2011'de
Nijerya'da kardeşimin öğretmenlik yaptığı bir üniversitede
birisi ofisine zorla girdi.
Neyse ki zorla giren kişi yakalandı, tutuklandı ve mahkemeye çıkarıldı.
Mahkemeye gittiğimde
kardeşimin davasına atanan kâtipler,
rüşvet ödemediği takdirde evrak işlerini işlemden geçirmeyeceklerini söyledi.
İlk önce bunun eşek şakasının bir parçası olduğunu düşündü.
Ama daha sonra ciddi olduklarını fark etti
ve çok öfkelendi.
Yani, bir düşünün: Ona yardım etmesi gereken insanlarla
bir suçun kurbanı olan kardeşim var
ve ondan rüşvet talep ediyorlar.
Ülkemdeki milyonlarca insanı etkileyen yolsuzluğun birkaç yolundan sadece biri.
Nijerya'da büyürken şunu anladım ki
yolsuzluk toplumun neredeyse her bölümüne yayılmış.
Milyonlarca doları zimmetine geçiren siyasetçilerin haberleri çok yaygın.
Para çalmak veya her gün çok çalışan vatandaşların parasını sızdırmak
polis memurlarının rutin bir uygulaması.
Yolsuzluk sürdüğü sürece
gelişimin asla gerçekten gerçekleşmeyeceğini hissettim.
Ancak son birkaç senedir
yenilik ve refah üzerine yaptığım araştırmayla
yolsuzluğun aslında gelişimimizi engelleyen bir sorun olmadığını öğrendim.
Aslında yolsuzluk, üzerine basmakalıp düşünceler ve gelişimle olan ilişkisi
sadece yanlış değil, aynı zamanda birçok yoksul ülkeyi geride tutuyor.
Düşünme şöyle gerçekleşiyor:
Yoksul ve yolsuzluk olan bir toplumda
yolsuzluğu azaltmada elimizdeki en iyi fırsat iyi kanunlar yapmak
ve onları iyi bir şekilde uygulamak,
böylece gelişim ve yeniliğin ilerlemesi için yol açılacak.
Kağıt üzerinde mantıklı,
işte bu yüzden birçok hükümet ve gelişim organizasyonları
her yıl milyarlarca doları kurumsal reform
ve yolsuzluk karşıtı programlara yatırıyor.
Ancak bu programların çoğu yolsuzluğu azaltmada başarısız oluyor
çünkü ters bir denklemimiz var.
Gördüğünüz üzere toplumlar yolsuzluğu düşürdükleri için gelişmiyor.
Geliştikleri için yolsuzluğu düşürebiliyorlar.
Toplumlar yenilik üzerine yapılan yatırımlarla gelişiyor.
İlk başta bunun imkânsız olduğunu düşünmüştüm.
Aklı başında biri neden iş yapmak için
en azından görünürde berbat bir yer gibi görünen bir topluma yatırım yapar ki?
Anlarsınız ya, siyasetçilerin yozlaşmış ve tüketicilerin de yoksul olduğu
bir toplumda neden yapsınlar ki?
Ancak daha sonra yenilik ve yolsuzluk arasındaki ilişkiyi daha fazla öğrendikçe
olayları daha farklı görmeye başladım.
Bölge telekomünikasyon endüstrisini geliştirdikçe
Sahra Altı Afrika'da işler işte böyle değişti.
1990'ların sonlarında
Sahra Altı Afrika'daki insanların %5'inden azının telefonları vardı.
Nijerya'da, örneğin, 110 milyondan fazla insan vardı
ama tüm ülkede yarım milyondan daha azının telefonu vardı.
Bu azlık, endüstrideki yaygın yolsuzluğu arttırdı.
Demek istiyorum ki devlete ait telefon şirketleri için çalışan kamu görevlileri
telefon isteyen insanlardan rüşvet talep etti.
Birçok insan rüşveti ödemeye gücü yetmediği için
telefonlar sadece varlıklı olanlarda mevcuttu.
Daha sonra Mo Ibrahim adında bir girişimci
kıtada bir telekomünikasyon şirketi kurmaya karar verdi.
Meslektaşlarına bu fikrini söylediğinde ona sadece güldüler.
Ama Mo Ibrahim kararlıydı.
1998'de Celtel'i kurdu.
Şirket, bölgedeki en yoksul ve en yozlaşmış ülkelerden bazılarında --
Kongo, Malavi, Sierra Leone ve Uganda gibi ülkelerden bahsediyorum --
milyonlarca Afrikalı için uygun fiyatlı cep telefonu ve iletişim hizmeti sundu.
Gördüğünüz üzere araştırmamızda Mo Ibrahim'in kurduğu şeye
"piyasa-yaratıcı yenilik" diyoruz.
Piyasa-yaratıcı yenilikler, karmaşık ve pahalı ürünleri
basit ve uygun fiyatlı ürünlere dönüştürüyor
ki böylece toplumdaki çok daha fazla insan onlara erişebiliyor.
Bu durumda ise telefonlar,
Celtel onları çok daha uygun fiyatlı hâle getirmeden önce pahalıydı.
Diğer yatırımcılar -- aslında meslektaşlarından bazıları --
kıtada başarılı bir cep telefonu şirketi kurmanın mümkün olduğunu gördükçe
milyarca dolarlık yatırımlar yaptılar
ve bu, endüstride çok önemli bir büyüme sağladı.
2000 yılında neredeyse hiçbir şey yokken,
günümüzde neredeyse her Afrika ülkesinin şimdi
canlı bir telekomünikasyon endüstrisi var.
Sektör şimdi 1 milyara yakın telefon bağlantısını destekliyor,
yaklaşık olarak 4 milyon istihdam yaratıyor
ve her yıl milyarlarca dolar vergi oluşturuyor.
Bunlar, devletlerin şimdi kendi kurumlarını yaratmak amacıyla
ekonomilerine yeniden yatırım yapmak için kullandıkları vergiler.
Olay şu:
Çoğu insan artık kamu görevlilerine
sadece bir telefon almak için rüşvet vermediği için
yolsuzluk -- en azından bu endüstride -- azaldı.
Eğer Mo Ibrahim yatırım yapmadan önce
Sahra Altı Afrika'nın tümünde yolsuzluğun düzelmesini bekleseydi
bugün hâlâ bekliyor olurdu.
Yolsuzluğa kalkışan insanların çoğu yapmamaları gerektiğini biliyor.
Telefon vermek için insanlardan rüşvet talep eden kamu görevlileri
ve rüşveti ödeyen insanlar
suç işlediklerini biliyorlardı.
Ama yine de yaptılar.
Soru ise şu: Neden?
Cevap?
Kıtlık.
Ne zaman insanlar nadir olan bir şeye erişim sağlamaktan yararlanıyorsa
bu yolsuzluğu çekici kılıyor.
Bildiğiniz üzere yoksul ülkelerde devlet fonundan para sızdıran
yozlaşmış siyasetçilerden çok şikayet ederiz.
Ama bu ülkelerinden birçoğunda ekonomik fırsat azdır.
Dolayısıyla yolsuzluk servet kazanmanın çekici bir yolu hâline gelir.
Aynı zamanda her gün çok çalışan vatandaşlardan
para sızdıran polis memurları gibi devlet memurlarından da şikâyet ederiz.
Ama çoğu devlet memuru oldukça düşük ücret alıyor
ve çaresiz hayatları var.
Dolayısıyla onlar için para sızdırma veya yolsuzluk, geçinmek için iyi bir yol.
Bildiğiniz üzere bu olgu varlıklı ülkelerde de rol oynuyor.
Zengin ebeveynler üniversite memurlarına rüşvet verdiğinde --
(Gülüşmeler)
Zengin ebeveynler üniversite memurlarına
çocukları seçkin üniversitelere girebilsin diye rüşvet verdiğinde
durum farklı
ama ilke aynı.
Demek istediğim, seçkin üniversitelere girmek zordur
dolayısıyla rüşvetçilik çekici hâle gelir.
Mesele şu ki
toplumda nadir veya seçkin olan şeyler olmamalı demeye çalışmıyorum.
Açıklamaya çalıştığım şey
yolsuzluk ve nadirlik arasındaki bu ilişki
ve çoğu yoksul ülkelerde birçok oldukça temel şeyler nadirdir.
Yemek,
eğitim,
sağlık hizmeti,
ekonomik fırsat,
iş gibi şeyleren bahsediyorum.
Bu, yolsuzluğun büyümesi için mükemmel bir üreme alanı.
Bu bahane hiçbir şekilde davranışı bozmuyor.
Sadece biraz daha iyi anlamamızı sağlıyor.
Nesneleri uygun fiyatlı hâle getiren
ve çok daha fazla insana erişilebilir kılan işlere yatırım yapmak
bu nadirliğe saldırıyor
ve hükûmetlerin ekonomilerine yeniden yatırım yapmaları için gelir yaratıyor.
Bu, ülke çapında bir düzeyde olduğunda
milletleri kökten değiştirebilir.
Güney Kore'deki etkiyi göz önüne alın.
1950'lerde Güney Kore son derece yoksul bir ülkeydi
ve çok yozlaşmıştı.
Ülke, otoriteryen bir hükûmet tarafından yönetiliyordu,
rüşvetçilik ve yolsuzlukla doluydu.
Aslında o zamanın ekonomistleri
Güney Kore'nin sefalet içinde hapsedildiğini söylüyordu
ve bunu "ekonomik bir bunalım" olarak tanımlıyordu.
Güney Kore'nin kurumlarına baktığınızda
1980'ler kadar geç zamanlarda bile
en yoksul ve en yozlaşmış Afrika ülkeleriyle o zaman eşdeğer tutuluyordu.
Ama Samsung, Kia ve Hyundai gibi şirketlerin
çok daha fazla insan için nesneleri çok daha uygun fiyatlı hâle getiren
yeniliklere yatırım yapmasıyla
Güney Kore en sonunda zengin oldu.
Ülke daha varlıklı oldukça
otoriteryen bir hükûmetten demokratik bir hükûmete geçebildiler
ve kendi kurumlarını kurmak için yeniden yatırım yapabildiler
ve bu harika bir şekilde sonuç verdi.
Örneğin 2018'de Güney Kore'nin başkanı yolsuzluğa bağlı suçlamalarla
25 yıllık hapis cezasına çarptırıldı.
Bu, ülke yoksul ve otoriteryen bir hükûmet tarafından yürütüldüğü zamanlarda,
on yıllar önce asla olamazdı.
Aslında bugün en zengin ülkelere baktığımızda
bulduğumuz şey varlıklı hâle geldikçe yolsuzluğu azaltabilmiş olmalarıydı --
daha öncesinde değil.
O hâlde hangi sonuca varmalıyız?
Yolsuzluğu sadece göz ardı etmemiz gerektiğini söylüyorum gibi gelebilir.
Hiçbir şekilde söylediğim şey bu değil.
Aksine önerdiğim şey,
yolsuzluğun, özellikle de yoksul ülkelerdeki insanlar için,
geçici bir çözüm olduğu.
Bir sorunu çözmede
daha az iyi seçeneklerin olduğu bir yerde faydalıdır.
Birçok insan için ürünleri çok daha uygun fiyatlı hâle getiren
yeniliklere yatırım yapmak sadece bu nadirliğe saldırmıyor,
aynı zamanda devletlerin kurumlarını güçlendirmek için
ekonomilerine yeniden yatırım yapmaları için
sürdürülebilir bir gelir kaynağı yaratıyor.
Bu, en sonunda yolsuzluğu azaltmamıza yardımcı olacak
ekonomik gelişim yapbozundaki önemli eksik parça.
16 yaşındayken Nijerya'ya karşı umudumu kaybettim.
Bir bakıma ülke aslında daha da kötüleşti.
Geniş çaptaki yoksulluğa ve sık görülen yolsuzluğa ek olarak
Nijerya şimdi de Boko Haram gibi terör örgütleriyle uğraşıyor.
Ama bir şekilde bugün Nijerya konusunda daha önce olduğumdan çok daha umutluyum.
İnsanlar için istihdam yaratan
ve nesneleri daha uygun fiyatlı hâle getiren
yeniliklere yatırım yapan organizasyonları gördüğümde --
ilaçları ve tıbbi ürünleri insanlar için daha uygun fiyatlı hâle getiren
Lifestores Pharmacy gibi organizasyonlardan bahsediyorum
veya birçok küçük işletme için lojistik ve dağıtımın azlığıyla mücadele eden
Metro Africa Xpress gibi
veya yazılım geliştiriciler için ekonomik fırsat yaratan Andela gibi --
geleceğe karşı iyimserim.
Umarım siz de olursunuz.
Teşekkür ederim.
(Alkış)