Kunlarning birida shaharda Shaytoni-La'in paydo bo'ldi.
Ammo xavotirga hojat yo'q: u bor-yo'g'i teatrda qora jodu tomoshasini qo'ymoqchi.
Mana shu qiziqarli muqaddima Mixail Bulgakovning shoh asari –
"Usta va Margarita" ning asosiy syujet chizig'ini shakllantiradi.
XX asrning 30-yillarida Moskvada yozilgan bu asarda
siyosiy satira, tarixiy proza va
okkultizmga yo'girilgan mistika o'zaro
uyg'unlashgan bo’lib, 20-asrning eng buyuk, shu bilan birga, eng g'ayrioddiy
romanlaridan biri sifatida e'tirof etiladi.
Hikoya boshida Moskva adabiy uyushmasining
ikki a'zosi o'rtasidagi suhbat
o'zini qora jodu seansini o'tkazishga taklif qilingan
chet ellik olim sifatida tanishtirgan
Voland ismli g'oyat g'alati kimsaning tashrifi bilan bo'linadi.
Notanish kishi bu ikki hamrohni falsafiy munozaraga jalb qilib, ularning
taqdirlari haqida dahshatli bashoratlar qilayotgan
bir paytda, kitobxon e'tibori to'satdan milodiy I asrda
Quddusda bo'layotgan voqealarga ko'chiriladi.
Rim prokuratori Pontiy Pilat Iso Masihni istar-istamas o'limga hukm qiladi.
Asar syujeti ikkita badiiy olamda parallel ravishda
yuz beradi – Voland va uning sheriklari: Azazello, Korovyov, Gella va
Begemot ismli bahaybat mushuk
aql bovar qilmaydigan sehr-jodu kuchi yordamida
haqiqiy tomosha ko'rsatib,
olamonni katta to'palon va sarosima ichida qoldiradilar.
Romandagi qora yumor ko'pincha nafaqat shaytoniy shumliklarda,
balki asarning tarixiy kontekstida ham o'z aksini topadi.
Bulgakov asari voqealari u yaratilgan siyosiy muhit –
Stalinizm avj olgan SSSR da sodir bo'ladi. O'sha paytda yozuvchi
va san'atkorlar kuchli senzura bosimi ostida ishlaganlar,
asarlari davlat mafkurasiga zid bo'lgan taqdirda, qamoqqa olinishlari,
quvg'in qilinishlari va hatto qatl etilishlari mumkin edi.
Ishlari ma'qullangan taqdirda ham, ularning
faoliyati, shuningdek, uy-joyi, safar-sayohatlari,
butun turmush tarzi qat'iy byurokratiya nazoratiga olingan.
Romanda Voland
mazkur tizimni ustalik bilan manipulyatsiya qiladi, voqelikni aqlni
shoshirar darajada o'zgartirib yuboradi.
Qahramonlardan birini tramvay urib boshi uziladi, shiftdan pul yomg'ir bo'lib
yog'iladi – moskvaliklar bularning barchasiga o'ziga xos manfaatparastlik
bilan munosabat bildiradi. Bu Sovet jamiyatida o'zining yuqori ideallariga
qaramay ochko'zlik va xudbinlik hukm
surayotganini ko'rsatadi. Quruq hikoya uslubi
sekin-asta g'ayrioddiy hodisalarni sovet tuzumidagi
kundalik hayotning bema'niligi bilan qorishtirib yuboradi.
Ammo qanday qilib Bulgakov avtoritarizm davrida bunday
isyonkor romanni nashr etishga muvaffaq bo'ldi?
Afsuski, u buni uddalay olmadi...
U "Usta va Margarita" ustida o'n yildan ortiq ishladi.
Stalinning shaxsiy iltifoti Bulgakovni
og'ir jazodan saqlab qolgan bo'lishi mumkin, ammo ko'plab pyesalarning
sahnalashtirilishi va asarlarining chop etilishi taqiqlandi,
tirik qoldirishsa-da, ijodiy faoliyati cheklandi.
1940-yil muallif vafot etgach,
qo'lyozma chop etilmay qoldi.
1960-yillarga kelibgina senzura qilingan nusxasi bosilib chiqdi,
qo'lyozmaning asl nusxalari esa
yashirin doiralarda tarqalishda davom etdi.
Kitobning to'liq matni u yozib tugatilganiga 30 yildan oshgach,
1973-yildagina nashr etildi.
Bulgakovning senzura bilan murosasiz kurashi va ijodiy inqiroz davri
romanning ikkinchi qismiga avtobiografik ruh bag'ishlaydi,
unda biz asar nomidagi qahramon bilan tanishamiz.
"Usta" noma'lum yozuvchi bo'lib, uzoq yil roman ustida ishlaydi, ammo
nashriyotlar rad etgach, xuddi Bulgakov kitobning birinchi nusxasini yoqib
yuborgani singari u ham qo'lyozmasini yondirib yuboradi.
Biroq bosh qahramon Ustaning sevgilisi Margaritadir.
Sevgilisining sarobga aylangan orzusiga sadoqati
tufayli u iblis to'dasining nayrangbozliklarida ishtirok etadi
va roman syujeti kulminatsiya nuqtasiga yetadi.
O'zining qora yumori va murakkab tuzilishiga qaramay,
"Usta va Margarita" aslida san'at, sevgi va poklanish to'g'risida
mulohaza yuritadi, chunki aynan ular
umidsizlik va xudbinlikka berilishdan saqlaydi.
Ko'p yillardan so'ng, barcha qiyinchiliklarga qaramay kitobning nashr
etilishi Voland Ustaga aytgan so'zlarning o'ziga xos tasdig'idir:
"Qo'lyozmalar yonmaydi".