rezultaty.
Dopiero zaczynamy odkrywać mechanizmy powodujące odczuwanie bólu,
ale badania zapowiadają się obiecująco.
Do niedawna myśleliśmy,
że komórki glejowe otaczające neurony są wsparciem strukturalnym.
Teraz wiemy, że odgrywają ogromną rolę, wpływając na nocycepcję.
Badania wykazały, że uszkodzenie pewnych połączeń mózgowych w ciele migdałowatym
eliminuje odczuwanie bólu u szczurów.
Badania genetyczne u osób cierpiących na rzadkie schorzenie
uniemożliwiające im odczuwanie bólu,
wskazują na kilka rozwiązań farmakologicznych,
a może nawet terapię genową.