Polish subtítols

← Jak tworzą się kryształy? - Graham Baird

Obtén el codi d'incrustació
24 llengües

Showing Revision 5 created 09/16/2020 by Rysia Wand.

  1. Głęboko pod gejzerami
    i gorącymi źródłami Kaldery Yellowstone
  2. znajduje się komora magmy
  3. utworzona przez plamy gorąca
    w płaszczu Ziemi.
  4. Podczas ruchu ku powierzchni Ziemi
    magma się krystalizuje,
  5. tworząc młode, gorące skały magmowe.
  6. Ciepło tych skał wypycha wody gruntowe
    w kierunku powierzchni.
  7. W miarę stygnięcia wody
  8. jony wytrącają się w postaci
    kryształów mineralnych,
  9. w tym kryształów kwarcu z krzemu i tlenu,
  10. skalenia z potasu, glinu, krzemu i tlenu
  11. i galeny z ołowiu i siarki.
  12. Wiele z tych kryształów
    ma charakterystyczne kształty -

  13. weźmy kaskadę spiczastego kwarcu
    lub stos kostek galeny.
  14. Ale co sprawia, że ciągle
    przybierają takie kształty?
  15. Część odpowiedzi leży w ich atomach.

  16. Atomy każdego kryształu są ułożone
    w zorganizowany, zwielokrotniony wzór.
  17. który charakteryzuje kryształy,
  18. ale nie ogranicza się do minerałów.
  19. Piasek, lód, cukier, czekolada,
    ceramika, metale, DNA,
  20. a nawet niektóre płyny
    mają krystaliczne struktury.
  21. Układ atomowy każdego
    materiału krystalicznego

  22. należy do jednej z sześciu rodzin:
  23. sześciennej, tetragonalnej, rombowej,
    jednoskośnej, trójskośnej i sześciokątnej.
  24. W odpowiednich warunkach
  25. kryształy urosną w geometryczne kształty,
  26. które odzwierciedlą układ ich atomów.
  27. Weźmy galenę o sześciennej strukturze
    złożonej z atomów ołowiu i siarki.
  28. Względnie duże atomy ołowiu
  29. są ułożone w trójwymiarowej siatce
    pod kątem 90 stopni względem siebie,
  30. podczas gdy stosunkowo małe atomy siarki
    wpasowują się po środku.
  31. W miarę jak kryształ rośnie,
    takie miejsca przyciągają atomy siarki,
  32. podczas gdy ołów ma tendencję
    do wiązania się z tymi miejscami.
  33. Ostatecznie uzupełnią siatkę
    połączonych atomów.
  34. Oznacza to, że 90-stopniowy wzór
    siatki krystalicznej struktury galeny
  35. odbija się w widocznym
    kształcie kryształu.
  36. Kwarc ma sześciokątną
    krystaliczną strukturę.

  37. To znaczy, że na jednej płaszczyźnie
    jego atomy układają się w sześciokąty.
  38. W trzech wymiarach sześciokąty
    składają się z wielu splecionych piramid
  39. składających się z jednego atomu
    krzemu i czterech atomów tlenu.
  40. Charakterystyczny kształt kryształu kwarcu
  41. to sześciokątna kolumna
    ze spiczastymi końcami.
  42. W zależności od warunków otoczenia

  43. większość kryształów może uformować
    wiele geometrycznych kształtów.
  44. Przykładowo diamenty,
    powstające głęboko w płaszczu Ziemi,
  45. mają sześcienną krystaliczną strukturę
    i rosną w kostki lub ośmiościany.
  46. Kształt, w jaki wyrasta dany diament,
  47. zależy od warunków jego wzrostu,
  48. w tym ciśnienia, temperatury
    i środowiska chemicznego.
  49. Choć nie możemy obserwować
    ich wzrostu w płaszczu Ziemi,
  50. eksperymenty laboratoryjne
    częściowo dowiodły,
  51. że diamenty mają tendencję formowania
    kostek w niższych temperaturach
  52. i ośmiościanów w wyższych temperaturach.
  53. Śladowe ilości wody, krzemu,
    germanu lub magnezu
  54. mogą też wpływać na kształt diamentu.
  55. Diamenty nigdy nie wyrastają w naturze
    w kształty spotykane w biżuterii.
  56. Przycina się je tak, żeby uwidocznić
    ich blask i przejrzystość.
  57. Warunki środowiskowe mogą też wpłynąć
    na to, czy w ogóle tworzą się kryształy.

  58. Szkło składa się ze stopionego
    piasku kwarcowego,
  59. ale nie jest krystaliczne.
  60. Jest tak dlatego, że szkło
    ochładza się dość szybko,
  61. a atomy nie mają czasu
    na uporządkowanie się
  62. w strukturę kryształu kwarcu.
  63. Zamiast tego losowe rozmieszczenie
    atomów w stopionym szkle
  64. zostaje utrwalone podczas chłodzenia.
  65. Wiele kryształów nie tworzy
    geometrycznych kształtów,

  66. bo rośnie bardzo blisko innych kryształów.
  67. Skały takie jak granit
    są pełne kryształów,
  68. ale żaden z nich nie ma
    rozpoznawalnych kształtów.
  69. Gdy magma stygnie i krystalizuje,
  70. wiele minerałów krystalizuje jednocześnie
  71. i szybko zaczyna im brakować miejsca.
  72. Niektóre kryształy, takie jak turkus,
  73. nie formują żadnych wyraźnych kształtów
    w większości warunków środowiskowych,
  74. nawet przy wystarczającej przestrzeni.
  75. Struktura atomowa każdego kryształu
    ma unikalne właściwości.

  76. Choć właściwości te mogą nie zaspokajać
    ludzkich potrzeb emocjonalnych,
  77. mają potężne zastosowanie
    w materiałoznawstwie i medycynie.