Return to Video

DNA teknolojisini çiftçilerin ekin hastalıkları savaşına yardım için nasıl kullanıyoruz

  • 0:01 - 0:03
    Yataktan iki sebepten
    dolayı kalkarım.
  • 0:03 - 0:07
    Birincisi, küçük çaplı aile çiftçileri
    daha çok besine ihtiyaç duyduğu için.
  • 0:08 - 0:13
    2019'da bizi besleyen çiftçilerin
    aç olması çılgınca.
  • 0:13 - 0:18
    İkincisi bilimin daha çeşitli
    ve kapsayıcı olması gerektiği için.
  • 0:19 - 0:22
    Ağır bir fakirlik içinde yaşayan
    milyonların besin güvencesi gibi
  • 0:22 - 0:26
    gezegen üzerindeki
    en zor sorunu çözeceksek,
  • 0:26 - 0:29
    bu konuda hepimizin
    bir şeyler yapması gerekecek.
  • 0:29 - 0:31
    Gezegendeki en kapsamlı
    ekiplerle birlikte
  • 0:31 - 0:35
    çiftçilerin daha çok
    yiyeceğe ulaşması için
  • 0:35 - 0:37
    en yeni teknolojiyi
    kullanmak istiyorum.
  • 0:38 - 0:39
    Ben bir işlemsel biyoloğum.
  • 0:39 - 0:43
    Biliyorum-- Bu nedir ve bize açlığı
    bitirmemizde nasıl yardımcı olacak?
  • 0:43 - 0:46
    Aslında bilgisayarları
    ve biyolojiyi severim
  • 0:46 - 0:49
    ve bir şekilde, bunları
    bir araya getirmek bir meslek.
  • 0:49 - 0:50
    (Gülme sesleri)
  • 0:50 - 0:52
    Küçük yaştan itibaren
    biyolog olmayı isteme
  • 0:52 - 0:55
    gibi bir hikayem yok.
  • 0:55 - 0:58
    Gerçek şu ki
    üniversitede basketbol oynadım.
  • 0:59 - 1:04
    Mali destek paketimin parçası, çalışarak
    öğreneceğim bir işe ihtiyacım olmasıydı.
  • 1:04 - 1:06
    Ve bir gün,
  • 1:06 - 1:09
    yurt odama en yakın
    binaya doğru yol aldım.
  • 1:09 - 1:12
    Tesadüfe bakın ki
    bu biyoloji binasıydı.
  • 1:12 - 1:15
    İçeri girdim ve iş ilanlarına baktım.
  • 1:15 - 1:18
    Evet, bu internet öncesi dönemdi.
  • 1:18 - 1:20
    Ve bir dizin kartında
  • 1:20 - 1:24
    herbaryumda çalışılacak
    bir iş ilanı gördüm.
  • 1:25 - 1:27
    Numarayı hızlıca not aldım,
  • 1:27 - 1:29
    çünkü ilanda "esnek saatler" yazıyordu.
  • 1:29 - 1:32
    Buna, basketbol programımla uyumlu
    olması için ihtiyacım vardı.
  • 1:32 - 1:37
    Bir herbaryumun ne olduğunu
    anlamak için kütüphaneye koştum.
  • 1:37 - 1:39
    (Gülme sesleri)
  • 1:39 - 1:40
    Meğerse
  • 1:40 - 1:44
    herbaryum, ölü ve kurumuş
    bitkileri sakladıkları yermiş.
  • 1:45 - 1:47
    İşi kaptığım için şanslıydım.
  • 1:47 - 1:50
    Yani, benim ilk bilimsel işim
  • 1:50 - 1:56
    ölü bitkileri saatlerce durmaksızın
    kağıtlara yapıştırmaktı.
  • 1:56 - 1:59
    (Gülme sesleri)
  • 1:59 - 2:00
    Bu çok büyüleyici.
  • 2:00 - 2:03
    İşte böyle işlemsel biyolog oldum.
  • 2:04 - 2:06
    O zamanlar,
  • 2:06 - 2:08
    genomik ve programlama
    giderek gelişiyordu.
  • 2:08 - 2:11
    Ben de yüksek lisansıma
  • 2:11 - 2:14
    biyolojiyi ve bilgisayarları
    birleştirerek devam ettim.
  • 2:14 - 2:15
    O sırada,
  • 2:15 - 2:17
    Los Alamos Ulusal Laboratuvarı'nda
  • 2:17 - 2:19
    teorik biyoloji ve biyofizik
    grubunda çalıştım.
  • 2:20 - 2:24
    İşte orada ilk defa
    bir süper bilgisayarla tanıştım
  • 2:24 - 2:25
    ve resmen beynim durdu.
  • 2:26 - 2:30
    Steroitler üzerinde birbirine bağlı
    binlerce bilgisayardan oluşan
  • 2:30 - 2:32
    süper bilgisayarların gücüyle,
  • 2:32 - 2:38
    grip ve hepatit C'nin karmaşıklıklarını
    ortaya çıkarabiliyorduk.
  • 2:38 - 2:42
    İşte bu süre boyunca, insanlık
    için bilgisayarları ve biyolojiyi
  • 2:42 - 2:45
    birleştirmenin gücünü gördüm.
  • 2:45 - 2:47
    Ve bunun kariyer yolum olmasını istedim.
  • 2:48 - 2:50
    Böylelikle 1999'dan beri,
  • 2:50 - 2:53
    bilimsel kariyerimin çoğunu
  • 2:53 - 2:54
    oldukça pahalı ekipmanlarla donatılmış
  • 2:55 - 2:57
    ileri teknoloji laboratuvarlarda geçirdim.
  • 2:58 - 2:59
    Birçok kişi bana
  • 2:59 - 3:03
    nasıl ve neden Afrika'daki
    çiftçiler için çalıştığımı soruyor.
  • 3:04 - 3:06
    Bilgisayar becerilerimden dolayı,
  • 3:06 - 3:11
    2013'te Doğu Afrikalı bilim
    insanlarından oluşan bir ekip
  • 3:11 - 3:15
    manyokları kötü durumundan kurtarmak
    için ekiplerine katılmamı istedi.
  • 3:16 - 3:23
    Manyok, kökleri ve yapraklarıyla
    dünya çapında 800 milyon insanı,
  • 3:24 - 3:27
    Doğu Afrika'da ise 500 milyon
    insanı doyuran bir bitki.
  • 3:27 - 3:29
    Yani neredeyse 1 milyara yakın insan,
  • 3:29 - 3:32
    günlük kalorilerini bu bitkiden sağlıyor.
  • 3:33 - 3:36
    Eğer küçük çaplı bir aile çiftçisi
    yeterli manyoğa sahipse
  • 3:36 - 3:39
    ailesini besleyebilir
  • 3:39 - 3:43
    ve okul ihtiyaçları,
    sağlık giderleri ve birikim için
  • 3:43 - 3:45
    bunu pazarda satabilir.
  • 3:46 - 3:49
    Ama manyok,
    Afrika'da bir saldırı altında.
  • 3:50 - 3:54
    Beyaz sinekler ve virüsler,
    manyoğu tahrip ediyor.
  • 3:55 - 3:57
    Beyaz sinekler, 600'den fazla
    bitkinin yapraklarıyla
  • 3:57 - 4:00
    beslenen küçük böceklerdir.
  • 4:00 - 4:01
    Bunlar kötü haberler.
  • 4:01 - 4:03
    Birçok tür var;
  • 4:03 - 4:05
    böcek ilaçlarına dirençli hâle geliyorlar
  • 4:05 - 4:08
    ve manyok kahverengi çizgili hastalığı ile
  • 4:08 - 4:11
    manyok mozaik hastalığına sebep olan
  • 4:11 - 4:14
    yüzlerce bitki virüsünü bulaştırıyorlar.
  • 4:14 - 4:16
    Bu, bitkiyi tamamen öldürüyor.
  • 4:17 - 4:19
    Eğer hiç manyok olmazsa,
  • 4:19 - 4:23
    milyonlarca insanın yiyeceği
    ve geliri de olmaz.
  • 4:24 - 4:27
    Bu kadınların biraz yardıma
    ihtiyacı olduğunu fark etmem
  • 4:27 - 4:29
    Tanzanya'ya yaptığım bir geziyle oldu.
  • 4:29 - 4:31
    Çoğunluğu kadın olan
  • 4:31 - 4:34
    bu inanılmaz,
    güçlü, küçük çaplı aile çiftçileri
  • 4:34 - 4:36
    bu işi zorluklarla yapıyorlardı.
  • 4:37 - 4:39
    Ailelerini beslemek için yeterli
    yiyeceğe sahip değillerdi
  • 4:39 - 4:41
    ve bu ciddi bir kriz.
  • 4:41 - 4:44
    Olan şey şu ki
    yağmur mevsimi geldiğinde
  • 4:44 - 4:46
    gidip tarlalara manyok ekiyorlar.
  • 4:46 - 4:48
    Dokuz ay sonra,
  • 4:48 - 4:51
    bu haşereler ve patojenler
    yüzünden ortada hiçbir şey yok.
  • 4:51 - 4:53
    Kendi kendime düşündüm,
  • 4:53 - 4:56
    nasıl olur da çiftçiler aç kalabilir?
  • 4:57 - 4:59
    Böylece yardımcı olabileceğim
    herhangi bir becerim varsa
  • 4:59 - 5:02
    diye görmek için çiftçiler
    ve bilim insanları ile
  • 5:02 - 5:04
    bölgede biraz zaman
    geçirmeye karar verdim.
  • 5:04 - 5:07
    Bölgedeki durum şok ediciydi.
  • 5:07 - 5:12
    Beyaz sinekler proteini için
    yenilen yaprakları,
  • 5:12 - 5:15
    virüsler ise nişastası için
    yenilen kökleri tahrip etmişlerdi.
  • 5:16 - 5:18
    Koskoca bir üreme mevsimi geçecek,
  • 5:18 - 5:22
    çiftçiler koskoca bir yıllık gelir
    ve yiyeceği kaybedecek
  • 5:22 - 5:25
    ve aile uzun bir açlık sezonu acı çekecek.
  • 5:26 - 5:28
    Bu tamamen önlenebilir.
  • 5:28 - 5:29
    Eğer çiftçi tarlasına
  • 5:29 - 5:32
    bu virüs ve patojenlere dirençli olacak
  • 5:32 - 5:36
    hangi tür manyok ekmesi
    gerektiğini bilseydi
  • 5:37 - 5:39
    daha fazla yiyeceği olabilirdi.
  • 5:39 - 5:42
    Gereken tüm teknolojiye sahibiz;
  • 5:42 - 5:45
    fakat bilgi ve kaynaklar,
  • 5:45 - 5:48
    dünya geneline eşit şekilde dağıtılmıyor.
  • 5:49 - 5:51
    Yani özellikle söylemek istediğim şey,
  • 5:51 - 5:54
    bu böcek zararlıları ve patojenlerdeki
  • 5:54 - 5:56
    karmaşıklıkları ortaya
    çıkarmak için gerekli
  • 5:56 - 5:58
    eski genomik teknolojilerinin
  • 5:59 - 6:02
    Sahraaltı Afrika için yapılmadığı.
  • 6:03 - 6:05
    Milyonlarca dolardan
    fazlasına mal oluyorlar.
  • 6:05 - 6:09
    Devamlı enerji ve uzmanlaşmış
    insan gücüne ihtiyaçları var.
  • 6:10 - 6:13
    Bu makineler, Afrika'da
    oldukça nadir bulunuyor.
  • 6:13 - 6:17
    Dolayısıyla ön saflarda savaşan
    bu bilim insanlarına
  • 6:17 - 6:20
    örnekleri denizaşırı göndermek
    dışında başka şans bırakmıyor.
  • 6:20 - 6:21
    Örnekleri denizaşırı gönderdiğinizde ise
  • 6:22 - 6:24
    çözünüyorlar ve çok fazla
    paraya mal oluyorlar.
  • 6:24 - 6:27
    Zayıf bir internet üzerinden
    verileri geri getirmeye çalışmak
  • 6:27 - 6:29
    neredeyse imkansız.
  • 6:29 - 6:33
    Bazen sonuçları çiftçiye
    ulaştırmak altı ay sürüyor.
  • 6:33 - 6:35
    Sonrasında ise artık çok geç.
  • 6:35 - 6:37
    Ekin çoktan tükenmiş,
  • 6:37 - 6:40
    bu da daha fazla fakirlik
    ve açlıkla sonuçlanıyor.
  • 6:41 - 6:43
    Bunu düzeltebileceğimizi biliyorduk.
  • 6:44 - 6:45
    2017'de,
  • 6:45 - 6:48
    Oxford Nanopor MinION isimli
  • 6:48 - 6:53
    bu elde taşınabilir, portatif
    DNA dizileyiciyi duymuştuk.
  • 6:53 - 6:57
    Bu makine Batı Afrika'da ebolayla
    savaşmak için kullanıldı.
  • 6:57 - 6:58
    Düşündük ki,
  • 6:58 - 7:02
    neden bunu Doğu Afrika'daki çiftçilere
    yardım etmek için kullanmıyoruz?
  • 7:02 - 7:06
    Yaptığımız şey bunu
    gerçekleştirmek için yola koyulmaktı.
  • 7:07 - 7:09
    O zamanlar bu teknoloji
    henüz çok yeniydi
  • 7:09 - 7:12
    ve birçoğu, aynısını çiftlikte
    yapabileceğimizden şüphe etti.
  • 7:13 - 7:14
    Bunu yapmaya koyulduğumuzda
  • 7:14 - 7:18
    Birleşik Krallık'taki ortaklarımızdan biri
  • 7:18 - 7:23
    bırakın çiftliği, Doğu Afrika'da bile
    bunu asla çalıştıramayacağımızı söyledi.
  • 7:24 - 7:26
    Biz de bu meydan okumayı kabul ettik.
  • 7:26 - 7:31
    Hatta bu kişi, makineyi asla
    çalıştıramayacağımıza dair
  • 7:31 - 7:35
    en iyisinden 2 şişe şampanyasına
    bizimle bahse girecek kadar ileri gitti.
  • 7:37 - 7:38
    2 kelime:
  • 7:38 - 7:40
    şampanya zamanı.
  • 7:40 - 7:42
    (Gülme sesleri)
  • 7:42 - 7:46
    (Alkışlar)
  • 7:46 - 7:49
    Evet, çünkü başardık.
  • 7:49 - 7:52
    Yüksek teknoloji moleküler
    laboratuvarın tamamını
  • 7:52 - 7:56
    Tanzanya, Kenya ve
    Uganda'daki çiftçilere götürdük
  • 7:56 - 7:58
    ve buna "Ağaç Laboratuvarı"
    adını verdik.
  • 7:59 - 8:00
    Peki ne yaptık?
  • 8:00 - 8:03
    Öncelikle kendimize
    bir ekip adı verdik:
  • 8:03 - 8:05
    "Manyok Virüsü Eylem Projesi"
  • 8:05 - 8:06
    Bir internet sitesi yaptık.
  • 8:06 - 8:10
    Genomik ve programlama
    topluluklarından destek topladık
  • 8:10 - 8:12
    ve uzaktaki çiftçilere gittik.
  • 8:12 - 8:15
    Ağaç Laboratuvarı'mız
    için gereken her şey
  • 8:15 - 8:18
    buradaki ekip tarafından taşındı.
  • 8:18 - 8:22
    Hasta bitkileri teşhis
    etmek için ihtiyaç duyulan
  • 8:22 - 8:25
    tüm moleküler ve işlemsel
    gereksinimler orada.
  • 8:25 - 8:28
    Aslında hepsi aynı zamanda sahnede.
  • 8:29 - 8:32
    Şunu fark ettik ki
    probleme ve çiftçiye
  • 8:32 - 8:34
    ne kadar yakın veri elde edebilirsek
  • 8:34 - 8:38
    bitkisindeki sorunu ona
    daha hızlı söyleyebiliriz.
  • 8:38 - 8:40
    Sadece sorunu söylemekle kalmıyor,
  • 8:40 - 8:41
    çözüm de sunuyoruz.
  • 8:41 - 8:43
    Çözüm ise tarlasını
  • 8:43 - 8:45
    ve tarlasındaki böceklere
  • 8:45 - 8:49
    ve patojenlere dirençli
    bitki türlerini yakmak.
  • 8:50 - 8:54
    Öncelikle DNA izolasyonu
    yapmak zorundaydık.
  • 8:54 - 8:57
    Bu makineyi burada kullandık.
  • 8:57 - 9:04
    kısaca PDQeX diyoruz ama
    ''Acayip Hızlı Çıkarma'' anlamında.
  • 9:04 - 9:06
    (Gülme sesleri)
  • 9:06 - 9:07
    Biliyorum.
  • 9:08 - 9:10
    Arkadaşım Joe oldukça havalı.
  • 9:11 - 9:15
    DNA izolasyonu yapmadaki
    en büyük zorluklardan biri
  • 9:15 - 9:18
    genellikle çok pahalı
    ekipmanlar gerektirmesi
  • 9:18 - 9:20
    ve saatler sürmesi.
  • 9:20 - 9:21
    Ama bu makineyle
  • 9:21 - 9:25
    bunu 20 dakikada
    maliyetinin çok altında yapabiliyoruz.
  • 9:25 - 9:28
    Bir motorsiklet bataryasıyla çalışıyor.
  • 9:29 - 9:34
    Oradan DNA özünü alıp
    bir DNA kütüphanesine hazırlıyoruz,
  • 9:34 - 9:37
    buradaki portatif elde taşınır
    genomik dizileyiciye
  • 9:38 - 9:41
    yüklemeye hazır hale getiriyoruz.
  • 9:42 - 9:45
    Sonra bunu küçük bir
    süper bilgisayara takıyoruz,
  • 9:45 - 9:47
    buna da MinIT deniyor.
  • 9:48 - 9:52
    Bunların her ikisi de portatif
    bir batarya kutusuna bağlı.
  • 9:52 - 9:55
    Böylece bir küçük çaplı aile çiftliğindeki
  • 9:55 - 9:57
    en kısıtlayıcı 2 faktör olan
  • 9:57 - 10:01
    temel güç ve internet gereksinimlerini
    ortadan kaldırabiliyorduk.
  • 10:02 - 10:05
    Verileri hızlıca analiz etmek de
    bir sorun olabilir.
  • 10:05 - 10:09
    Ama bu benim bir işlemsel biyolog
    olmamın işe yaradığı bir nokta.
  • 10:09 - 10:12
    Tüm o ölü bitkileri yapıştırmak,
  • 10:12 - 10:13
    ölçüm yapmak
  • 10:13 - 10:15
    ve programlamak
  • 10:15 - 10:19
    sonunda gerçek dünyada
    gerçek zamanlı olarak bir işe yaradı.
  • 10:19 - 10:22
    Kişiselleştirilmiş veritabanı
    yapabiliyordum
  • 10:22 - 10:29
    ve sonuçları çiftçilere altı ay yerine
    üç saat içinde verebiliyorduk.
  • 10:30 - 10:37
    (Alkışlar)
  • 10:38 - 10:41
    Çiftçiler çok sevinçliydi.
  • 10:42 - 10:45
    Peki bir etkimiz olduğunu nasıl biliyoruz?
  • 10:45 - 10:47
    Ağaç Laboratuvarı'ndan dokuz ay sonra
  • 10:47 - 10:50
    Asha hektar başına hiç mahsül alamazken
  • 10:50 - 10:52
    kırk ton almaya başladı.
  • 10:52 - 10:54
    Ailesini doyuracak kadarına sahipti
  • 10:54 - 10:56
    ve bunu pazarda satıyordu.
  • 10:56 - 10:59
    Şimdi ise ailesi için bir ev inşa ediyor.
  • 11:00 - 11:01
    Evet, harika.
  • 11:01 - 11:06
    (Alkışlar)
  • 11:06 - 11:08
    Peki Ağaç Laboratuvarı'nı
    nasıl ölçeklendiririz?
  • 11:08 - 11:09
    Durum şu ki
  • 11:09 - 11:11
    Afrika'da çiftçiler zaten ölçeklenmiş.
  • 11:11 - 11:13
    Bu kadınlar çiftçi grubunda çalışıyor.
  • 11:13 - 11:18
    Asha'ya yardım etmek aslında
    köydeki 3000 kişiye yardım etti
  • 11:18 - 11:21
    çünkü Asha sonuçları ve aynı
    zamanda çözümü de paylaştı.
  • 11:22 - 11:26
    Tanıştığım her bir çiftçiyi hatırlıyorum.
  • 11:27 - 11:30
    Acıları ve neşeleri
  • 11:30 - 11:32
    hafızama kazındı.
  • 11:33 - 11:35
    Bilimimiz onlar için.
  • 11:36 - 11:39
    Ağaç Laboratuvarı onlara
    daha fazla yiyeceği korumada
  • 11:39 - 11:41
    yardım etmek için en iyi girişimimiz.
  • 11:41 - 11:45
    Hayatımda en iyi bilimi, en ileri
    teknoloji genomik aletlerle
  • 11:45 - 11:51
    Doğu Afrika'nın bu kısmında yapacağımı
    asla hayal etmezdim.
  • 11:52 - 11:55
    Ama ekibimiz
  • 11:55 - 11:59
    çiftçilere altı aydansa üç saat içinde
    cevap verebilmeyi hayal etti
  • 11:59 - 12:01
    ve bunu başardık.
  • 12:01 - 12:05
    Çünkü bu bilimdeki farklılık
    ve kapsamanın gücü.
  • 12:05 - 12:06
    Teşekkürler.
  • 12:06 - 12:09
    (Alkışlar)
  • 12:10 - 12:14
    (Tezahüratlar)
Títol:
DNA teknolojisini çiftçilerin ekin hastalıkları savaşına yardım için nasıl kullanıyoruz
Speaker:
Laura Boykin
Descripció:

Bir işlemsel biyolog olan TED Senior Fellow Laura Boykin'e göre, neredeyse dünya genelinde 800 milyon insan hayatta kalmak için manyoğa bağlı. Ama bu önemli besin kaynağı tamamen önlenebilir virüslerin saldırısı altında. Bizi çiftçilere, virüsleri aylar yerine saatler içinde tanımlayabilen portatif DNA laboratuvarı ve küçük süper bilgisayar kullanarak ekinlerini sağlıklı tutmak için yardım etmede çeşitli bilim insanlarıyla birlikte çalıştığı Doğu Afrika'daki çiftliklere götürüyor.

more » « less
Video Language:
English
Team:
TED
Projecte:
TEDTalks
Duration:
12:27

Turkish subtitles

Revisions