26 stycznia 2013 roku
bojownicy Al-Kaidy weszli do starożytnego miasta Timbuktu
na południowym skraju Sahary.
Podpalili tam średniowieczną bibliotekę z 30 tysiącami manuskryptów
napisanymi po arabsku i w kilku językach afrykańskich,
o szerokiej tematyce: od astronomii do geografii, od historii po medycynę,
w tym książkę, która wspominała
o prawdopodobnie pierwszym lekarstwie na męską niedyspozycję.
Nieznana na Zachodzie biblioteka
stanowiła zbiór wiedzy całego kontynentu.
Była głosem Afryki w czasie, kiedy zdawało się go nie być.
Burmistrz Bamako, świadek tego zdarzenia,
nazwał palenie manuskryptów
"zbrodnią przeciwko światowemu dziedzictwu kulturalnemu".
I miał rację.
A raczej miałby, gdyby nie fakt, że kłamał.
W rzeczywistości
afrykańscy uczeni zebrali przypadkowe stare książki
i zostawili je terrorystom do podpalenia.
Obecnie kolekcja leży schowana w Bamako,
stolicy Mali,
i niszczeje z powodu wysokiej wilgotności.
To, co ocalono dzięki podstępowi,
znów jest w niebezpieczeństwie.
Tym razem przez klimat.
Ale Afryka i dalekie krańce świata
to nie jedyne miejsca,
gdzie manuskrypty, które mogłyby zmienić historię światowej kultury,
są w niebezpieczeństwie.
Kilka lat temu przeprowadziłem ankietę wśród europejskich bibliotek naukowych
i odkryłem, że jest co najmniej
60 tysięcy manuskryptów
sprzed 1500 roku,
których nie można odczytać z powodu zalania,
blaknięcia, pleśni i odczynników chemicznych.
Prawdziwa liczba jest pewnie dwa razy większa
i nie wlicza
renesansowych i współczesnych manuskryptów
oraz przedmiotów światowego dziedzictwa jak mapy.
A gdyby istniała technologia,
która pomogłaby odzyskać te stracone i nieznane dzieła?
Wyobraźmy sobie, że skarb,
jakim są tysiące nieznanych wcześniej tekstów,
mógłby radykalnie zmienić naszą wiedzę o przeszłości.
Nieznane, odnalezione przez nas klasyki
mogłyby zmienić kanony literatury, historii,
filozofii, muzyki,
a nawet naszą tożsamość kulturową
i zbudować nowy most między ludźmi i kulturami.
To pytania, które spowodowały, że przestałem być
mediewistą, czytelnikiem tekstów,
a stałem się badaczem tekstów.
"Czytelnik" to takie niedoskonałe słowo.
Przywołuje obraz bierności,
kogoś siedzącego bezczynnie w fotelu,
czekającego, aż wiedza zagości
w jego schludnym mieszkanku.
Lepiej być aktywnym uczestnikiem przeszłości,
poszukiwaczem przygód w niezbadanym kraju,
szukającym ukrytych manuskryptów.
Jako naukowiec byłem tylko czytelnikiem.
Czytałem i wykładałem te same klasyki,
które ludzie czytali i wykładali przez setki lat.
Wergiliusz, Owidiusz, Chaucer, Petrarca.
Każdym artykułem naukowym
wzbogacałem ludzkość o coraz mniej znaczące treści.
Chciałem być
archeologiem,
literaturoznawcą,
Indianą Jonesem bez bicza,
a właściwie z biczem.
(Śmiech)
Chciałem tego ze względu na moich uczniów.
Sześć lat temu zmieniłem kierunek kariery.
Pracowałem wtedy nad "Szachami miłości",
ostatnim ważnym wierszem europejskiego średniowiecza,
nigdy wcześniej nieopracowywanym.
Nie opracowano go, bo istniał tylko jeden manuskrypt,
tak bardzo zniszczony podczas bombardowania Drezna
w czasie II wojny światowej,
że naukowcy uznali go za stracony.
Pięć lat próbowałem za pomocą lampy ultrafioletowej
odczytać śladowe ilości pisma.
Zrobiłem tyle, na ile pozwoliła ówczesna technologia.
Zrobiłem to, co zrobiłoby wielu ludzi.
Poszperałem w Internecie
i dowiedziałem się,
jak obrazowanie spektralne pomogło odzyskać dwa utracone traktaty
słynnego greckiego matematyka Archimedesa
z XIII-wiecznego palimpsestu,
czyli manuskryptu, z którego usunięto tekst i go nadpisano.
Napisałem do czołowego naukowca
zajmującego się palimpsestem Archimedesa,
profesora Rogera Eastona,
z propozycją i prośbą.
Ku mojemu zdziwieniu, odpisał.
Z jego pomocą zdobyłem grant rządowy USA
na budowę mobilnego laboratorium obrazowania spektralnego.
Dzięki temu zmieniłem osmolone, płowiejące resztki
w nowy średniowieczny klasyk.
Jak działa obrazowanie spektralne?
W obrazowaniu spektralnym
jest coś, co entuzjaści podczerwonych gogli noktowizyjnych
zdecydowanie docenią.
To, co widzimy w zwykłym świetle,
to tylko mała część.
To samo tyczy się niewidzialnego pisma.
System wykorzystuje dwanaście długości fal światła
od ultrafioletu do podczerwieni,
którymi oświetla manuskrypt z góry
z wiszącej lampy LED
i innego spektralnego źródła światła,
które przenika kartki manuskryptu.
W ramach jednej sekwencji tworzy się do 35 ujęć kartki
z użyciem aparatu cyfrowego o dużej mocy, wyposażonego w soczewki z kwarcu.
Na świecie jest ich może pięć.
Po zrobieniu zdjęć
przepuszczamy je przez bazę statystycznych algorytmów
w celu dopracowania i poprawienia jakości,
używając oprogramowania dla obrazów satelitarnych,
używanego też przez speców od analizy geoprzestrzennej
i CIA.
Wyniki są imponujące.
Może słyszeliście, co zrobiono
z Rękopisami z Qumran,
które powoli zamieniają się w żel.
Dzięki podczerwieni mogliśmy przeczytać najciemniejsze fragmenty
Rękopisów z Qumran.
Ale pewnie nie wiecie
o innych biblijnych tekstach w niebezpieczeństwie.
To kartka z manuskryptu,
który zobrazowaliśmy.
To prawdopodobnie najważniejsza chrześcijańska Biblia na świecie.
Kodeks Vercellensis to najstarsze tłumaczenie Ewangelii na łacinę,
datowane na pierwszą połowę IV wieku.
To najlepszy sposób, żeby zbliżyć się
do Biblii z początków chrześcijaństwa,
czasów cesarza Konstantyna,
i Soboru nicejskiego,
kiedy tworzyła się wiara chrześcijańska.
Niestety, ten manuskrypt jest bardzo zniszczony,
bo przez wieki
był przekazywany z rąk do rąk
podczas ceremonii zaprzysiężenia w kościele.
Ta fioletowa plama, którą widzicie w lewym górnym rogu,
to grzyb Aspergillus,
powstający na nieumytych dłoniach
osoby chorej na gruźlicę.
Obrazowanie umożliwiło pierwszą transkrypcję
tego manuskryptu od 250 lat.
Ale mobilne laboratorium
to tylko połowa sukcesu.
Ta technologia jest droga i rzadka,
a obrazowanie i obróbka obrazów nie są powszechnie znane.
Rekonstrukcja pozostaje więc
poza zasięgiem większości badaczy i mniej zamożnych instytucji.
Dlatego założyłem Lazarus Project,
inicjatywę non-profit,
żeby przybliżyć projektowanie spektralne indywidualnym badaczom
i mniejszym instytucjom za niewielką opłatą albo za darmo.
Przez ostatnie pięć lat
zespół specjalistów, stypendystów i studentów
był w siedmiu państwach
i odzyskał niektóre z najcenniejszych zniszczonych manuskryptów,
jak Vercelli Book, najstarszą księgę Anglii,
Czarną Księgę z Carmarthen, najstarszą księgę Walii,
i kilka najcenniejszych wczesnych Ewangelii
znalezionych w dzisiejszej Gruzji.
Obrazowanie spektralne odzyskuje utracone teksty.
Ale może też odzyskać ukrytą historię każdego przedmiotu,
kto, jak i kiedy stworzył tekst,
a czasami, co autor myślał, tworząc tekst.
Weźmy szkic Deklaracji Niepodległości
napisany przez Thomasa Jeffersona,
który moi koledzy zobrazowali kilka lat temu
w Bibliotece Kongresu.
Kustosze zauważyli, że jedno słowo powtarzające się w tekście
zostało zdrapane i nadpisane.
Nadpisane słowo to "obywatele".
Może domyślacie się, jakie słowo zdrapano.
"Poddani".
Oto amerykańska demokracja
rozwijająca się pod piórem Thomasa Jeffersona.
A to mapa Martellusa z 1491 roku,
którą zobrazowaliśmy w Bibliotece Beinecke w Yale.
To mapa, którą czytał Kolumb
przed podróżą do Nowego Świata
i która dała mu wyobrażenie Azji
i miejsca, w którym dziś leży Japonia.
Problem w tym, że atrament i pigment
uległy takiemu zniszczeniu,
że ta dwumetrowa mapa
pokazuje świat jako ogromną pustynię.
Dotąd mieliśmy małe pojęcie o tym,
co Kolumb wiedział o świecie
i jak ukazywano światowe kultury.
Legenda mapy w normalnym świetle była całkowicie nieczytelna.
Ultrafiolet zdziałał niewiele.
Wszystko zmieniło obrazowanie spektralne.
Dowiedzieliśmy się o potworach w Azji z tak długimi uszami,
że mogły zakryć nimi całe swoje ciało.
W Afryce był wąż, przez którego dymiła ziemia.
Jak światło gwiazd może przekazywać obrazy
o wyglądzie Wszechświata w dalekiej przeszłości,
tak światło spektralne zabiera do pierwszych chwil
tworzenia tekstu.
Przez te soczewki widzimy błędy, zmiany zdania,
naiwność, nieocenzurowane myśli,
niedoskonałości ludzkiej wyobraźni,
które pozwalają tym obiektom i ich autorom
stać się bardziej rzeczywistymi.
To przybliża nam historię.
A co z przyszłością?
Jest tak wiele skarbów przeszłości
i tak niewielu, którzy mogą je uratować,
zanim znikną na zawsze.
Dlatego zacząłem nauczać synkretycznej dyscypliny,
którą nazywam "nauką o tekście".
Nauka o tekście to połączenie
tradycyjnych umiejętności literaturoznawcy,
znajomości starych języków i umiejętności czytania pisma,
wiedzy o tworzeniu tekstów
umożliwiającej umiejscowienie w czasie i przestrzeni
oraz nowoczesnych technologii, jak obrazowanie spektralne,
chemia tuszów i pigmentów
czy wspomagane komputerowo optyczne rozpoznawanie znaków.
W zeszłym roku mój student,
pierwszoroczniak
ze znajomością łaciny i greki,
pracował nad palimpsestem,
który sfotografowaliśmy w słynnej bibliotece w Rzymie.
W miarę upływu czasu zaczęło pojawiać się małe greckie pismo.
Wszyscy zebrali się wokół,
a on odczytał linijkę utraconego tekstu
greckiego dramaturga Menandera.
Po raz pierwszy od ponad tysiąca lat
wypowiedziano te słowa na głos.
To wtedy został badaczem.
Panie i panowie, oto przyszłość przeszłości.
Dziękuję bardzo.
(Brawa)