YouTube

Teniu un compte YouTube?

New: enable viewer-created translations and captions on your YouTube channel!

Turkish subtítols

← Neden dil, insanlığın en büyük buluşu

Obtén el codi d'incrustació
32 llengües

Showing Revision 16 created 10/14/2019 by Cihan Ekmekçi.

  1. Kaşıklar.
  2. Karton kutular.

  3. Elektrikli çocuk trenleri.

  4. Tatil süsleri.

  5. Oyuncak evler.

  6. Battaniyeler.

  7. Sepetler.

  8. Halılar.

  9. Katlanır masalar.

  10. Akıllı telefonlar.

  11. Piyanolar.

  12. Elbiseler.

  13. Fotoğraflar.

  14. Tüm bu şeylerin, son üç ayda
    çekmiş olduğum fotoğraflar olmaları

  15. ve teliflerinin bana ait
    olmaları dışındaki

  16. ortak noktaları ne?
  17. (Gülüşmeler)

  18. Bunların hepsi

  19. dilin faydalarıyla üretilmiş icatlar.
  20. Dil olmasaydı bunların
    hiçbiri var olmazdı.
  21. Bu şeylerin herhangi birisinin
  22. veya bunun gibi bir binanın
    inşasının dil kullanılamadan
  23. veya dil kullanımı sayesinde
  24. edinilen bilgilerden yararlanamadan
    üretildiğini hayal edin.
  25. Esasen, dil tüm dünyadaki
  26. en önemli şey.
  27. Tüm bu medeniyet ona bağlı.
  28. Dilin nasıl ortaya çıktığından
    diğer dillerden nasıl ayrıldığına
  29. ve nasıl hayvanların
    iletişim sistemlerine göre fark gösterdiği
  30. gibi konular üzerinde çalışarak
    yaşamlarını adayanlar dil bilimcilerdir.
  31. Biçimsel dil bilim nispeten yeni bir alan.
  32. Biçimsel dil bilim
    insan iletişim sistemlerinin
  33. hayvan iletişim sistemlerinden
    tamamen ayrılması,
  34. tüm dillerin farklı yollarla
    iletişime geçseler bile
  35. eşit derece anlamlı olması gibi
  36. birçok önemli şeyi açığa çıkardı.
  37. Buna rağmen

  38. birçok insan bir dil konuşarak
  39. sanki bir dil bilimci kadar
    dilden anlıyormuş gibi
  40. dil hakkında atıp tutmayı seviyor.
  41. Eğer bir dilde konuşuyorsanız
    o dilin işleyişi hakkında
  42. herkes kadar konuşma hakkına
    sahipsiniz demektir.
  43. Bir cerrahla konuştuğunuzu
  44. ve ''Dinle dostum
  45. 40 yıldır kalbim var.
  46. Aort kapak değişimi hakkında
    bir iki şey bildiğimi düşünüyorum.
  47. Bence benim fikrim seninki kadar
    geçerli.'' dediğinizi hayal edin.
  48. Evet, tam olarak böyle olur.
  49. Bu kişi, Neil deGrasse Tyson,
    ''Geliş'' filminde bir dil bilimci yerine

  50. uzaylılarla iletişime geçmek adına
  51. zaten bildikleri bir dildeki
    bir mesajı çözümleyebilen
  52. bir kriptocu kullanmayı
    tercih edeceğini söylüyor
  53. çünkü bilmediğimiz bir dilde
    konuşanlarla iletişime geçmede
  54. bir dil bilimci
    bize nasıl yardımcı olabilir?
  55. Tabii ''Geliş'' filmi de suçsuz sayılmaz.
  56. Haydi dostum izle şu filmi.
  57. Devasa gemilerle gezegenimize
    gelen uzaylılar var filmde,
  58. bizimle iletişime geçmekten
    başka bir şey istemiyorlar
  59. ve siz sadece bir dil bilimciye
    iş veriyorsunuz?
  60. (Gülüşmeler)

  61. ABD hükûmetinin bütçesi mi kısıtlı?

  62. (Gülüşmeler)

  63. Böyle birçok şeyin nedeni

  64. dilin ne anlama geldiği hakkında
    dilin biçimsel incelemesi
  65. ve dil bilim hakkında
    yanlış anlaşılmalara bağlı olabilir.
  66. Bence bu gibi birçok yanlış
    anlaşılmanın temelini oluşturan şey
  67. ''Forbes'' dergisindeki ''neden lise
    öğrencileri yabancı dil öğrenmemeli''
  68. konulu güzel makaleyle özetlenebilir.
  69. Buradan bazı alıntılar çıkaracağım.
  70. Eğer bu fikirlerin bazılarının
  71. temelini oluşturan şeyi anlayabilirseniz
    onları görmenizi istiyorum.
  72. ''Amerikalılar, çevrilmiş dahi olsa
    nadiren klasik kitaplar okurlar.''
  73. Bir başka deyişle, kendi dilinde bile
    klasik okumayacaklarsa
  74. yabancı dil öğrenmenin ne gereği var?
  75. Ne anlamı var ki?
  76. ''Okulda yapabileceğiniz diğer
    şeylerle karşılaştırınca
  77. okulda yabancı dil görmek zaman kaybı.''
  78. ''Avrupa nispeten küçük bir alanda
    kümelenmiş birçok dil grubuna sahip.''
  79. Yani Amerikalılar için
    yeni bir dil öğrenmenin anlamı ne?
  80. Bu şekilde emeğinizin karşılığını
    fazlasıyla almayacaksınız.
  81. Benim favorimse şu,
  82. ''Birmingham'daki bir öğrenci
  83. Meksika sınırına ulaşmak
    için yaklaşık 1.500 km yol gitmek zorunda.
  84. O zaman bile işini görecek kadar
    İngilizce konuşan insanlar olur.''
  85. Diğer bir deyişle
    eğer kollarınızı sallarsanız
  86. ve gideceğiniz yere ulaşırsanız
  87. o zaman yeni bir dil öğrenmenin
    bir anlamı yoktur zaten.
  88. Bu birçok davranışın temelini
    kavramsal metafor oluşturuyor,

  89. dil bir araçtır.
  90. Bu metaforla ilgili kulağa
    çok mantıklı gelen bir şey var.
  91. Dil bir tür araçtır,
  92. yerel dili biliyorsanız yapmadıklarınızdan
    daha fazlasını yapabilirsiniz.
  93. Ama dil yalnızca bir araçtır çıkarımı,
  94. kesinlikle yanlış.
  95. Sahiden dil bir araç olsaydı
    oldukça zayıf bir araç olurdu.
  96. Onu çok daha iyi olan başka bir şey için
    çoktan terk etmiş olurduk.
  97. Sadece bir cümle düşünün.
  98. İşte hayatımda söylediğime emin olduğum
    bir cümle: ''Dün Kyn'i gördüm.''
  99. Kyn diye bir arkadaşım var.
  100. Ne zaman bu cümleyi söylesem
    ''Dün Kyn'i gördüm.''
  101. gerçekten zihnimdeki her şeyin
    bu cümle yoluyla mı
  102. sizin zihninizde yer aldığını
    düşünüyorsunuz?
  103. Zor bela, çünkü devam
    eden birçok başka mevzu var.
  104. Mesela ''dün'' dediğimde

  105. orada bulunduğum için havanın
    nasıl olduğunu düşünmüş olabilirim.
  106. Eğer hatırlıyorsam
  107. postalamayı unuttuğum bir şeyi
    muhtemelen hatırlayacağım ki öyle de oldu.
  108. Bu planlanmış bir şakaydı
    ama gerçekten bir şey postalamayı unuttum.
  109. Bu da bu işi Pazartesi yapmak
    zorunda olduğum demek oluyor
  110. çünkü o zaman eve geri döneceğim.
  111. Ve tabii pazartesini düşündüğümde
  112. Bangles'dan ''Manic Monday'' şarkısı
    aklıma gelecek. İyi şarkı.
  113. ''Testere'' kelimesini söylediğimde
    hep şu cümleyi düşünürüm:
  114. ''Görüyorum! dedi kör adam
    çekicini ve testeresini alırken.''
  115. Her zaman yaparım.
  116. Ne zaman ''testere'' kelimesini duysam
    veya desem bunu düşünürüm
  117. çünkü dedem her zaman bunu söylerdi
    bu yüzden bana dedemi düşündürüyor.
  118. Ve bir sebeple ''Manic Monday''
    şarkısına geri döneriz.
  119. Kyn ile ''Dün Kyn'i gördüm''
    gibi bir şey söylerken
  120. onu gördüğümdeki vaziyetleri düşüneceğim.
  121. Bunun o gün olacağı tuttu.
    İşte o benim kedimle birlikte.
  122. Eğer Kyn'i düşünüyorsam
  123. şu an Long Beach'e gittiğini düşüneceğim
  124. ve dostum John ile annemin
    Long Beach Üniversitesi'nden
  125. mezun olduklarını hatırlayacağım,
  126. kuzenim Katie Long Beach
    Üniversitesi'ne gidiyor şu sıralar.
  127. Yine ''Manic Monday'' şarkısı.
  128. Ama bu sadece siz herhangi
    bir zamanda konuşurken

  129. kafanızın içinde devam eden bir parça.
  130. Ve hepimizin kafasının içinde süregelen
  131. bütün bu karışıklığı tarif eden şey de bu.
  132. Tek sahip olduğumuz bu.
  133. (Gülüşmeler)

  134. Sistemimizin çok zayıf
    olması şaşılacak bir şey mi?

  135. Size bir karşılaştırma yapayım
  136. kek yemenin nasıl bir şey olduğunu
    bilmek istediğinizi hayal edin
  137. sadece kek yemek yerine
  138. kekin içindekileri
  139. bu içeriğin kek oluşturması için
  140. nasıl bir araya gelebileceğini
  141. gösteren tariflerle bir bir
    yutmak zorunda olsaydınız
  142. tarifleri de yemek zorunda kalırdınız.
  143. (Gülüşmeler)

  144. Böyle kek yapmayı denemek zorunda olsaydık

  145. hiç kek yemezdik.
  146. Dil, zihnimizde olanları anlayabileceğimiz
  147. sadece tek yöntem.
  148. Dil bizim içsel kimliğimize odaklanmamız,
  149. bizi insan yapan şey
  150. diğer hayvanlardan bizi ayıran şey
  151. Dil içimizde bir yerlerde
  152. ve onu tarif etmek için tüm
    yapmamız gereken kendi dillerimiz.
  153. Dil, kafamızın içinde neler
    olduğunu göstermemizin en iyi yolu.
  154. Şöyle bir soru sormak
    istediğimi hayal edin:
  155. ''İnsan düşüncelerinin
    ve duygularının doğası ne?'
  156. Yapmak istediğiniz
  157. mümkün olduğunca
  158. farklı dili incelemek olurdu.
  159. Tek bir dil yeterli olmazdı.
  160. Örnek vermek gerekirse
  161. işte benim çektiğim
    küçük Roman'ın bir fotoğrafı
  162. 12 megapiksel
    bir fotoğraf makinesiyle çektim.
  163. Bu da aynı fotoğrafın çok daha
    düşük piksellerle çekilmiş hâli.
  164. Belli ki iki fotoğraftaki de
    gerçek bir kedi değil.
  165. Ama biri, kedinin nasıl bir şey olduğu
    hakkında çok daha iyi bir fikir veriyor.
  166. Dil sadece bir araç değildir.

  167. Dil bizim mirasımız
  168. ve insan olmanın ne demek
    olduğunu aktarmamızın yolu.
  169. Tabii miras derken her yerdeki
    insanları kastediyorum.
  170. Bir dili bile kaybetmek, bu fotoğrafı
    çok daha az anlaşılır yapar.
  171. Yani son on yıldır

  172. hem meslek olarak hem de hobi olarak
  173. diller üretiyorum.
  174. Bu dillere İngilizcede ''yapma diller''in
    kısaltılmışı olan ''conlangs'' deniyor.
  175. Gezegenimizdeki dilleri kaybediyoruz
  176. ve yepyeni diller üretiyoruz
  177. gibi unsurları peş peşe anlatmakla
  178. bu iki unsur arasında yüzeysel olmayan
    bağlantılar olduğunu düşünebilirsiniz.
  179. Esasen, birçok insan böyle düşünüyor.
  180. James Cameron'ın ''Avatar'' filminde
  181. bir yapma dil olmasına
    çok kızan bir adam var.
  182. Şöyle diyor;
  183. ''James Cameron'ın Avatar filmini
  184. vizyona koyması üç yıl aldı
    ve bir dil öldü.''
  185. Muhtemelen daha da fazla zaman aldı.
  186. ''Tüh, Na'vi önceden doldurduğu
    deliği dolduramayacak ...''
  187. Eğer hakkında hiç düşünmezseniz
  188. bu tamamen derin
    ve dokunaklı bir açıklama.
  189. (Gülüşmeler)

  190. Ama ben California'dayken

  191. iki bölüm bitirdim.
  192. Biri dil bilim bölümüydü
    diğeri ise İngilizce.
  193. İngilizce bölümü ve İngilizceyi araştırmak
  194. bildiğimiz gibi İngilizceyi
    araştırmak değil,
  195. edebiyatı araştırmak.
  196. Edebiyat harika bir şey
  197. çünkü esasen edebiyat
    geniş tanımıyla sanat gibi,
  198. sanat dalının çatısı altında.
  199. Ve edebiyatla yaptığımız şey şu;
  200. yazarlar tamamen yeni varlıklar
    ve tarihler yaratırlar.
  201. Ve yazarların ne gibi derinliği
    duyguyu ve özgün ruhu
  202. bu kurgusal varlıklara
    yatırabileceğini görmek
  203. bizim için ilginçtir.
  204. Şuna göz atmanızı istiyorum.
  205. Kurgusal karakterler hakkında
    yazılmış bir kitaplar serisi var.
  206. Tüm kitap sadece bir kurgusal
    ve sahte insandan oluşuyor.
  207. Sinclair Lewis'in ''Babbitt'' kitabındaki
    George F. Babbitt hakkında bir kitap var.
  208. Sizi temin ederim bu kitap,
    kısa bir kitap olan Babbitt'ten daha uzun.
  209. Bunu hatırlayan kimse var mı?
  210. Oldukça iyi, ''Main Street''
    kitabından daha iyi.
  211. Bu benim provokatif yorumum.
  212. Edebiyatın ilginç olduğu
    gerçeğini hiç sorgulamamıştık.
  213. Buna rağmen
  214. dil bilimciler bile üretilen dillerin
    tıpkı bir sanatsal girişim gibi
  215. bize insan ruhunun derinliği hakkında
    ne söyleyebildikleri ile ilgili değiller.
  216. Size küçük güzel bir örnek vereceğim.

  217. Yakın zaman önce
    California mezunlar dergisinde
  218. benim hakkımda yazılmış bir makale vardı.
  219. Bu makaleyi yazdıklarında
  220. karşı taraftan biriyle anlaşmak istediler,
  221. geriye baktığımda
    bu yapılması garip bir şey gibi.
  222. Sadece bir kişiden bahsediyorsunuz
  223. ve bu kişinin karşı tarafından biriyle
    anlaşmak istiyorsunuz.
  224. (Gülüşmeler)

  225. Esasen bu yalnızca
    şişirme bir haber, her neyse.

  226. Böylece, zamanımızın en parlak
    dil bilimcilerinden biriyle anlaştılar.
  227. Burada Berkeley'de dil bilimci olan
    George Lakoff'u ikna ettiler.
  228. Lakoff'un çalışmaları, dil bilimi
    ve bilişsel bilimi kökünden değiştirdi.
  229. İşim, dil yaratma çalışmalarım
    hakkında bir soru sorulduğunda dedi ki
  230. ''Ama dil incelemeleri için
    yapılacak çok şey var.
  231. Zamanı gerçek olan bir şey
    için harcasan iyi olur.''
  232. Evet.
  233. ''Gerçek bir şey.''
    Bu, size bir şey hatırlatıyor mu?
  234. Onun şahsen icat ettiği
    her yapıyı kullanmak.
  235. Şu kavramsal metafordan
    tekrar bahsedeyim:
  236. Dil bir araçtır
  237. ve o, bu kavramsal metafora
    kendini kaptırmış gibi görünüyor;
  238. yani dil, iletişim için
    kullanılabildiğinde faydalıdır.
  239. Dil, iletişim için
    kullanılamadığında işe yaramaz.
  240. Bu sizi düşündürebilir,
    ölü dillerle ne yapacağız?
  241. Olsun.
  242. Bu fikir yüzünden

  243. Duolingo uygulamasında HBO'nun'
    ''Taht Oyunları'' dizisi için yarattığım
  244. Yüksek Valyria dili dersi almak
  245. absürtlüğün zirvesi gibi görünebilir.
  246. 740 bin kişinin tam olarak
    ne öğrendiğini merak edebilirsiniz.
  247. (Gülüşmeler)

  248. Bir göz atalım.

  249. Ne öğreniyorlar?
  250. Muhtemelen ne öğreniyor olabilirler?
  251. Unutmamak gerekir ki
    bunun için olan diğer dil --
  252. İngilizce konuşan insanlar için --
  253. ana dili İngilizce olanlar
    çok az öğreniyor.
  254. İşte yaşamları boyunca iletişim için
    muhtemelen hiç kullanmayacakları cümle:
  255. "Vala ābre urnes."
  256. ''Adam kadını görür.''
  257. Ortadaki küçük satır, bir yorum.
  258. Yani harfiyen çeviri, dediği bu.
  259. Aslında bazı etkileyici
    şeyler de öğreniyorlar,
  260. özellikle ana dilleri İngilizceyse.
  261. Bir fiilin cümlenin en sonunda
    yer alabileceğini öğreniyorlar.
  262. İki görüşünüz varken
    İngilizcede bunu gerçekten yapmayın.
  263. Bazen bir dilde
  264. ''the'' kelimesinin karşılığının
    olmadığını noksan olduğunu öğreniyorlar.
  265. Bu, dilin yapabileceği bir şey.
  266. Uzun sesli bir harfin, sürece
    daha uzun olabileceğini öğreniyorlar,
  267. uzun sesli harflerimizin
  268. nitelik yönünden farklı olmasının aksine
    aslında aynı uzunluktalar.
  269. Böyle kısa çekim ekleri
    olduğunu öğreniyorlar.
  270. Hım? Hımm?
  271. ''İsim hâlleri'' denen, isimlerin
    sonunda bulunan çekim ekleri vardır.
  272. (Gülüşmeler)

  273. Bu çekim ekleri cümlede size
    kimin kime ne yaptığını anlatırlar.

  274. Kelimelerin sırasını aynı bırakıp
  275. cümlenin sonunu değiştirseniz bile
  276. cümlede anlamca kimin
    kime ne yaptığı değişir.
  277. Dillerin aynı şeyleri farklı biçimlerde
    yaptıklarını öğreniyorlar.
  278. Dil öğrenmek eğlenceli olabilir.
  279. Dile saygı duymayı öğreniyorlar:
    Dilin ''D''si büyük harfle.
  280. Amerikalıların yüzde 88'inin evde sadece
    İngilizce konuştukları göz önüne alınırsa
  281. bu durumun çok da kötü bir şey
    olduğunu düşünmüyorum.
  282. Gezegenimizde dillerin neden
    öldüğünü biliyor musunuz?

  283. Hükûmetin küçük bir gruba bir dili
    empoze etmesinden dolayı değil,
  284. dili konuşanların tamamının
    yok edilmesinden de değil.
  285. Geçmişte olanlar şimdi de oluyor
  286. ama asıl sebep bu değil.
  287. Asıl sebep şu ki
  288. bir çocuk, yaygın kullanılan dili
    kullanmayan bir ailede doğuyor
  289. ve bu yüzden çocuk,
    o yaygın dili öğrenmiyor.
  290. Neden?
  291. Çünkü o dil, onların toplumlarında
    bir değer teşkil etmiyor.
  292. Çünkü o dil, onlar için faydalı değil.
  293. Çünkü eğer o dili konuşurlarsa
    çocuk gidip de iş bulamayacak.
  294. Çünkü dil sadece bir araçsa
  295. o zaman onlar için ana dillerini öğrenmek
    Valyria dilini öğrenmek kadar faydalı,
  296. o yüzden ne gereği var?
  297. Şimdi,

  298. dil incelemesi belki de daha fazla
    dilsel akıcılığa yol açmayacak.
  299. Ama belkide bu çok önemli değil.
  300. Belki daha fazla insan
    daha fazla dil öğrense
  301. bu durum daha fazla dilsel hoşgörü
    ve daha az dil yayılımcılığı sağlayacak.
  302. İnsanoğlunun tarihteki
    en büyük buluşu olan dile
  303. olduğu hâliyle saygı duyarsak
  304. gelecekte, nesli tükenmekte olan dilleri
    müze eserleri olarak değil,
  305. yaşayan diller olarak anabiliriz.
  306. Kirimvose. Teşekkür ederim.

  307. (Alkış)