Sizlerle bu yüksek teknoloji metoduyla konuşmaktan heyecan duyuyorum.
Yaşamış tüm insanlardan
çok büyük bir çoğunluğu, burada yaptığımız şeyi,
anlaşılmaz, akılalmaz bulurdu.
Çünkü yüzyıllar boyunca,
bilimsel devrimden önce karanlık çağlarda
ve Aydınlanma Çağı'ndan önce,
insanların düşük beklentileri vardı;
kendi yaşamları, torunlarının yaşamları için.
Genel anlamda
asla büyük ölçüde önemli bir yenilik beklentileri yoktu.
Bu pesimizm İncil'in bazı paragraflarında,
bilinen bir yazarla birlikte karşımıza çıkar.
İsmi Qohelet, esrarengiz bir arkadaş.
Şöyle yazmış "Olmuş olan, olacak olanın aynısıdır
ve yapılmış bütün şeyler, yapılacak olanlarla aynıdır.
Güneş'in altında, yeni olan hiçbir şey yoktur."
"Bak, işte bu yeni! " dense de
hayır, o bizden önceki yıllarda yapılmıştı diye cevap verirdi.
Qohelet yeniliğin yer almadığı bir dünyadan bahsediyordu.
Yenilik derken Qohelet'in anlayışındaki yenilikten bahsediyorum;
birazcık değişim değil
ama etkileri süren, önemli bir yenilik.
İnsanların, "Bak, bu yeni
ve tercihen daha kullanışlı"
diyebileceği yeniliklerden bahsediyorum.
Yani, tamamen rastgele değişiklikler yenilik sayılmıyor.
Tamam, Herakleitos bir nehirde iki kere yıkanmaz
çünkü nehir aynı nehir değil, demişti.
Ama eğer nehir rastgele değişiyor ise
aslında evet, aynı nehirdir.
Buna karşın,
aklımızdaki fikirler, diğer zihinlere yayılırsa
ve nesiller boyu hayatları değiştirebilirse
bu yenilik olur.
Yenilik olmadan insan hayatı
yaratıcılık ve gelişimden yoksundur.
Durağan bir toplum, sıfır toplamlı bir oyundur.
Qohelet yaşarken bir cehennemde idi.
Birkaç yüzyıl önceki herkes gibi.
Tam bir cehennemdi çünkü insanlar için
acı çekmek, durağanlık ile yakından alakalıdır.
Çünkü durağanlık sadece hayal kırıklığına uğratıcı değil.
Her türlü acılar -
kıtlık, salgınlar, yaklaşan asteroitler,
aynı zamanda savaş ve kölelik gibi şeyler,
biz bunları önlemeyi öğrenene kadar insanları incitmeye devam ettiler.
Somerset Maugham'ın İnsanın Esareti kitabında yer alan bir hikâye vardır,
insanlığın tüm tarihini
şu şekilde özetleyen antik bir bilge hakkında,
"Doğdu,
acı çekti ve öldü."
Böylece devam eder;
"Yaşam önemsizdi ve ölüm sonuçsuz."
Gerçekten de yaşamış insanlığın ezici bir çoğunluğu
genç yaşta ve acı içinde ölmeden önce
ıstırap içinde yorucu emek üretmek zorunda kaldılar.
Evet, birçok nesilde
sonradan gelenler için hiçbir yenilik görülmedi.
Bununla beraber antik insanlar durumlarını açıklamak için
heybetli kozmik terimler kullandılar.
Yapılması gereken de buymuş, anlaşıldığı kadarıyla.
Her ne kadar asıl açıklamaları, yani mitleri,
aslında yanlış olsalar da.
Kimileri dünyalarının
zalimlik ve monotonluk dolu hâlini,
iyi ve kötü arasındaki bitmek bilmez kozmik savaşı olarak açıklamaya çalıştılar
ve insanlar da onların savaş alanıydı.
Bu da hayatlarının neden acı dolu olduğunu düzgün bir şekilde açıklıyor olabilirdi
ve neden hiç gelişme yaşanmadığının.
Ne var ki bu pek de doğru değildi.
Çok ilginç olarak
bütün çatışma ve zulümlerinin sebebi
fikirleri işleme şekilleriyle ilgiliydi.
Dogmalar ve tam da böyle hikâyeleri eleştirmek yerine,
onlarla memnun olmak
ve bunlara dayanarak dünyanın bu durumuna daha iyi açıklamalar getirmeye çalıştılar.
20. yüzyıl fiziği daha iyi açıklamalar yapmayı başardı,
ama hâlâ aynı kozmik savaş terimleri içinde.
Bu sefer savaşçılar düzen ve kaos veya entropi idi.
Bu hikâye gelecek için bir umut vaat ediyor.
Ama farklı bir yönden;
antik zamanlardan bile daha kasvetli biçimde
çünkü kötü taraf olan entropi,
termodinamiğin acımasız kanunları bütün yeniliği durdurduğu zaman
evrenin sözüm ona ısı kaynaklı ölümü ile
final zaferine çoktan takdir edilmiş durumda.
Şu anda, bu savaş içerisinde yerel bir mücadele sürmekte,
düzen konumundaki sürdürülebilirlik
ve kaos konumundaki savurganlık arasında -
bunlar iyi ve kötünün günümüzdeki hâli,
çoğunlukla insanların da kötü olduğu büklümü dahil edilir,
bu yüzden hiç kazanmaya çalışmamalıyız.
Son zamanlarda ise,
başka bir kozmik masal duyulmaya başlandı;
evreni çökerten yer çekimi
ve onu yıkan karanlık enerji arasında.
Ancak bu sefer,
bu kozmik güçlerden hangisi kazanırsa kazansın,
biz kaybediyoruz.
İnsanlığın durumu hakkındaki bütün bu karamsar ihtimaller
biraz doğruyu barındırıyor olsalar da
kehanetler olarak hepsi,
hep aynı sebepten dolayı yanıltıcılar.
Hiçbirisi insanları gerçekten olduğu gibi yansıtmıyor.
Jacob Bronowski'nin de söylediği gibi;
"İnsan, manzarada bir figür değildir,
o manzaraya şekil verendir."
Diğer bir deyişle,
insanlar, kozmik güçlerin eğlendiği oyuncaklar değiller,
bizler, o kozmik güçleri kullananlarız.
Bununla ilgili daha fazla konuşacağım
fakat öncesinde, yeniliği yaratan şeyler nelerdir?
Evrenin başlangıcı, tabii ki bunlardan biri.
Büyük patlama, bundan 14 milyar yıl önce,
uzay, zaman ve enerjiyi
ve fiziksel olan her şeyi yarattı.
Sonra aniden,
benim deyişimle yeniliğin ilk çağında,
ilk atomla beraber, ilk yıldız,
ilk kara delik
ve ilk galaksi oluştu.
Ancak sonrasında, bir noktada,
yenilik evrenden yok olup gitti.
Belki en erken 12-13 milyar yıl öncesinden,
günümüze kadar,
hiç yeni çeşit asttronomik bir objeye rastlamadık.
Ben bu zamanı büyük monotonluk diye adlandırdım.
Yani Qohelet, aslında yanlışlıkla da olsa, Güneş'in altındakilerden ziyade,
Güneş'in ötesi konusunda
daha da haklı konumda.
Büyük monotonluk sürdüğü sürece,
şu ana kadar olmuş olanlar,
gerçekten de olacak olanlar ile aynı.
Dışarıda, gerçekten de
"Evet, bu yeni." diyebileceğimiz hiçbir şey yok.
Bununla beraber,
büyük monotonluğun bir noktasında,
zamanında önemsiz sayılan bir şey oldu
ve milyarlarca yıl sonrasında bile,
kendi ana gezegeni dışında bir şeyi etkileyebilmiş değil.
Yine de, nihayetinde, kozmik olarak ciddi bir yeniliğe sebep olabilir.
Bahsettiğim bu şey, yaşamın kökeni:
ilk genetik bilgiyi oluşturmak,
biyolojik adaptasyonları kodlamak,
yeniliği kodlamak.
Dünya'da yeryüzünü tamamen değiştirmeyi başardı.
Tek hücreli organizmalardaki DNA genleri,
havaya oksijen yaydılar,
karbondioksiti emdiler,
yere kireç ve demir madenleri eklediler.
Bu genlerden etkilenmeyen derinlerde bir yerlerde,
küçük bir parça ya vardır ya yoktur.
Dünya, kozmik derecede, yeni bir yer sayılmasa da
kesinlikle farklı bir yere dönüştü.
Dünya'dan farklı bir örnek olarak,
sadece birkaç yüz kimyasal cisim tespit edilebildi.
Tahminen, daha fazla yaşamsız konumlar
ama Dünya'da,
evrim, milyarlarca farklı kimyasallar yarattı.
Sonrasında ilk bitkiler, hayvanlar,
bazı ata türlerimizde
açıklayıcı bilgi oluştu.
Bütün evrende, bildiğimiz kadarıyla ilk defa.
Açıklayıcı bilgi türümüzün tanımlayıcı uyarlamasıdır.
DNA'daki açıklayıcı olmayan bilgiden,
örneğin,
evrensel olarak farklılaşıyor.
Demek ki, anlaşılabilecek her ne varsa,
açıklayıcı bilgi yoluyla anlaşılabilir.
Dahası, herhangi fiziksel süreç,
sadece fizik kuralları tarafından kısıtlanır
ve bu tür bir bilgi tarafından kontrol edilebilir.
Yani, açıklayıcı bilgi de
yeryüzünü değiştirmeye başladı.
Böylece, Dünya yakında tüm evrende yaklaşan asteroitleri
başka yöne çevirdiği bilinen tek obje olacak.
Qohelet anlaşılır bir şekilde günlerinin acı veren yavaşlığından dolayı
yanlış tarafa yönelmişti.
Yenilik, insan hayatında çok az rastlanır
ve bir nesil içinde fark edilebilmesi için çok dereceli.
Biyosferde is, yeni türlerin evrimi,
daha da yavaştı.
Ama ikisi de gerçekleşmekte idi.
Şimdi, evrende neden büyük bir monotonluk var
ve gezegenimiz bu eğilimini nasıl değiştirebilir?
Geniş anlamıyla evren nispeten basitçe bir şey.
Yıldızlar, öyle basitler ki
milyar yıllar önceki durumlarını
ve milyar yıllar sonraki hallerini tahmin edebiliyoruz.
Peki, evren neden basittir?
Basitçe, çok büyük ve güçlü şeyler,
daha küçük şeyleri etkiler.
Ben buna hiyerarşi kuralı diyorum.
Örneğin, bir kuyruklu yıldız Güneş'e çarptığı zaman,
Güneş hayatına olduğu gibi devam eder,
ama kuyruklu yıldız buharlaşarak yok olur.
Aynı sebeple
büyük şeyler, küçük parçalardan yani detaylardan,
pek de etkilenmezler.
Bu da davranışlarının genel anlamda
basit olduğunu gösterir.
Ve basit olan şeylere,
çok da yeni bir şey olamayacağından,
hiyerarşi kuralı, büyük ölçekli bir sadeliğe neden olarak
büyük monotonluğu ortaya çıkarıyor.
Ancak bizi kurtaran lütuf,
hiyerarşi kuralının, bir doğa kanunu olmaması.
Sadece, evrende çok uzun süre olagelmiş,
ama burası hariç.
Biyosferimizde molekül boyutunda objeler; genler
çok büyük ölçüde oransız kaynakları kontrol eder.
Fotosentez için oluşan ilk genler,
kendi proliferasyonlarına neden olarak
ve ardından yüzeyin değişimine sebep olarak
akıllara durgunluk veren 10'a 40 gücü faktörü tarafından
hiyerarşi kuralını ihlal etmiş veya tersine çevirmiştir.
Açıklayıcı bilgi evrensel oluşu açısından,
potansiyel olarak çok daha güçlü
ve daha hızlı yaratılmış durumda.
İnsan bilgisi 10'a 40 faktörüne ulaştığı zaman,
bütün galaksiyi kontrol edebilecek
ve ötesine de göz kırpmaya başlayacaktır.
Yani insanlar
ve var olması muhtemel diğer açıklama yaratıcıları,
evren için yeniliğin nihai etkenleridir.
Yeniliğin, yaratıcılığın ve bilginin gelişmesinin,
nesnel ve büyük ölçüde fiziksel etkileri olmasının
sebepleri ve anlamları bizleriz.
İnsanlık açısından,
yaşayan durgun toplum cehenneminden kurtuluşun tek alternatifi,
yeni fikirlerin, davranışların, yeni çeşit nesnelerin
durmadan üretilmesidir.
Bu robotun yakında modası geçecek,
çünkü yeni açıklayıcı bilgi durmadan gelişiyor.
Ancak kozmik çerçeveden,
açıklayıcı bilgi, hiyerarşi kuralının intikamı gibidir.
büyük monotonluğun yok edicisidir.
Yani, bir sonraki kozmolojik çağın da yaratıcısıdır;
Anthropocene çağı.
Kozmik bir savaştan bahsedecek olursak,
bahsedilen karamsar masallarda resmedildiği gibi değil.
Monotonluk ve yenilik arasındaki bir savaş bu,
durağanlık ve yaratıcılık arasında.
Bu savaşta, bizim tarafımız,
kaybetmeye mahkum değil.
Sahip olduğumuz eşsiz kapasiteyi açıklayıcı bilgi elde etmeye adarsak,
evet, kazanabiliriz.
Teşekkürler.
(Alkışlar)