Merhabalar, ben Chris Anderson. TED Interview'a hoş geldiniz.
4. sezonda olağanüstü konuklarla bir araya geliyoruz
ancak bunun için bugünkü bölümü beklemek de istemiyorum
çünkü şu an bir pandeminin tam ortasındayız
ve gerçekten konuşmak istediğim bir konuğumuz var.
Adam Kucharski,
enfeksiyon hastalıkları üzerine çalışan ve pandeminin
matematiksel modellemesi üzerine yoğunlaşan bir bilim insanı.
Londra Hijyen ve Tropikal
Tıp Üniversitesi'nde doçent doktor
ve aynı zamanda kendisi bir TED Fellow.
(Müzik)
(TED Talk) Adam Kucharski: Peki, salgın karşısında
aslında nasıl bir tavır almalıyız?
İletişim, yakın fiziksel temaslar?
Eğer bu salgının nasıl bulaşacagını
öngörmek istiyorsak bunun öncesinde
ne tür bilgiler toplamalıyız?
Bunların cevabı için, ekibimiz bir matematiksel model dizayn etti ...
Chris Anderson: Bu pandeminin, teknik anlamda COVID-19,
günlük dilde korona virüsü olarak da biliniyor,
üstesinden gelmeyi amaçladığımızda
onun düşünme tarzını inanılmaz bir biçimde yardımcı buldum.
Sizinle birlikte öğrenmek için can atıyorum.
Bu soru için birçok farklı önerilerde bulunan
Twitter'dakilere de özellikle teşekkür ediyorum.
Biliyorum ki bu konu şu an herkesin aklında.
Ayrıca bugünkü bölümün bizlere
bu pandeminin nasıl gözler önüne serildiğini
en ince ayrıntılarına kadar vermesini umut ediyorum.
Nelerle karşılaşabiliriz
ve toplu olarak bu pandemi için neler yapabiliriz.
Hadi başlayalim.
(Müzik)
Adam, TED Interview'a hoş geldin.
Adam Kucharski: Tesekkür ederim.
CA: Hadi birkaç temel öğeyle başlayalım.
Şu geçtiğimiz birkaç hafta içinde, belki daha bile az,
şüpheci insanların karşılığı
"Hadi ama, çok da büyütülecek bir şey değil,
vaka sayısı çok da yüksek değil.
Grip ile karşılaştır, diğer şeylerle karşılaştır.
Dünya'da daha büyük problemler var.
Bunun üzerine neden bu kadar telaş ediyoruz?" şeklinde oldu.
Zannediyorum ki bu yaygaranın cevabı da matematik ile alakalı.
Katsal büyümenin matematiğini konuşuyoruz aslında,
değil mi?
AK: Kesinlikle.
Ayrıca en basit şeylerin bulaşımı ve yayılma seviyesini anlayabilecegimiz
bir sayı var ortada.
Bu sayıya da çoğalma sayısı diyoruz
ve kavramsal olarak, her bir vaka için,
ortalama başka kaç kişiye
bulaştığını gösteriyor.
Bu da sana bu virüsün nasıl yükseldiğinin algısını,
bu büyümenin nasıl görüneceğinin bilgisini veriyor.
Korona virüsü için, şu an birçok başka ülkelerde de görüyoruz,
her bir insan ortalama olarak iki veya üç insana bulaştırıyor.
CA: O zaman bununla ilgili olarak
anlamamız gereken ilk şey, bir üzerindeki herhangi bir rakam
bu virüsün çoğalacağı anlamına geliyor.
Birin altındaki herhangi bir rakam da azalacağı anlamına gelir.
AK: Kesinlikle -- eğer bu sayı birin üstündeyse,
o zaman her bir virüs bulaşan insan grubu
bir öncekine göre daha fazla bulaşmaya yol açacak demektir.
Üssel efekti de göreceğiz,
öyleyse eğer bu sayı ikiyse, her bulaşma devrinde bu sayı ikiye katlanacak
ve eğer birin altındaysa,
o zaman ortalama olarak inişe geçtiğini göreceğiz.
CA: O zaman bu sayı iki veya üstüyse,
sanırım buradaki herkes belki de şu satranç tahtası
ve pirinç taneleriyle ünlü hikayeye aşinadır.
Eğer satranç tahtasındaki her kare için pirinç tanesi sayısını ikiye katlarsan,
ilk 10 veya 15 kare için pek de bir şey olduğu söylenemez,
ancak bu süre zarfında 64. kareye geldiğinde bir anda bu dünyadaki
her bir insan için tonlarca pirincin olduğunu fark edersin.
(Gülüşmeler)
Katsal büyüme gerçekten de inanılmaz bir şey.
Küçük sayılar şu an için
pek de ilgilenmen gereken şeyler değil aslında --
Nelerle karşılaşabileceğinin modelleriyle ilgilenmelisin.
AK: Kesinlikle.
Açıkçası, katsal büyümeye devam edersen,
bazen bu oldukça yüksek,
belki de mantıksızca yüksek sayılar elde edebilirsin.
Ancak bir zaman çerçevesinde baktığımızda, mesela bir ay,
eğer çoğalma sayısı üçse,
her bir insan ortalama olarak üç kişiye bulaştırıyor.
Bu bulaşma dönüşümü arasındaki boşluk yaklaşık olarak beş gün.
Şu an bir tane vakan olduğunu düşünecek olursak,
bu da bir anlamda bir ay içinde altı tane beş-günlük aşama demektir.
O zaman bu ayın sonunda,
yalnızca bir kişi sanırım 729 tane
vaka üretmiş demektir.
Öyleyse bir ayda bile
eğer kontrol edilmezse yalnızca ölçüsü bile
hızla yükselebilir demektir.
CA: Kesinlikle,
şu anda baktığın bu sayıların
virüsün ülkeye girişinin
ilk aşamalarında ortaya çıktığı görülüyor.
Sana çoğalma sayısının daha açık bir biçimde anlaşılmasını
sağlayacak bir model verildi çünkü bana kalırsa
bu neredeyse bu virüsü nasıl anladığımızın, buna nasıl
tepki gösterdiğimizin ve bundan ne kadar korkmamız gerektiğinin özü aslında.
Senin düşüncene göre,
bunu DOTS adı verilen dört bileşene ayırıyorsun:
süre,
olanaklar,
yayılma olasılığı
ve duyarlılık.
Ayrıca bence bunların her birini açıklaman
bence oldukça yararlı olur Adam,
çünkü bu verdiğimiz dört bileşenin gerçek çoğalma sayısıyla ilişkili olduğu
oldukça basit bir denklem.
O zaman sırayla konuşalım.
Süre. Ne demek bu?
AK: Süre bir insanın ne kadar süre içinde bulaşıcı olduğunu ölçer.
Örneğin, sezgisel olarak, eğer bir insan
uzunca bir sure zarfında bulaşıcı durumdaysa,
mesela bir kişiden iki kat daha uzun bir süre,
o zaman bu durum, bulaşıcıların bu hastalığı
iki katı süre boyunca bulaştırdığı anlamına gelir.
CA: Grip veya diğer patojenlerle karşılaştırdığımızda
bu virüsün süresi nedir?
AK: Aslına bakacak olursan bu biraz da insanlar bulaşıcı olduklarında
ne olduğuna bağlı.
eğer çabucak izole edilmişlerse bu durum süreyi kısaltır
ancak şu an karşımızda insanların daha hastanelerde izole bile edilmeden
etkili bir biçimde bulaşıcı olmaları gibi bir süre var.
CA: Ayrıca bu kişiler o hafta süresince hiçbir semptomları
göstermemiş bile olabilirler, değil mi?
O zaman birisi bu virüse yakalandığında bunun bir kuluçka dönemi var.
Bu kuluçka dönemi içerisinde insanların
bulaşıcı olmaya basladığı ve hatta belki de
semptomlarını göstermeye başladıkları çok da açık olmayan bir süre var
ve bu tarihlerin nasıl sıralandığı belli değil.
Doğru mu?
AK: Hayır, daha fazla bilgi elde etmeye başladık.
Bu bilgilerden aldığımız bazı verilere göre
bazı insanlar bir bulaşıcı evresinden diğerine geçerken
bir gecikme yaşayabiliyorlar.
Bu gecikme de yaklaşık beş gün gibi görünüyor.
Kuluçka süresi ve semptomların görülme süresi de
yaklaşık olarak beş gün.
Öyleyse düşün ki birçok insan, semptomatik oldukları bu süre içinde
yalnızca hastalığı başkalarına bulaştırıyorlar.
Kuluçka süresi ve biraz da
başka insanlara bulaştırma gibi süreler de var.
Aslında gerçek şu ki bu değerler birbirleriyle yakınlık gösteriyorlar.
Varsayalım ki bazı insanlar ya başlangıcında
ya da daha açıkça semptomları göstermeden önce bulaşıcı durumdalar.
CA: Öyleyse bu ortalama olarak insanların başkalarına
daha bu hastalığın semptomlarını
göstermeden önce bulaştırdıkları anlamına geliyor.
AK: Olanak dahilinde.
Açıkçası bunlar erken veriler ancak bence makul sayıda insanın
erken ve açık semptomlar gösterdiği ya da hatta
daha karakteristik olarak ateş ve öksürük gibi semptomlar göstermediğini
fakat kendilerini iyi hissetmedikleri gibi
bir de bu süre zarfında
virüsü bulaştırdıkları şeklinde güçlü kanıtlar var.
CA: Peki bu özellikler virüsü gripten daha farklı hale mi getiriyor?
AK: Aslında bu bakımdan griple benzer özellikleri var.
Pandemik gribin kontrolünün zor olmasının
ve bir tehdit gibi korkulmasının sebebi
insanların ciddi anlamda hastalanmadan önce çok fazla bulaşıyor olması.
Bu da demek oluyor ki vakalar belirleninceye kadar
aslında birçok insana halihazırda bulaşmış anlamına geliyor.
CA: Evet, o zaman bu da bu virüsün düzenbazlığı.
Peki neden bu virüsle ilgili bir şeyler yapmak bu kadar zor?
Bizden hep bir adım önde
ve insanların nasıl hissettiklerine veya ne yapıyor olduklarına
her zaman dikkatini veremezsin.
Yani demek istediğim, bu arada bu nasıl oluyor?
Nasıl oluyor da bir insan
bir başkasına semptomlarını göstermediği halde bulaştırabiliyor,
çünkü genellikle damlacıkların havaya karıştığını
ve bir başkasının da onu solumasıyla aldığını düşünürüz,
bu şekilde bulaşma oluyor.
Bulaşma semptomlarının öncesinde aslında neler oluyor?
AK: Aslında bu virüsle gördüğümüz bulaşma seviyesi
gerçekte gördüğümüz gibi değil, örneğin kızamık hastalığı,
birisi hapşırdığında bir sürü virüs salınıyor ve potansiyel olarak
duyarlı olanlar bu virüse maruz kalabiliyor.
Potansiyel olarak,
biri hafif semptomlar göstermenin başında olsa bile
küçük bir öksürük bile
virüsün dışarı çıkması için yeterli,
özellikle yakın toplanmalarda
yaptığımız şey,
mesela kalabalık gruplarla yemek yemek,
bu tür yerlerde olabiliyor,
bir dağ evi örneği vardı,
bu durumlarda bile, hafif hasta olanlar olabilir
ama virüs ortaya çıkıp diğerlerini kendine maruz bırakabiliyor,
çalışmalarımız sürüyor ancak her zaman bulaşmaya
sebebiyet verecek kadar yeterli virüs olabiliyor.
CA: İyi ama eğer birisi hafif de olsa hastaysa semptomları göstermezler mi?
Peki insanlar daha bilmedikleri halde ortada hasta olduklarına,
bir şeyler olduğuna dair yeterli delil yok mu?
Bu hafta yayınlanan bir Alman gazetesinde
görülüyor ki daha başlangıçta bile
birisine yapılan boğaz kültür testinde
yüz binlerce virüsün
halihazırda çoğaldığı söyleniyor.
Şey gibi, mesela birisi normal şekilde nefes alıp verdiğinde
bilmedikleri ve hatta insanlara
direkt olarak bulaşan veya yüzeylere yerleşen
bu virüsler havaya karışıyor.
Böyle bir şey mümkün mü?
AK: Bence biz de bunun ne kadar
olduğunu saptamaya çalışıyoruz.
Senin de söylediğin gibi
semptom göstermeyen
fakat boğazlarında virüs olanlar var.
Hatta kesinlikle bunlar nefes yoluyla dışarıya veriliyor
ancak gerçekten bulaşmanın oluşması için bu biraz nadir bir durum mu
veya bu yolda daha fazla bulaşmanın olduğunu mu görüyoruz?
Bu yüzden bu oldukça erken bir bilgi
ve bence bir yapbozun parçası gibi
ama elimizdeki delillerle birlikte diğer bulaşıcı olaylarda bildiklerimizle
nereye yerleşeceğini bulmak konusunda çalışıyoruz.
CA: Pekala, süre, bulaşıcılık periyodunun süresidir.
Bize göre bu beş-altı gün, böyle mi söylemiştin?
AK: Yaklaşık bir hafta,
özellikle insanlar bulaşıcı olduklarında ne olduğuna göre değişiyor.
CA: Hatta bazı vakalar bile var ki
insanlar bu virüsü kaptıktan çok sonra bile testleri pozitif çıkıyor.
Bu doğru olabilir ama o sıralarda muhtemelen çok bulaşıcı değiller.
Bu doğru mudur,
AK: Sanırım bu bizim temel teorimiz,
bulaşmanın büyük çoğunluğu başlarda gerçekleşiyor.
Hatta insanların açık açık hastalanmaya başlayıp
davranışlarının değişiminden tutun normal bir günde
oldukları hale kadar
birçok solunum enfeksiyonu vakalarında bunu görüyoruz.
CA: Tekrardan, bu virüsün süresini grip gibi başka vakalarla
karşılaştıracak olursak
grip bununla benzer mi?
Grip için verilen süre nedir?
AK: Gribin süresi,
insanların aktif olarak bulaşıcı olduğu süreye göre daha kısa.
Yani grip için aslında bir vakadan
diğer vakaya dönüşü oldukça hızlı.
Bir insana bulaşması durumunda
potansiyel olarak üç gün gibi bir durum söz konusu.
Ayrıca terazinin öbür ucunda olası sürenin birkaç ay kadar
cinsel yolla bulaşan hastalıkların olması gibi bir durum da var.
CA: Doğru.
Pekala, şu ana kadar bu virüs için bildiklerimizin aksi bir şey yok.
Şimdi de olanaklara biraz bakalım.
Ne demek bu?
AK: Olanaklar bir insanın bulaşıcı olduğu sürede
etkileşim halindeyken bulaşma için
ne kadar şansı olduğunun ölçümüdür.
Yani tipik bir sosyal davranış ölçümü.
Ortalama olarak insanlar bulaşıcı oldukları sırada bu virüsün
yayılması olanağı için kaç insanla sosyal bağlantı kurarlar?
CA: O zaman bu, gün içinde kaç tane insana yakınlaştığın,
verilen gün içinde
onlara virüsü bulaştırdığın durumu demektir.
Bu sayı da eğer insanlar normal,
yani şehir ortamında önlemler almıyorsa
yüzlere kadar çıkabilir sanırım?
AK: Bazı insanlar için.
Buna bakarak geçtiğimiz yıllarda çalışmalar yaptık
ve fiziksel temas için ortalama olarak
günde yaklaşık beş insan demek.
Çoğu insan genelde
10, 15 insanla konuşacak ve bağlantı halinde olacak
fakat açıkça
kültürler arasında fiziksel selamlaşmanın
farklı seviyelerini de görebiliriz.
CA: Tahminen, bu sayı
diğer virüslere göre farklı değil.
Yani bu yalnızca yaşadığımız hayatın bir özelliği.
AK: Sanırım bu virüs için,
eğer bu tür etkileşimlerle geçiyorsa ki grip
ve diğer solunum enfeksiyonlarında da gördük
bu tarz yakınlaşmalar ve günlük fiziksel etkileşimler bu virüsün
bulaşması konusunda oldukça önemli.
CA: Bir ihtimal ortada bir farklılık var.
Doğrusu şu ki eğer semptomsuz enfeksiyonlu durumdaysanız belki de
bu aslında daha fazla olanak olduğunu gösterir.
Deyim yerindeyse bu da virüsün dehasının bir parçası,
virüs bir insanın içine girip açığa çıkmadan orada kalabiliyor
ve insanlar hasta olduklarını bilmeden başka insanlarla
etkileşim halinde olmaya, işe gitmeye,
metroya binmeye devam ediyorlar.
AK: Kesinlikle.
Grip gibi bir durumda
insanlar hastalandıklarında açıkça sosyal iletişimleri kopuyor.
Bu yüzden insanlar günlük hayatlarında
sürekli bir yerlere gittikleri için
böylesine bulaşıcı bir virüse bulaşımı konusunda avantaj sağlıyor.
CA: Senin modellemende
bu virüs için verilen olanak sayısı grip için verilenden fazla mi?
AK: Şu an için benzer değerler kullanıyoruz,
örneğin farklı popülasyonlardaki
fiziksel temaslara bakmaya çalışıyoruz.
Ancak yaptığımız şey riski ölçmek.
Bu da bizi diğer öğeye, Y terimine getiriyor.
Böylece her temas arasında
bir yayılma olayının meydana gelme olasılığı nedir?
CA: Pekala, hadi diğer sayıyla devam edelim,
Y terimi, yayılma olasılığı.
Bunu nasıl açıklıyorsun?
AK: Yani bu da belirli bir olasılık
veya belirli bir etkileşim durumunda
virüsün karşı tarafa geçeceğini ölçer.
Mesela birisiyle konuştuğun sırada öksürmezsin,
hapşırmazsın veya herhangi bir
sebeple virüs aslında
diğer kişiye geçmez.
Bu virüs için daha önce de dediğim gibi
diyelim ki insanlar günde 10 kişiyle konuşuyorlar
ancak biz bu kişilerin 10 kişiye bulaştırdığını görmüyoruz.
Bu yüzden tüm bu olasılıklar aslında
virüsün karşı tarafa geçmediğini gösteriyor.
CA: Fakat insanlar bu virüsün oldukça bulaşıcı olduğunu söylüyorlar.
Yine griple karşılaştırdığımızda
bu virüsün yayılma olasılığı kaçtır?
AK: Bu yakın görüşmelere bakarak bazı analizler yaptık.
Yaklaşık olarak 10 farklı vaka incelemesi yaptık
ve bu yakın görüşmelerin üçte birinin
sonradan bu erken dönemlerinde farkında olmadan
virüs kaptığını anladık.
Mesela büyük yemek davetleri gibi durumlarda
her bir insanın virüse maruz kalma olasılığı
üçte bir oranda.
Bu durum aile içinde ve yakın durumlarda bile olsa
mevsimsel grip için biraz daha düşüktür,
bu değerler çok da yüksek değildir.
SARS gibi bir virüs için bile, etkileşim başına risk sayısı
korona virüsü için görülen sayıdan daha düşüktü.
Sezgisel olarak anlamlı olan,
eğer bu şey çok kolay yayılıyorsa etkileşim başına
ortada daha yüksek bir risk olmalı.
CA: Hım.
Peki, dördüncü numaraya gelelim,
D, duyarlılık.
Nedir duyarlılık?
AK: Bu da nüfustaki duyarlılık oranının bir ölçüsüdür.
Düşün ki biriyle etkileşim halindesin,
virüs karşı tarafa geçiyor, onlara bulaşıyor,
fakat bazı insanlar aşılanmış
veya bir çeşit bağışıklıkları var
ve bu virüs onları etkilemiyor
fakat başkalarını etkileyebiliyorlar.
Bu yüzden bizler, kendilerini vakaya çevirmeyecek insanların
potansiyel orantıları için açıklamada bulunmak zorundayız.
CA: Açıkçası, bu korona virüsü için ortada bir aşı olmadığı gibi
bildiğimiz kadarıyla bu virüse bağışıklığı olan kimse de yok.
Yani diyorsun ki duyarlılık sayısı bayağı yüksek,
problemin bir kısmı bu mu?
AK: Evet, bence bunun ispatı şu:
bu virüs, nüfusları ve hatta Çin gibi
bulaşmanın fazla ama kontrol önlemlerinin de
oldukça sıkı olduğu alanları tamamen duyarlı hale getirecek,
fakat ocak ayının sonlarına kadar
öngördüğümüz kontrol önlemleri var,
Wuhan’ın neredeyse %95’i hala duyarlı.
O zaman bir sürü bulaşma görüldü
ancak bu bulaşmayı etkileyen
SOYD bileşenlerinden hiçbiri alınmadı.
CA: Öyleyse işin matematiği şöyle
ki böylesi stresli bir durumun arasında bile içimdeki inek öğrencinin
matematiğin bu güzelliğini sevdiğini açıkça itiraf edebilirim,
çünkü ben bu şekilde hiç düşünmemiştim,
bildiğimiz bu numaraları birlikte çarpıp
çoğalma sayısını buluyorsun.
Doğru mu?
AK: Kesinlikle, evet,
bu numaraları birlikte çarpınca sana ortalama olarak
virüsün sayısını verirken bir anlamda bulaşma sırasında
enfeksiyonun olduğu yolu buluyorsunuz.
CA: Tüm mantığı yalnızca bu yani.
Bulaşıcı olduğunuz süredeki günlerin sayısı,
bu günler içinde ortalama olarak görüştüğünüz
ve virüs bulaştırma şansınızın olduğu insanların sayısı.
Sonra bunu yayılma olasılığıyla çarpıyorsunuz,
virüs o insanlara geçiyor
ve geçme dediğimiz şey de budur.
Daha sonra duyarlılık sayısı.
Bu arada, duyarlılık olasılığı için
ne düşünüyorsun?
AK: Bence yayılma bakımından
neredeyse yüzde 100.
CA: Pekala, bu numaraları birlikte çarptık
ve şu anda görünüşe göre senin de dediğin gibi
oldukça hızlı büyüdüğünden dolayı iki veya üç gibi bir sayı bu virüs için
oldukça makul bir sayı.
AK: Kesinlikle.
Böylesi kontrol altına alınamayan salgınlarda
oldukça hızlı büyümenin görüldüğü
bir kaç ülke görüyoruz.
CA: Peki bu iki veya üç sayısı gribe göre ne durumda?
Sanırım kış aylarında mevsimsel gripler var
ve bulaşıcı oluyorlar,
bunun haricinde yıl içerisinde çoğalma sayısı olarak bu sayı
birin altına düşüyor, değil mi?
Ancak mevsimsel grip zamanı boyunca bu sayı ne durumda?
AK: Grip sezonu başladığı zamanların
ilk başlarında tahminimizce
neredeyse 1.2, 1.4 gibi bir durumda.
Bu yüzden nüfustaki aşılanmalardan
ve diğer şeylerden gelen bağışıklığı da hesaba katarsak
o kadar bulaşıcı değil.
Yine de birin üstündeyken bulaşabilir
ancak korona virüs gibi böylesine hızlı bir şekilde hareket etmiyor.
CA: Pekala, şu iki elemente geri dönmek istiyorum:
spesifik olanak ve bulaşma olasılığı
çünkü görünüşe göre bunların enfeksiyon oranı konusunda
bir şeyler yapabilmeleri gibi bir şans var ortada.
Bunlara geçmeden önce
bir başka sayı olan
ölüm oranından biraz bahsedelim.
Öncelikle, lütfen bize de açıkla,
sanıyorum ki ortada insanların kafasını
karıştıran iki farklı ölüm oranı versiyonu var,
Bunları açıklayabilir misin?
AK: Tabii, birincisi bizim genellikle vaka ölüm oranı olarak konuştuğumuz
ve bu semptomların ortaya çıktığı vakaların
ne kadarının ölümcül olacağının oranıdır.
Bir de bazen söylediğimiz enfeksiyon ölüm oranı var
ki bir anlamda semptom gözetmeksizin
herkesin bulaşıcı durumda olduğu
ve bunlardan kaçının ölümcül olduğunun oranıdır.
Ancak ortalarda dolaşan bu sayıların büyük bir çoğunluğu
bazen VÖO olarak da bilinen vaka ölüm oranıdır.
CA: Peki, bu virüs için ölüm oranı nedir
ve tekrardan soruyorum, diğer patojenlerle nasıl karşılaştırılır?
AK: Ortalarda dönüp dolaşan birkaç sayı var.
Yaşanılan zorluklardan biri genelde
semptomatik insanların belirtilmiyor oluşu.
Ayrıca bir gecikme de var.
Düşün ki 100 tane insan
korona virüs şüphesiyle hastaneye gidiyor
ve hiç biri henüz ölmedi
bu durum ölüm oranının sıfır olduğunu göstermez
çünkü bu insanlara ne olacağını bekleyip görmen gerekecek.
Bu yüzden bu açıklanmayan insanları
ve gecikmeleri düzelttiğinde en iyi tahminle vaka ölümü yaklaşık %1.
O zaman ortalama olarak semptomları olan
%1 kadar insan
sonunda ölüyor.
Ayrıca bu mevsimsel gribe göre 10 kat daha kötü.
CA: Evet, mevsimsel gripten ölen insan sayısı göz önüne alındığında
gerçekten korkutucu.
Bu yüzden Dünya Sağlık Örgütü
öncelerde yüzde 3.4 gibi biraz yüksek bir rakam verdiğinde
bayağı eleştirildi.
Bunun neden yanıltıcı olduğu, bunu nasıl düşünmek gerektiğini
ve bunu nasıl belirlemek gerektiğini açıklar mısın?
AK: İnsanların bu ham sayılara bakıp
"Bu zamana kadar kaç tane ölü, kaç tane vaka var"
demeleri inanılmaz derecede yaygın,
orana da bakıyorlar ve birkaç hafta önce bu sayı yüzde 2 değer kazandı.
Ancak bu gecikme etkisini düşünecek olursanız,
o zaman bütün vakaları durdursanız bile
yine de zamanla bu ölümcül sonuçlar ortaya cıkacak
ve bu yüzden bu sayı da aynı düzeye gelecek.
Bu olay gripten ebolaya her epidemide ortaya çıktı
ve bunu tekrar tekrar görüyoruz.
Hatta ben bir kaç kişiye bu sayının yükselişe geçeceğini söyledim
çünkü Çin'deki vakalar yavaşladığı için
bu sayı yükseliyormuş gibi görünecek ki bu da
istatistiksel olarak garip bir olay.
Bu değişimin arkasında gerçekten de hiçbir şey yok
yani bir mutasyon veya herhangi bir şey yok.
CA: Eğer yanılmıyorsam ortada iki tane etki var.
Birincisi halihazırda olan ölü sayıları yükselecek
ve bu da 3.4'ü fazlasıyla geçebilir.
Fakat o zaman bunu,
oldukça fazla sayıda vakanın kötü test yapımı sebebiyle
saptanamamış olduğu gerçeğiyle dengelemelisiniz
çünkü büyük ihtimalle
çok fazla sayıda
erken vaka sayıları yansıttılar.
Olay bu mu?
AK: Kesinlikle.
Yani bir şey sayıyı yukarıya çıkarıyorken
diğeri aşağıya indiriyor.
Bu tarz erken değerler üzerinde,
eğer ki yalnızca gecikmeyi ayarlayıp
bildirilmemiş vakaları düşünmezseniz
gerçekten fazlasıyla korkunç sayılar elde etmeye başlarsınız.
Potansiyel olarak yüzde 20, 30'a çıkarsın
ki bu da bizim bu virüs için
bildiklerimizle aynı hizada değil.
CA: Pekala.
Şu an elimizde daha çok veri var.
Senin bakış açından, başlangıç safhalarında
ölüm oranı yaklaşık yüzde 2 gibi bir sayı mı?
AK: Bana kalırsa
yüzde 0.5 ve 2 gibi bir sayı aralığı koyabiliriz
ve bu farklı veri setlerinin sayısı üzerinedir.
Bu da semptomatik olan insanlar için.
Bence ortalama olarak yüzde 1 çalışmak için ideal bir sayı.
CA: Tamam, yüzde 1,
grip genellikle yüzde 1 olarak ifade ediliyor
öyleyse bu gripten yüzde beş veya on daha tehlikeli.
Hatta bu tehlikenin yaş grupları arasında
simetrik olmadığı da çok iyi biliniyor.
Öncelikle yaşlıları etkiliyor.
AK: Evet, ortalama yüzde bir olduğunu gördük,
ancak 60'lı, 70'li yaşlara baktığın zaman
bu sayı hızla yükselmeye başlıyor.
Yani yaşlı insan gruplarını tahmin etmeye çalışıyoruz ki
nereden baksan yüzde beş, belki yüzde on ölüm oranı demek.
Hatta bunun da üzerine
daha şiddetli ve hastanede bakıma ihtiyacı olan
kişileri de eklemek lazım.
Kesinlikle bu riskler yaşlı gruplarda oldukça geniş oluyor.
CA: Adam, bizim için bu sayıları toplasan.
Senin modelinde,
eğer 2 veya 3 çoğalma sayısı
ve yüzde 0,5 ile 1 arası ölüm oranını
toplayıp simulasyonu başlatırsan
nasıl görünecek?
AK: Eğer kontrol edilemeyen bulaşma ile birlikte
yüzde 2 veya 3 çoğalma sayısı varsa
ve bunun için hiçbir şey yapmıyorsan,
bu salgının bitmesinin tek yolu
yeteri kadar insanın buna bağışıklık oluşturmasıdır ki o zaman da
kendi kendine sona erecektir.
Bu gibi bir durumda da
nüfusun büyük bir çoğunluğuna bulaşması beklenir.
Örneğin diğer kapsama girmeyen
salgınlarda gördüğümüz şey temelde bütün
popülasyonu yakıp geçmesi ki çok fazla sayıda
bulaşan insan, ölüm oranı
ve hastanede tedavi oranına sebebiyet verir.
Eğer bunlar olursa oldukça ciddi hasarlar meydana getirebilir.
Ülke bazında kesinlikle görüyoruz ki İtalya,
erken bulaşmanın saptanamaması,
hızlı büyüme
ve sağlık sisteminin bir anda yenilmesi sebebiyle
şu an iyi bir örnek konumunda.
Bence bu virüsün en kötü yanı bulaşma
ve semptomlar arasında gecikme olması
ve insanları sağlık sistemine yönlendirmesidir,
sağlık sisteminiz yenilse dahi
o günde bile,
tamamen bulaştırmayı durdursanız bile
çoktan maruz kalmış insanlar olacak,
vakalar ve daha şiddetli olanlar
bir kaç hafta boyunca görülmeye devam edecektir.
Bu tamamen nüfusumuzun sisteminden gelen bulaşmanın yığılması
ve bir yük oluşturması durumudur.
CA: O zaman anahtar bir sayı var
ve bu toplam vaka sayısı,
bir ülkenin sağlık sisteminin bu vaka sayısını
işleme kapasitesiyle karşılaştırılmasıdır.
Muhtemelen bu konu,
ölüm oranı,
hastalıklarla gelen insanlar ve bunlara
yanıt verebilen bir sağlık sistemi ile yenilmiş arasında büyük bir farktır.
Bu noktada ölüm oranı çok farklı olur.
AK: Birisi yoğun bakım ünitesinde yatağa ihtiyaç duyuyorsa
bunu temin etmek için birkaç hafta gerekir
ve bununla birlikte
sistemden vakalar gelmeye devam ettiği için çabucak zorlaşır.
CA: Bu yüzden önleme ve azaltma arasındaki
farkı konuşuyoruz.
Bunlar çokça duyduğumuz birbirinden farklı terimler.
Virüsün erken dönemlerinde devlet önlemeye odaklandı.
Bu ne demektir?
AK: Sınırlama, çabalarınızı vakalar ve onların temasları üzerinde
çok fazla kontrole odaklayabileceğiniz fikridir.
Büyük bir nüfusta bozulmaya sebep olmuyorsun,
sadece bir vaka var ve onları izole ediyorsun,
kimlerle iletişime geçtiklerini buluyorsun,
maruz kalmış olabilenleri bulmak için insanları araştırıyorsun,
belki karantina altına alıp
başka yayılma olmaması için emin oluyorsun.
Bu yüzden oldukça odaklanılmış ve hedeflenilmiş bir yöntem
ve SARS için son derece etkili oldu.
Ancak bence bu virüs için
bazı vakalar gözden kaçacağı veya saptanamayacağı için
büyük çoğunluktaki risk altında olan insanları bulmamız lazım.
Olur da bir kaçı elden kaçarsa
büyük ihtimalle bir salgınla karşılaşacaksın.
CA: Peki hiç bu stratejiyi
işleme almaya başlamış ve etkili olarak virüsü
kontrol altına alabilmiş ülkeler var mı?
AK: Singapur geçtiğimiz altı haftadır olağanüstü bir iş başarıyor.
Bazı geniş tedbirlerin yanı sıra
temas halinde olan insanları izleme konusunda
inanılmaz derecede sıkı çalışıyorlar.
CCTV kameralardan bakma,
taksileri kontrol edip kimin virüs kapmış olabileceğini bulma,
kimler risk altında vs. gibi
derin takipler yapıyorlar.
Yaklaşık altı haftadır yayılmayı engelliyorlar.
CA: Gerçekten muhteşem.
Öyleyse birisi ülkeye geldi,
test sonucu pozitif çıktı --
işe gidiyorlar, büyük bir takım halinde çalışıyorlar
ve deyim yerindeyse
her şeyin izini sürüyorlar.
"Ah, hangi taksiye bindiğinizi hatırlamıyor musunuz?
Biz sizin için buluruz."
Muhtemelen, taksi şoförünü buldukları zaman
taksiye başka kimlerin bindiğini de bulmak zorundalar.
AK: Öyleyse risk içinde olan yakın temas halindeki herkesi bulmaya odaklanıp
gözden kaçırdıkları kişi sayısını en aza indirmeye çalışıyorlar.
CA: Ancak Singapur'da bile, eğer yanlış bilmiyorsam
sayılar sıfıra yaklaşmaya başladı,
ama son dönemlerde tekrardan biraz yükselmeye başladı.
Önlemeyi devam ettirip ettiremeyecekleri
henüz tam kesin değil.
AK: Kesinlikle.
Çoğalma sayısı hakkında konuşursak şayet
bir gibi önemli değere sahip olan sayının
0.8, 0.9 gibi sayılara düştüğünü gördük.
Bir veya iki hafta önce
biraz yükselişe geçtiği ve daha fazla vakanın ortaya çıktığı görüldü.
Sanırım büyük bir çoğunluğu kontrol altında tutulsa bile
Dünya şu anda bir salgınla baş ediyor
ve sürekli bir bulaşma ortaya çıktığı için
aşırı seviyede durdurma çabaları gitgide
daha da zorlaşıyor.
(Müzik)
CA: Bu virüs durumunda,
dünyanın birçok ülkesinde
bu şeyin gerçekleştiğine dair bir uyarı vardı.
Çin'den gelen haberler çabucak kötüleşti
ve insanların hazırlanmak için zamanları oldu.
Yani demek istediğim, böyle bir şeyin geldiği
görüldüğünde ideal olan hazırlanma nasıl olmalı
ve yayılmaya başlamadan önce başarılı bir şekilde sınırlamak için
yapılması gereken şeyler vardır.
AK: Bence şu söyleyeceğim iki şey çok büyük bir fark yaratır.
Birincisi mümkün olduğunca kapsamlı bir takip ve tespit yapmak.
Bazı erken önlemenin ne kadar etkili olduğunu
gördüğümüz analizleri modellemeyi bitirdik.
Muhtemelen yüzde 70 veya 80 civarında insanın
temas halinde olabileceği durumunu gördük.
Ancak bu vakaların geldiğini saptayamıyorsan
bunların temas halinde bulunduklarını belirleyemiyorsan --
mesela erken odaklanmanın birçoğu Çin'e seyahat geçmişi üzerineydi
ve daha sonra durumun değiştiği ortaya çıktı,
ancak vakayı tanımlamak adına buna
güvenildiği için tanımla eşleşen diğer pek çok diğer vaka test edilmedi
çünkü potansiyel olarak risk altında görünmüyorlardı.
CA: Yani demek istediğim, erken teşhis anahtar,
sanıyorum ki önemli bir erken önlem,
yeterli testlerinizin olmasından ve ihtiyaç halinde kullanılmasından
emin olursunuz,
böylece müdahale edebilirsiniz,
bir vaka olur olmaz harekete geçmeye hazır olun,
temas halinde olduklarını bulmak için hızlı olmalısınız,
bu şekilde test edip kontrol altına alabilirsiniz.
AK: Kesinlikle.
Benim mesleğimde negatif bir testte değer olduğunu söylüyoruz
çünkü bir şey arıyorsunuz ancak aradığınız şey orada değil.
Bence insanların test edilme sayısının az olması
size enfeksiyonları gözden kaçırmadığınız güvenini vermez,
oysa temaslarda gerçekten kapsamlı bir takip yapıyorsanız,
Kore gibi çok sayıda insanı
test eden ülkeler görebiliriz.
Halen vakalar olmasına rağmen,
bu enfeksiyonların nerede oldukları konusunda
bir fikirleri olmasında onlara daha fazla güven veriyor.
CA: Sen şu anda Birleşik Krallık’tasın
ben ABD’deyim.
Birleşik Krallık’ın ve ABD’nin kontrol altına alma olasılıkları
sence ne kadardır?
AK: Bence her iki durumda da pek olası değil.
Bence Birleşik Krallık'ın bazı ek önlemler alması gerekecek.
Sanırım bu gerçekleştiğinde
biraz mevcut duruma bağlı
ancak şu anda yaklaşık 30.000 kişiyi test ettik.
Açıkçası, ne kadar kapsamlı bulaşma olduğuna dair
kanıtlar göz önüne alındığında, ABD bu noktanın ötesine geçiyor olabilir
ve ne kadar enfeksiyon olduğu
ve bu test seviyesinin net bilgileri olmadan,
ABD'de şu anda durumun nasıl olduğunu görmek çok zor.
CA: Yani, kesinlikle bu konuda çok politik olmak istemiyorum,
ama demek istediğim -
biraz önce İngiltere'nin 30.000 kişiyi test ettiğini söyledin -
ABD beş veya altı kat daha büyük
ve bence buradaki toplam test sayısı beş ya da altı bin,
ya da birkaç gün önce öyleydi.
Bu sana tuhaf geliyor mu?
Açıkçası enfeksiyon hastalıkları hakkında çok fazla bilgiye sahip
eğitimli bir ülkede bunun nasıl olduğunu anlamıyorum.
AK: Öyle ve bence orada,
lojistik ve benzeri birçok faktör var
ama bunun bir tehdit olduğu
ve bunun geldiğine dair bir uyarı dönemi vardı.
Bence ülkelerin, bu ilk aşamalarda gerçekten mümkün olduğunca çok
tespit yapabilme kapasitesine sahip olduklarından emin olmaları gerekiyor,
çünkü bu virüsü yakalayacağınız ve kontrol altına almada
daha iyi bir şansınız olacağı dönemdir.
CA: Tamam, eğer kontrol altına alamazsanız,
bir tür azaltma stratejisine geçmek zorundasınız.
Peki o zaman neler oluyor?
Sanırım bunu iki SOYD faktörünüze,
fırsata ve yayılma olasılığına
geri getirmek istiyorum,
çünkü virüs neyse odur gibi görünüyor,
birinin potansiyel olarak ne zaman enfeksiyonlu olduğu konusunda
pek bir şey yapamayız gibi görünüyor.
Duyarlılık tarafında,
aşı olana kadar pek bir şey yapamayız.
Biraz bundan bahsedebiliriz belki.
Ancak olanak ve yayılma olasılığının ortasında
bir şeyler yapabiliriz.
Belki de bunlardan, neye benzediğinden
konuşmak ister misiniz,
bir azaltma stratejisini nasıl oluşturursunuz?
Yani, her şeyden önce, fırsatı düşünerek,
yayılma fırsatlarının sayısını
nasıl azaltırsınız?
AK: Bence bu açıdan bakınca,
sosyal etkileşimlerimizdeki büyük değişikliklerle ilgili olacak.
Eğer çoğalma sayısını yaklaşık
iki veya üç olarak düşünürseniz,
bu sayıyı bir değerin altına almak için
bu aktarımın bir yönünü bir veya altına,
üçte iki oranında azaltmanız gerekir.
Böylece,
virüsü yayabilecek fırsatlara ihtiyaç duyulur,
bu nedenle ortalama olarak
popülasyondaki herkesin,
bu etkileşimleri kontrol altına almak için potansiyel olarak
üçte iki oranında bu tür yakın temasları azaltması gerekecektir.
Bu, evden çalışarak, değişen yaşam tarzından,
kalabalık yerlere
ve yemeklerde nereye gittiğinizden kaynaklanıyor olabilir.
Elbette okulların kapanması gibi şeyler sadece bir nüfusun
sosyal karışımını azaltmaya çalışan
diğer önlemlerdir.
CA: Okulların kapanması hakkında daha fazla konuşalım,
çünkü doğru hatırlıyorsam,
geçmişteki pandemilere kesinlikle anahtar bir önlem olarak atıfta bulunulursa,
okullar bu tür insanlarla bir araya gelmeyi temsil eder,
genellikle çocuklar -
kesinlikle grip ve soğuk algınlığı söz konusu olduğunda -
taşıyıcılardır.
Ancak bu durumda,
çocuklar virüsten dolayı hastalanmıyor
veya en azından çok azı hastalanıyor.
Bulaştırıcı olup olamayacaklarını biliyor muyuz?
İstenmeyen taşıyıcılar olabilirler.
Ya da aslında, okulların kapanmasının diğerlerinde olduğu kadar
bu örnekte de önemli olmayabileceğine dair kanıt var mı?
AK: İşte bu noktada çocukların oynadığı rol çok önemli
ve o konuda hala iyi bir kanıt yok.
Vakaların temaslarını takiben,
şimdi çocukların enfekte olduğuna dair kanıtlar var,
bu yüzden test ederken, maruz kalıyorlar,
bir şekilde sadece enfeksiyonu almıyor değiller,
ama dediğin gibi belirtileri aynı şekilde göstermiyorlar.
Özellikle grip için,
okulların kapanmasının etkilerine baktığımızda,
2009'da domuz gribi sırasında bile İngiltere'de,
okullar tatil edildiğinde salgında bir düşüş oldu,
salgın eğrisini görebiliyordunuz,
yazın düşer ve sonbaharda yükselir.
Ancak elbette, 2009'da yaşlı gruplarda bağışıklık oluşmuştu.
Bu tür yayılma gençlere daha fazla geçiş yaptı.
Bu gerçekten anlamaya çalıştığımız bir şey.
Açıkçası, okulların kapanmasıyla etkileşimleri azaltacaktır,
ancak daha sonra ikincil sosyal etkiler var,
kalabalıkta gelecek olan ikincil değişiklikler var,
belki de büyükler ve rolleri, ebeveynlerin çalışması gerekiyorsa
alternatif bakıcılar açısından değişiklikler var.
Bu yüzden bence dikkate alınması gereken birçok şey var.
CA: Demek istediğim, gördüğünüz tüm farklı kanıtlara dayanarak,
eğer size kalmışsa,
bu noktada çoğu ülkenin kapsamlı bir önlem olarak okulların kapanmasına
ihtiyati tedbirler olarak bakmasını tavsiye eder misiniz,
bunu iki, üç, dört, beş aylık yorucu strateji olarak yapmaya değer mi?
Ne önerirsiniz?
AK: Sanırım riskin yaş dağılımı
ve yaşlı grupların ciddiyeti göz önüne alındığında,
enfeksiyonu bu gruplara getiren etkileşimleri azaltmamız gerek.
Sonra herkes arasında etkileşimleri mümkün olduğunca azaltın.
Bence asıl önemli olan,
60 yaş ve üstü grupta hastalık yükünün çok fazla olması,
sadece etkileşimden kaçınmaya çalışan
herkesle ilgili değil,
aynı zamanda bu gruplara
enfeksiyonları sürükleyecek türden davranışlarla ilgili.
CA: Yani bu, yaşlı bir insanın evinde
veya bir konut tesisinde sevilen birini
ziyaret etmeden önce insanların iki kez düşünmesi anlamına mı geliyor?
Bunun gibi, sadece buna çok dikkat etmeliyiz,
tüm bu tesisler kimleri kabul ettikleri, sıcaklıklarına bakmaları
ve semptomları
ya da bunun gibi şeyleri kontrol ettikleri konusunda büyük özen göstermeli mi?
AK: Bence bunların kesinlikle dikkate alınması gerekiyor.
Birleşik Krallık'ta, bu yaşlı gruplar için
enfeksiyon getirebilecek insanlarla
etkileşimleri deneyebildiğimiz
ve yapabildiğimiz kadar durdurmak için
bir potansiyel olarak
koza stratejisi olarak bilinen stratejiye yönelik planlar yapıyoruz.
Nihayetinde, dediğin gibi,
yayılmanın diğer yönlerini hedefleyemiyoruz,
bu sadece bu gruplarda maruz kalma riskini azaltıyor
ve bu yüzden insanların bireysel olarak
risklerini azaltmalarını sağlamak için yapabileceğiniz her şeyi düşünüyorum,
yaşlı ya da diğer risk gruplarında olsalar da
bence çok önemli.
Genel düzeyde daha fazla
büyük ölçekli önlemler etkileşimleri azaltmaya yardımcı olabilecek,
ancak bu azalmalar oluyorsa
ve ciddi hastalıklara yakalanmaları konusunda
giden insanlar için riski azaltmıyorsa,
yine de bu gerçekten ciddi psikolojik yükle getirecek.
CA: Yani, insanlar bu şeyleri düşünürken
bu çift lensi uygulamak zorunda mı?
Hayatınızla ilgili baktığımızda,
bu hastalığı yakalama riskiniz var.
Ancak, istemeden çok daha fazla acı çekecek
birine kasıtsız olarak taşıyıcı olma riskiniz de vardır.
Bu iki şeyin de şu anda akılda tutulması gerekiyor.
AK: Evet ve bu sadece kimin elini sıktığınla alakalı değil,
onun kimin elini sıktığı ile ilgili.
Sanırım bu ikinci derece adımları düşünmeliyiz,
düşük riskiniz olduğunu
ve daha genç bir grupta olduğunuzu düşünebilirsiniz,
ancak çoğu zaman bu hastalığın
daha fazla etkileyeceği birinden bir adım ötede olabilirsiniz.
Bence gerçekten sosyal yönden duyarlı olmalıyız
ve bunun davranış değişikliği açısından oldukça etkileyici olabilir,
ancak potansiyel olarak
karşı karşıya olduğumuz etkiyi azaltması gerekiyor.
CA: Yani fırsat sayısını,
sadece diğer insanlarla olan fiziksel temaslarımızı
azaltarak düşürüyoruz.
Peki yayılım olasılık sayısını tahmin ediyorum,
bunu nasıl azaltabiliriz?
Bu, nasıl etkileşim içinde olduğumuzu etkiler.
El sıkışmasından bahsettiniz,
sanırım el sıkışmasına hayır diyeceksiniz.
AK: Evet, bu tür değişiklikler.
Bence bir diğeri, el yıkama
daha önce yaptığımız aktiviteleri
önceden yapıyor olabileceğimiz şekilde yönetiyor,
ancak el yıkama, bir etkileşimden diğerine enfeksiyon yayma olasılığını azaltır,
enfeksiyonu yayıyor olabiliriz,
bu yüzden bütün bu önlemlere rağmen,
bu risklere maruz kalıyor olsak bile,
herhangi bir yayılımın gerçekleşmemesi için ek adımlar atıyoruz.
CA: Bence çoğu insan bu şeyin yayıldığı yolu
tam olarak anlamıyor
veya net bir modeli yok.
Yani kesinlikle insanların öksüren
veya hapşırmış birinin
su damlacıklarını nefesle birlikte almadığınızı anladığını düşünüyorsunuz.
O zaman nasıl yayılıyor?
Yüzeylere bulaşır. Nasıl?
Sadece hasta insanların nefes vermeleriyle,
ağızlarına veya bunun gibi bir şeye dokunmaları
ve sonra bir yüzeye dokunmaları sonucu mu oluyor?
Peki aslında yüzeylerde nasıl duruyor?
AK: Bence çoğunun eline öksürmesi
ve bir yüzeye dokunması ile oluyor.
Ama bence asıl zorluk, yayılımın nasıl gerçekleştiği ile ilgili
bu soruların çözülmesidir.
Evinizde yayılım olabilir,
birisi öksürebilir ve virüs yüzeye geçebilir,
doğrudan temasla, el sıkışmasıyla
hatta grip gibi şeyler için olan şeylerle olabilir,
bu, denemek ve çözmek için çok çalıştığımız bir şey,
sosyal davranış enfeksiyon riskine nasıl karşılık veriyor çözmeye çalışıyoruz.
Çünkü bunun önemli olduğu belli, ama belirtmek gerçekten zor.
CA: Neredeyse bu şeylerin
çoğunu bilmediğimiz ve hepimizin aynı ihtimaller denizinde
olduğumuz gerçeğini kucaklamak gibi.
Bana göre matematik burada çok önemli.
Bunu, birbirleri üzerinde birlikte çalışan
bu çoklu sayılar olarak düşünürsek,
hepsinin kendi rolleri vardır.
Yüzde olarak düşürebileceğiniz herhangi biri,
sadece size değil,
herkese de katkıda bulunuyor olabilir.
İnsanlar sayıların nasıl bir araya geldiğini ayrıntılı olarak bilmiyorlar,
ama muhtemelen hepsinin önemli olduğunu biliyorlar.
Neredeyse bir şekilde, insanların bu belirsizliği kucaklamasına
ve sonra her bir parçasıyla çalışarak memnun etmeye çalışmaları gerekiyor.
AK: Bence bu, ortalama olarak üç kişiyi enfekte ediyorsanız,
bunu neyin yönlendirdiğini
ve bu sayıyı nasıl aşağı çekebileceğimizi düşünüyoruz.
Ellerinizi yıkıyorsanız,
el sıkışmaları açısından bu kurtulma ne kadar gerçekleşir,
virüs almış olabilirsiniz ve artık yoktur
veya sosyal davranışınızı belirli bir şekilde değiştirmeniz
birkaç etkileşimi mi uzaklaştırıyor,
bu yarısından mı kurtarıyor?
Bu sayıyı olabildiğince nasıl bölersiniz?
CA: Etkileşimlerimizde bu iletim olasılığını
nasıl azaltabileceğimiz hakkında söyleyecek başka bir şey var mı?
Mesela, eğer yapabilirsek,
diğer insanlardan uzak durmanın akıllıca olduğu fiziksel mesafe nedir?
AK: Bence tam olarak tespit etmek zor,
ama akılda tutulması gereken bir şey, bunun bir tür aerosol olduğuna
ve mesafenin gerçekten çok fazla olmadığını düşünüyorum-
oldukça kısa mesafeler.
Birinden birkaç metre uzakta oturduğunuzda
virüsün bir şekilde
aktarılacağını sanmıyorum.
Yakın etkileşimlerde oluyor
ve bu yüzden yemeğe gitmek ve gerçekten sıkı gruplar gibi
şeylerde çok fazla iletim olayı meydana geldiğini görüyoruz.
Çünkü bir virüsün yüzeylerden ellere
ve yüzlere bulaşabileceğini hayal edin,
bu gerçekten daha fazla
düşünmemiz gereken bir durum.
CA: Yani bir bakıma,
insanların sebep olduğu bazı korkular abartılmış olabilir,
örneğin, bir uçağın ortasındasınız
ve önünüzdeki biri hapşırıyor,
sinir bozucu bir durum
ama aslında aşırı korkmanız gereken bir şey değil.
Sağlığınıza dikkat etmenin çok daha akıllı yolları var.
AK: Evet, kızamık olsaydı ve uçak duyarlı insanlarla dolu olsaydı,
sonrasında çok daha fazla enfeksiyon görürdünüz.
Bence, bunun, ortalama olarak, iki veya üç kişiyi enfekte eden
insanlar olduğunu düşünüyorum,
bu yüzden bir hafta boyunca belki de 50 etkileşiminiz söz konusu değil,
bu insanların hepsi risk altında.
Ancak, iletimin gerçekleştiği yerlerden bazıları,
özellikle de yakın temaslar olacak.
CA: Öyleyse bir tür
ulusal strateji açısından konuşalım.
"Eğriyi düzleştirme" ihtiyacı hakkında çok fazla konuşma var.
Bu ne demek?
AK: Bence bu, sağlık sistemleriniz için tüm vakaların
aynı anda görünmesini istemediğiniz fikrine atıfta bulunuyor.
Eğer arkamıza yaslanıp hiçbir şey yapmazsak
ve salgının büyümesine izin verirsek
ve şu anda bazı yerlerde belki de
üç ile dört gün gibi görünen
bu büyüme oranı iki katına çıkar.
Yani her üç veya dört günde bir salgın ikiye katlanıyor.
Birdenbire yükselecek ve aynı anda
hastane bakımı gerektiren
bir sürü ciddi hastalığa yakalanacaksınız
ve bunun için kapasiteniz olmayacak.
Yani eğriyi düzleştirme fikri şanzımanı yavaşlatabilme,
o üreme numarasını azaltabilmedir,
yine de bir salgın olabilir,
ancak çok daha düz olacak,
daha uzun olacak
ve daha az ciddi vakalar olacak,
yani ihtiyaç duyulan sağlık hizmetleri sağlanabilecek.
CA: Genel olarak daha az vaka olacağı anlamına mı geliyor?
Eğrinin nasıl düzleştiğini gösteren insanların
gerçek görüntülerine baktığınızda,
neredeyse grafiğin altında aynı alana sahipmişsiniz gibi görünüyor,
yani aynı sayıda insan eninde sonunda enfekte olur,
ancak daha uzun bir sürede olur.
Genelde böyle mi olur?
Tüm bu sosyal mesafe ve el yıkama vb. stratejilerini
benimsemiş olsanız bile,
umabileceğiniz en iyi şey, işi yavaşlatmanız mıdır?
yoksa sonunda olabildiğince çok sayıda insana mı bulaştırırsınız?
AK: Mutlaka değil - bu, alınan önlemlere bağlıdır.
Seyahatin yasaklanması gibi genellikle yayılmayı
azaltmaktan ziyade geciktiren bazı önlemler vardır.
Yani yine aynı salgınlar olacak,
ancak sürelerini uzatıyorsunuz.
Ama başka önlemler de var.
Etkileşimleri azaltma hakkında konuşursak,
üreme sayınız daha düşükse,
genel olarak daha az vaka bekleyebilirsiniz.
Nihayetinde, popülasyonunuzda,
başka yerlerde olup bitenlerin yanı sıra
bileşenleri düşünürseniz,
duyarlılığı azaltırsanız size yardımcı olacak
bir bağışıklık artışı elde edersiniz.
Bu yüzden bunların birlikte çalışmasını umut ediyoruz.
CA: Pekala, son hamlenin ne olduğunu anlamama yardım et.
Örneğin Çin’i ele alalım.
Verilerin erken bastırılması vb.
nasıl yorumlarsanız artık,
bu durum orada oldukça rahatsız edici görünüyor.
Cevabın yoğunluğu ocak ayı gibi geliyor
ve ülkenin bu devasa alanının kapatılmasının
aslında etkili olmuş olduğu görünüyor.
Bazı durumlarda şok edici derecede yüksek bir oranda düşen vaka sayısı var.
Neredeyse sıfıra düştü.
Bunu anlayamıyorum.
1,4 milyar insanın olduğu bir ülkeden bahsediyorsunuz.
Orada çok sayıda vaka var
ama aslında nüfusun küçük bir kısmı hastalandı.
Yine de sayıları aşağıya indirdiler.
Çin'deki herkesin bir şekilde bağışıklık geliştirmiş olması söz konusu değil.
Seyahatin durdurulması konusunda
kesinlikle disiplinliler mi ve bir şekilde gerçekten
tersine döndü mü, herhangi bir sorunun
herhangi bir belirtisinde kitlesel olarak test edildi de
bu yüzden kelimenin tam anlamıyla, Çin'in çoğu bölgesinde
kontrol altına alma moduna geri mi döndüler?
Tam olarak anlayamıyorum, lütfen yardımcı olun.
AK: Şöyle ki, ocak ayının son iki haftasında
bu önlemler alındığı zaman,
üreme sayısının yaklaşık 2.4'ten 1.1'e düştüğünü düşündük.
Yani bir ya da iki hafta içinde
yayılımda yaklaşık yüzde 60 düşüş var.
Bu dikkate değer,
gerçekten ve birçoğu sosyal davranışta köklü değişiklik,
geniş sosyal mesafe,
gerçekten yoğun takip,
yoğun testlerle yönlendirilecektir.
Düşüşe neden olmak için
üreme sayısının yeterli olduğu noktaya geldi
ve şimdi, elbette, birçok alanda,
bu tür bir çevreden daha fazlasına bir geçiş görüyoruz,
çünkü daha az vaka var, daha iyi yönetilebilir.
Ayrıca bir zorluk ile karşı karşıya olduklarını görüyoruz,
çünkü bu şehirlerin çoğu altı hafta boyunca kilitlendi
ve bunu yapmanın bir limiti vadır.
Böylece bu önlemlerin bazıları yavaş yavaş kaldırılmaya başlıyor,
bu da elbette diğer ülkelerden
ortaya çıkan vakaların daha sonra gelip
bulaşmayı yeniden başlatabileceği riskini yaratıyor.
CA: Ancak virüsün ne kadar bulaşıcı olduğu
ve Wuhan'daki insanlar arasında, kapanmada,
ya da göreceli olarak kapanmada
veya bulaşmanın olduğu
bazı bölgeler ve ülkenin geri kalanının bulunduğu yerlerde
kaç tane teorik yol ve bağlantı noktası olduğu göz önüne alındığında,
bu eğrinin neredeyse sıfıra düşmesi sizi şaşırtıyor mu?
AK: Evet.
İlk birkaç gün içinde vakaların durgunlaştığını gördüğümüzde,
test kapasitesinde sadece bir sınıra ulaşıp ulaşmadıklarını
ve sahip oldukları tüm kitler bunlar olduğundan
günde 1000 rapor verip vermediklerini merak ettik.
Ama neyse ki devam etti
ve salgını bu müdahale seviyesiyle tersine çevirmenin
mümkün olduğunu gösteriyor.
Sanırım şimdi anahtar şey, diğer ortamlarda nasıl çalıştığını görmek.
İtalya şimdi gerçekten çarpıcı müdahalelerde bulunuyor.
Ancak, elbette, bu gecikme etkisi nedeniyle,
onları bugüne getirirseniz,
bir iki hafta daha vakalar üzerindeki
etkileri görmezsiniz.
Bunun nasıl bir etki yarattığını düşünmek,
diğer ülkelerin bunu atlatmalarına
yardımcı olmanın anahtarı olacak.
CA: Adam, bunun önümüzdeki
bir iki ay içinde nasıl oynanacağına dair bir resim elde etmek için,
bize kafandaki birkaç senaryodan bahset.
AK: Bence iyimser senaryo,
İtalya gibi maalesef çok sert bir şekilde vurulan yerlerden
çok şey öğreneceğimizdir.
Ülkeler bunu çok ciddiye alacaklar
ve bu devamlı büyüme bir gün bitecek
ve tamamen sona erecek,
bunu zamanla yavaşlatabileceğiz,
çok sayıda vakamız olacak,
muhtemelen çok fazla ciddi vaka olacak
ama bu daha yönetilebilir olacak,
bu bir tür iyimser senaryo.
Bence İran şu anda
geniş çaplı bulaşmanın olduğu en yakın yer
ve yanıt verildiği zaman,
bu enfeksiyonlar zaten sistemdedir,
bunlar da vaka
ve ciddi hastalık olarak
ortaya çıkacaktır.
Bu noktada olmadığımızı umuyorum,
ancak şu anda,
potansiyel olarak bu yörüngedeki
İtalya ile aynı görünüme sahip yaklaşık 10 ülke var.
Önümüzdeki birkaç hafta içinde olacaklar gerçekten çok önemli.
CA: Bu yıl, bazı ülkelerde bu virüsten mevsimsel gripten olduğundan
çok daha fazla ölümün gerçekleşmesi konusunda
gerçek bir ihtimal var mı?
AK: Bence bazı ülkeler için, evet var.
Kontrol mümkün değilse olabilir
ve bunun Çin'de gerçekleştiğini gördük,
ama bu gerçekten daha önce benzeri görülmemiş bir müdahale seviyesiydi.
Gerçekten sadece sosyal dokuyu değiştiriyordu.
Bence birçoğumuz, ilk bakışta, etkileşimlerinizi bu ölçüde azaltmanın
ne anlama geldiğini
gerçekten farkında değiliz.
Bence birçok ülke bunu başaramayacak.
CA: Demokrasiler için neredeyse bir meydan okuma, değil mi?
"Tamam, bu tür bir gaddar kontrol olmadan neler yapabileceğinizi gösterin.
Eğer bu düşünceden hoşlanmıyorsanız,
hadi vatandaşlar, adım atın, bize neler yapabileceğinizi gösterin,
bu konuda ne kadar akıllı
ve öz disiplinli olduğunuzu gösterin
ve lanet virüsün önüne geçin."
AK: Evet.
CA: Yani, bu konuda kişisel olarak süper iyimser değilim
çünkü pek çok farklı yerde çelişkili mesajlar çıkıyor
ve insanlar kısa süreli fedakârlık yapmaktan hoşlanmıyorlar.
Demek istediğim, neredeyse bir vaka var -
yani, sizce medya burada
yararlı bir rol mü oynamış
yoksa yararsız bir rol mü?
Aslında, bazı yönlerden, aksine,
endişeyi, korkuyu abartmak ve insanları biraz
paniğe yöneltmek yardımcı olur mu?
AK: Bence yapması gerçekten zor bir denge,
çünkü elbette, başlangıçta vakalarınız yoksa,
potansiyel basınç kanıtı yoksa,
eğer çok abartıyorsanız bu mesajı almak ve insanları ciddiye almalarına
ikna etmek çok zor.
Ama aynı şekilde, eğer çok uzun süre bekliyorsanız
ve henüz bir endişe olmadığını söylüyorsanız,
birçok insan bunun sadece grip olduğunu düşünür.
Söylediğim gibi, asıl olay sonrası,
haftalarca aşırı yüklenilmiş bir sağlık sisteminiz olacak,
çünkü size müdahale edilse bile
meydana gelen enfeksiyonları kontrol etmek için artık çok geç.
Bu yüzden ince bir çizgi olduğunu düşünüyorum
ve umarım iletide bir artış vardır,
şimdi insanların İtalya gibi somut örnekleri var,
ciddiye almazlarsa ne olacağını görebiliyorlar.
Ama kesinlikle, meslektaşlarımın birçoğu
benden yaşça daha büyüktürler
ve diğer hastalıkların anılarına sahiptir
fakat bu gördüğüm hastalıklar arasında en korkunç olanı
ve müdahale etmemiz gerektiğini düşünüyorum.
CA: Gördüğün en korkunç hastalık.
Vay be.
Twitter'daki arkadaşlarımdan sana bazı sorular var.
Herkes bu konuda çok çalışıyor.
Varsayımsal olarak,
eğer herkes üç hafta boyunca evde kalırsa,
virüs etkili bir şekilde ortadan kalkar mı?
Kendimizi sosyal olarak bundan uzaklaştırmanın bir yolu var mı?
AK: Evet, bence oldukça küçük hane halkı büyüklüğü olan bazı ülkelerde,
sanırım Birleşik Krallık'ta ve ABD'de ortalama yaklaşık iki buçuk,
bu yüzden hane halkı içinde bir enfeksiyon geçirmiş olsanız bile,
muhtemelen yok edecektir.
İkincil olarak,
diğer birkaç enfeksiyonu da yok edebilirsiniz.
Kızamık sadece insanlarda gezer,
bu yüzden elbette mümkün olan
bazı ikincil etkilere sahip olabilirsiniz.
CA: Demek istediğim, bunun ekonomiye çok büyük bir etkisi olacak
ve bir bakıma, buradaki temel zorluklardan biri
hem ekonomik sağlık hem de bir virüsle mücadele için
kamu politikasını optimize edememeniz.
Mesela, bu iki şey bir dereceye kadar uyuşmazlık içinde
ya da en azından kısa vadeli ekonomik sağlıkta ve bir virüsle savaşıyor.
Bu iki şey uyuşmazlık içinde, değil mi?
Toplumların birini seçmesi gerekiyor.
AK: İnsanları bu dengeye ikna etmek zor,
her zaman salgın planlamasında söylediğimiz şey,
bu şeyleri şimdi yerine koymak kolaydır
aksi takdirde ceremesini daha sonra çekersiniz.
Ancak ne yazık ki, bununla birlikte gördüğümüz gibi
müdahale için hazırda çok para yoktu.
Görünüşe göre sadece pahalı olduğunda
ve insanlar bu miktarı vermekten mutlu olduğunda etkili olacak.
CA: Tamam, Twitter'dan başka sorular var.
Önümüzdeki haftalarda ve aylarda yükselen sıcaklık
COVID-19 yayılımını yavaşlatacak mı?
AK: Sıcaklığa sahip güçlü bir düzen olduğuna dair
ikna edici bir kanıt görmedim
ve diğer enfeksiyonlar için bu mevsimsel düzeni gördük
ancak bence yaygın salgınların olması tanımlanmasını zorlaştırıyor
ve elbette,
olan başka şeyler de var.
Dolayısıyla, bir ülke diğerinde olduğu kadar büyük bir salgın olmasa bile,
bu kontrol önlemlerinden, sosyal davranışlardan,
fırsatlardan ve bunlardan da etkilenecektir.
Bu durumda bu gerçekten güven verici olurdu,
ama henüz bu konumda olduğumuzu sanmıyorum.
CA: Twitter'dan devam ediyorum,
yani, tüm ülkeler için bunun nasıl yapılacağı konusunda
standart bir küresel öneri var mı?
Eğer yoksa neden yok?
AK: Sanırım insanlar ilk önce neyin işe yaradığı konusunda
hemfikir olmaya çalışıyorlar.
Sadece son birkaç haftada,
bu şeyin bu ölçüde müdahalelerle kontrol edilebileceği hissine sahibiz,
ancak elbette, tüm ülkeler Çin'in yaptıklarını yapamaz,
bu önlemlerin bazıları
nüfus üzerinde sosyal, ekonomik ve psikolojik bir yük oluşturmakta.
Elbette, zaman sınırı var.
Çin'de altı hafta boyunca yaptılar
ve bunu sürdürmek zor
bu yüzden insanlardan
yapmalarını isteyebileceğimiz tüm takasları,
aslında yükü azaltmada en çok neyin etkisi olacak, bunu düşünmeliyiz.
CA: Başka bir soru:
Bu nasıl oldu ve tekrar olması muhtemel mi?
AK: Bu muhtemelen yarasaların etrafında dönen virüsle ortaya çıktı
ve muhtemelen bir şekilde başka bir türden insanlara geçti,
bunun etrafında çok fazla kanıt var,
tek ve net bir hikâye yok,
ama hatta SARS için genomiklerin
tam olarak gerçekleştiği yolu bir araya getirmeleri birkaç yıl aldı.
Ama kesinlikle, tekrar olabileceğinin olası olduğunu düşünüyorum.
Doğa bu virüsleri sürekli dışarı atıyor.
Birçoğu insanlara iyi adapte değil,
size bulaşmaz,
birkaç yıl önce böyle bir virüs olmuş olabilir,
sadece herhangi bir teması olmayan birine bulaştı
ve daha ileri gitmedi.
Sanırım bu şeylerle yüzleşeceğiz
ve az sayıda vakadan bahsettiğimiz aşamada
nasıl erken davranacağımızı düşünmemiz gerekiyor
ve böyle bir şey bile sahip olduğumuz durumdan
daha fazla kontrol edilebilir.
CA: Görünüşe göre,
bu virüs ilk bir yaban eti pazarında ortaya çıkmış gibi görünmüyor.
Filmlerde kesinlikle öyle oluyor. (Gülüşmeler)
Bence Çin bu kez bunu sonlandırmaya çalışmak için
zaten bazı adımlar attı.
Sanırım bu düzgün bir şekilde muhafaza edilebilirse,
gelecek için potansiyel olarak büyük bir sorun.
AK: Aynen ve örneğin,
H7N9 kuş gribini
2013'te son birkaç yıldır bunu büyük bir endişe kaynağı olarak gördük
ve Çin, pazarlarını nasıl işlettiklerini değiştirme
ve kuşların aşılanması konusunda
çok kapsamlı bir müdahalede bulundu
ve bu tehdidi ortadan kaldırmış gibi görünüyor.
Bu yüzden bu önlemler erken teşhis durumunda etkili olabilir.
CA: Aşılar hakkında konuşalım.
Bu, denkleminizdeki
duyarlılık faktörünü değiştirmek için anahtar önlemdir.
Açıkçası bu aşıları ortaya koymak için bir yarış var,
bazı aday aşılar var.
Sence bu nasıl olacak?
AK: Bence şu anda ümit verici bir gelişme yaşanıyor
ama bunların zaman çizelgeleri,
yaygın halde kullanılabilir hale gelmeden önce
belki bir yıl, 18 ay olacak.
Bildiğiniz üzere aşı için birkaç deneme süreci olması gerekiyor
ve bu da zaman alan bir şey, yani yıl sonunda
uygun ve işe yarar bir şey üretsek bile
herkese ulaşması biraz zaman alacak.
CA: Aslında bu benim aklımı çok karıştırıyor
ve bir matematikçi olarak sana bunu sormayı çok isterim.
Şu anda olası aşıya sahip olduğunu belirten şirketler var.
Söylediğine göre test etmek bir ömür sürüyor.
Testlerin tamamlanması
ve güvenlik hesaplamalarının yapılması konusunda
bir yanlışlık yapıyor olma ihtimalimiz var mı?
Yeni bir ilaç veya başka bir şey üretirken,
hiçbir yan etkisi olmadığından emin olmak için test,
kontrol denemeleri
ve diğer bazı şeyleri yapana kadar
uzun bir süre geçebilir.
Eğer küresel bir acil durum olursa
hem matematiksel hem de etik açısından
şöyle bir durum olmaz mı,
farklı bir hesaplama olmalı
ve soru ‘’Bu aşının zarar verebilmesi gibi muhtemel bir durum var mı?’’ değil,
kesinlikle ‘’Net ihtimallerde,
bunu bir ölçekte piyasaya sürmek,
bunu virüsü durdurmak için kullanma durumumuz var mı?’’ olmalı.
Böyle düşünürken neyi gözden kaçırıyorum?
AB: Bunu başka durumlarda görüyoruz,
örneğin 2015’te ebola aşısı birkaç ay içerisinde
insan denemelerinin ara sonuçlarında
ve umut verici kanıtlarında
insanlarda etkili olduğunu gösterdi.
Tamamen lisanslı olmamasına rağmen,
sonraki salgınlarda insani amaçlı olarak
bilinen şey için kullanıldı.
Dolayısıyla aşıların bu şekilde
hızlı takip edilebileceği bazı mekanizmalar vardır.
Ama elbette, şu anda bunların herhangi bir şey yapıp yapmayacağını
bilmediğimiz bir durumdayız.
Bu yüzden bunun bir etkisi olabileceğine dair
yeterli kanıt toplamamız gerekiyor,
ancak açıkçası, bunu olabildiğince hızlı takip etmeliyiz.
CA: Ama içimdeki şüpheci hala bunu tam olarak anlamıyor.
Neden bunun üzerine
daha cesur düşünmek için enerji harcanmıyor anlamıyorum.
Herkes, genel riske rağmen,
cevabın nasıl oluşturulacağı konusunda aşırı derecede riskten uzak görünüyor.
AK: Bununla ilgili birçok iyi soru var
ve bazıları çalışma alanımın biraz dışında,
ancak zaman çizelgelerini denklemden çıkarmak için
daha fazlasını yapmamız gerektiğine katılıyorum.
Her zaman alıntıladığım örnek,
mevsimsel bir grip tarzı seçmenin ve aşıları insanlara ulaştırmamızın
altı ay sürmesi.
Daima hangi türlerin yayılacağını önceden tahmin etmeye çalışmalıyız.
Bu, nasıl yapılacağını bildiğimiz
ve uzun zamandır üretilen bir şey için.
Dolayısıyla, bu zaman çizelgelerini kısaltmak için
yapılması gereken daha çok şey var.
Ama bence, özellikle de güvenli olduğundan
ve potansiyel olarak bir fayda sağlayacağından emin olmak için
çok sayıda insanı bir şeye maruz bırakıyorsak
bunu dengelemek zorundayız.
CA: Son olarak, Adam,
konuyu biraz ilerletiyoruz-
aynı zamanda dünyanın her yerinde meydana gelen
başka bir dizi bulaşıcı şey var,
bu da fikirler ve bu şeyin etrafındaki iletişim.
Gerçekten çok dinamik, etkileşimli iki bulaşıcılık sisteminde
çok zararlı bilgiler var.
Bunu, güvenilir bilgi ve hataya karşı önlemler
ve sadece kötü bilgi savaşı olarak
düşünmek adil mi -
Burada düşünmemiz gereken şeylerden biri,
bir şeyleri nasıl bastıracağınız ve diğerini nasıl artıracağınızdır,
aslında diğerini tetikler eder.
Bunu nasıl düşünmeliyiz?
AK: Sanırım bunu dikkatimiz için bir rekabet olarak düşünebiliriz
ve benzer şekilde, hastalıklarda,
hassas konakçılara bulaşmak için rekabet eden virüsleriniz olduğunu görüyoruz
Şimdi görüyoruz,
sanırım son birkaç yıldır sahte haberler, yanlış bilgiler
ve farkındalığın ortaya çıkması,
daha farklı durumlardaki
insanlar olsaydı bu hassaslığı nasıl azaltabileceğimizi
ve bilgi ile nasıl daha iyi deneyebilir
ve hazırlanırdık diye düşünmeye geçiş oldu.
Bence bir salgınla mücadele şu anda çok yeni,
çok az iyi bilgiye sahibiz ve bu boşluğu doldurmak
ve güven için çok kolay.
Bence bu bile bir şey -
platformların insanları daha önce iyi bilgilere
maruz bırakabilmemiz için çalıştığını biliyorum,
umarım onları başka şeylere karşı koruyabiliriz.
CA: Önümüzdeki yıl benim için büyük bilinmeyenlerden biri -
diyelim ki önümüzdeki yıl, birçok kişiyi
çok daha fazla bir şekilde
ev karantinası bekliyor.
Her yerde çalışabilecek olan şanslılarımız için bir seçenek bu.
Yani, evde kalabilecek olanlar.
Bu arada, bu kadar çok insanın bunu yapamayacağı
ve geçimine devam edemediği bu durumun adaletsizliği, eminim,
önümüzdeki yıl büyük bir olay olacak
ve ölüm oranları ikinci grupta, önceki gruptan
ve özellikle de ABD gibi
ikinci grupta uygun sağlık sigortasına
sahip olmayan bir ülkede ortaya çıkan ölüm oranları
çok daha yüksek olacak.
Sanki oluyormuş gibi hissettiriyor, bu sadece büyük bir tartışma olabilir,
umarım bir düzeyde büyük bir değişim kaynağı olabilir.
AK: Bence bu inanılmaz derecede önemli bir nokta,
çünkü çok kolay -
uzaktan çalışmanın oldukça kolay olduğu bir işim var
ve sadece sosyal etkileşimleri durdurmamızı söylemek çok kolay,
ama elbette insanlar, seçimler ve sahip olabilecekleri
rutin üzerindeki etkisi çok büyük olabilir.
Bunların hem şimdi hem de etkinin birkaç ay boyunca
nasıl görüneceğinin hesaba katılması gerektiğini düşünüyorum.
CA: Sonuç olarak,
dünyanın geçmişte aslında çok ciddi sorunlarla karşılaştığını söylemek
doğru olur mu,
herhangi bir senaryoda,
önümüzdeki 18 ayın bir noktasında, aşı geliştirildi diyelim
ve her yere dağıtılıyor,
bu sorunu yönetmek için birçok yol öğrenmiş olur muyuz?
Ama bir noktada, muhtemelen gelecek yıl,
dünya bununla baş edemeyecek
ve hayatına devam edecek.
Bunun olması muhtemel mi
yoksa yok olma olasılığı daha yüksek mi, biliyorsunuz,
şimdi her yıl şu anda grip tarafından ölenden
çok daha fazla insanı seçiyor.
Biraz daha uzun vadeli bir bakış açısıyla
ilerlemenin olası yolları nelerdir?
AK: Bence potansiyel olarak olacakların hepsini görebilmenin
akla yatkın yolları var.
Bence en akla yatkın olanı muhtemelen bu yıl çok hızlı bir büyüme
ve mutlaka tekrarlamayan birçok büyük salgın göreceğiz.
Ancak, farklı yerlerde bu tür çok yıllı salgınlarla sonuçlanabilecek
ve yeniden ortaya çıkabilen
potansiyel bir olaylar dizisi var.
Ama çoğu yayılımın
önümüzdeki yıl yoğunlaşacağını görmemiz büyük bir ihtimal.
Sonrasında, tabii ki, eğer bir aşı bulunursa,
bunu atlatabilir ve umarım bundan bir şeyler öğrenebiliriz.
Bence buna çok güçlü müdahale eden birçok ülke
SARS tarafından çok zorlandı.
Singapur, Hong Kong'da gerçekten bir etki bıraktı
ve bence bu, onların müdahalesinde
çok yoğun bir şekilde kullandıkları bir şey.
CA: Pekala.
O zaman belki de insanları içlerindeki matematikçilerle
bağlantı kurmaya teşvik ederek
ve özellikle de değiştirmeye yardımcı olabilecekleri fırsatları
ve yayılma olasılıklarını düşünerek tamamlayalım.
Bize insanların yaptıklarını görmek isteyeceğiniz ilk üç,
dört, beş veya altı şeyi hatırlatmanız yeterli.
AK: Bence bireysel düzeyde, etkileşimleriniz
ve enfeksiyon riskinizi
ve tabii ki, nerelere dokunduğunuza,
elinize bulaşan şeyin yüzünüze de bulaşmasına
ve potansiyel anlamda diğerleri için oluşturduğunuz riske dikkat edin.
Ayrıca, karşılıklı etkileşim ve belki de
temas etmeniz gerekmeyen şeyler gibi etkileşimler açısından da düşünüyorum.
Bunları mümkün olduğunca en aza nasıl indirebiliriz.
Eğer her biri iki ya da üç kişiye aktarıyorsa,
bu sayıyı davranışlarımızla nasıl bire indirebiliriz.
Sonrasında, toplantılar, konferanslar, yayılma için çok fazla fırsatın olduğu
diğer yerler açısından
daha büyük ölçekli müdahalelere
ihtiyacımız olacak.
Gerçekten, bu bireysel seviyenin birleşiminin,
eğer hastaysanız ya da potansiyel olarak hastalanacaksanız,
bu riski azaltabilirsiniz,
ama aynı zamanda,
bu gruplara girmesini önlemek için birlikte çalışıyoruz
ve eğer kontrolsüz olmaya devam ederse
bazı insanları gerçekten çok, çok sert etkileyebilir.
CA: Evet, yavaş yavaş bırakmamız gereken
birçok şey var.
Belki de en iyi yönlerini yeniden keşfetmeye çalışabiliriz.
Çok teşekkür ederim.
İnsanlar seni takip etmek istiyorsa,
her şeyden önce mesela Twitter'da takip edebilirler.
Twitter adresin nedir?
AK: @AdamJKucharski, hepsi bir kelime.
CA: Adam, zaman ayırdığın için çok teşekkür ederim, sağlıklı kal.
AK: Teşekkürler.
(Müzik)
CA: Doçent ve TED Fellow Adam Kucharski.
Bu bonus bölüm hakkında ne düşündüğünüzü duymak isteriz.
Lütfen bize Apple Podcast'lerde veya favori podcast uygulamanızda
derecelendirip puan vererek bildirin.
Bu incelemeler gerçekten etkili.
Her birini kesinlikle okuyoruz
ve geri bildirimleriniz için minnettarız.
(Müzik)
Bu haftanın bölümü Dan O'Donnell tarafından Transmitter Media'da yapıldı.
Üretim müdürümüz Roxanne Hai Lash,
bilgileri doğrulayan kişi Nicole Bode.
Bu bölüm Sam Bair tarafından birleştirildi.
Tema müziğimizi Allison Layton-Brown seçti.
Meslektaşım Michelle Quint'e özel teşekkürler.
TED Interview'ı dinlediğiniz için teşekkür ederiz.
Bu baharda, büyük akıllarla
derin dalışlara değer yeni bir sezonla geri döneceğiz.
Umarım hayat normale dönse de dönmese de beğenirsiniz.
Ben Chris Anderson,
dinlediğiniz için teşekkürler, sağlıklı kalın.