Okulda yazım öğrenmek için çok zaman harcıyoruz.
Çocuklar yalnızca yazım öğrenmek için okulda sürekli zaman kaybediyorlar.
Bu yüzden sizinle bir sorunu paylaşmak istiyorum.
Yeni bir yazım şekline gerek var mı?
Ben evet diyorum, gerek var.
Veya daha iyisi, elimizdekini basitleştirmemize gerek var.
Dilimizde bu konuya ilişkin ne sorular, ne de cevaplar yeni.
Çok eskiden beri yüzyıllardır bize geri dönüyor sadece.
1492'den beri, İspanyol dilinin ilk dilbilgisinde
Antonio de Nebrija yeni bir yazım şeklini açık ve basit bir dille masaya yatırdı:
"Konuştuğumuz gibi yazmalı
ve yazdığımız gibi konuşmalıyız."
Her ses bir harfe tekabül etmeli,
ve her harf yalnızca bir sesi temsil etmeli.
Hiçbir sesi temsil etmeyen harfler ise kullanımdan çıkarılmalı.
Bu kriter, bu fonetik kriteri,
bize telaffuz ettiğimiz şekilde yazmamızı söyler.
Bugün kullandığımız imla şeklinin temelinde hem var, hem de yok.
Çünkü İspanyolca'da, diğer dillerin aksine
ister İngilizce, ister Fransızca olsun
konuştuğumuzdan çok daha farklı yazmaya yönelik
güçlü bir direnç sahibi olduk her zaman.
Ancak bunun sebebi 18. yüzyılda
kararların büyük bir bölümünü etkileyen başka bir kriter varken
yazı stilimizin standartlaştırılması kararının verilmesi değil.
Bu diğer kriter etimoloji bilgisiydi,
buna göre kelimeleri orijinal dillerinde
yazıldığı gibi yazmalıydık,
Latince veya Yunanca.
Bu yüzden hiçbir zaman telaffuz etmediğimiz ama yazdığımız sessiz h,
çok sayıda insanın İspanyolca'nın telaffuzunda
hiçbir farkının olmadığına inandıkları
uzun ve kısa seslerle kalakaldık.
G harfi "gente" kelimesinde sert çıkan bir "h" sesi iken
"gato" kelimesinde yumuşak bir g sesine dönüşüyor.
Kullandığımız C, S ve Z harfleri
pek çok ülkede tek bir sese, bazı ülkelerde iki sese tekabul ederken
hiçbir ülkede üç sese karşılık gelmez.
Kendinizin tecrübe etmediği
bir şey söylemek için gelmedim buraya.
Hepimiz okula gittik,
hepimiz öğrenmek uğruna çok zaman ayırdık,
o etkileyici çocuk beyni
çok büyük yazım, noktalama
ve istisnalarla dolu imla kurallarını öğrenmek için çok zaman harcadı.
Bize pek çok değişik biçim öğrettiler, bariz olan ve olmayan.
Konu imla olunca,
eğitimimizde çok temel bir husus ile oynanıyordu adeta.
Nedense öğretmenlerin bunun ne kadar
önemli olduğunu kendilerine hiç sormadıklarına inanıyorum.
Ayrıca şu soruya da hiç rağbet etmediler:
İmlanın fonksiyonu nedir?
İmlanın ne faydası var?
Birisi bu soruyu sorduğu zaman
cevap düşündüğünüzden çok daha basit
ve daha az karmaşık olur.
İmlanın amacı yazının standartlaştırılmasıdır,
hepimizin aynı şekilde yazması içindir.
Birbirimizin yazdığını okurken anlamayı basitleştirmektir.
Dilin diğer yanlarının aksine;
örneğin noktalama,
imla konusunda kişiye özgü bir yetenek söz konusu değildir.
Noktalamada olur.
Noktalama ile bir söz öbeğinin anlamını değiştirebiliyorum.
Noktalama ile,
yazdığım şeye belli bir ritim kazandırabiliyorum.
İmla ile yapamıyorum ama.
İmlanın iyi veya kötü olması
yürürlükteki kurallara uyup uymamasına bağlı.
O hâlde var olan normları basitleştirsek böylelikle öğretmesi, öğrenmesi
ve doğru bir şekilde kullanılması sağlansa daha zekice olmaz mi?
Bu normları basitleştirsek,
böylece bugün imlayı
öğrenmek icin harcadığımız onca zamanı
dilin zaman ve emek isteyen diğer karmaşık konularına ayırsak
çok daha zekice olmaz mı?
Ben imlanın yürürlükten kaldırılmasını teklif etmiyorum,
herkes istediği gibi yazsın da demiyorum.
Dil, bir ortak kullanım aracıdır
ve bu sebepten ötürü
onu ortak kriterlere göre kullanmamız çok önemli.
Yine aynı şekilde bu ortak kriterlerin
mümkün olduğunca basit olması da bana çok önemli görünüyor,
hepsinden ötesi, imlamızı basitleştirdiğimiz zaman
seviyemiz aşağı düşmüyor;
imla basitleştirildiği zaman
dilin kalitesi bundan etkilenmiyor.
Her gün Altın Çağ edebiyatı üzerinde çalışıyorum,
Garcilaso, Cervantes, Gongora, Quevedo okuyorum.
Bazen "hombre" kelimesini 'h' olmadan
"escribir" kelimesini b yerine kısa v ile yazıyorlar
ve benim için tamamen net olan şey
onların yazıtları ve bizimkiler arasındaki fark ortak mukavele
veya onların zamanından kalan mukavele eksikliği.
Fakat kalite değil.
İzninizle öğretmenlere geri döneyim,
çünkü onlar bu hikâyede kilit karakterler.
Öğretmenlerin imla konusunda bizi sürekli baskılayan
biraz düşüncesizce ısrarından
az önce bahsetmiştim.
Ama gerçek şu ki her şeyi olduğu gibi düşününce,
bu gerçekten anlamlı bir davranış.
Toplumumuzda imla,
yazılan içeriklerden bağımsız bir şekilde
kaba ve kültürlüyü, cahil ve eğitimliyi
birbirinden ayıran ayrıcalıklı bir endeks.
Bir kişi, konması veya konmaması gereken bir h harfi yüzünden
işe de girebilir, işinden de olabilir.
Yanlış konulmuş bir b harfi yüzünden
kişi toplum içinde rencide olabilir.
İşte bu yüzden, bu ortamda
imla için bu kadar zaman ayırmak gerçekten de çok mantıklı.
Ama şunu unutmamalıyız ki
dilimizin tarihinin büyük bir kısmında,
her zaman öğretmenler
veya bize öncelikle harfleri öğreten benzeri bir şeyler olmuştur.
İmla reformunu ateşleyen insanlar,
bu insanlar imlamızda şunu fark ettiler:
Bilginin aktarılmasında zaman zaman engeller ortaya çıkıyordu.
Bizim örneğimizde mesela
Sarmiento, Andres Bello ile birlikte, İspanyol dilinde en etkin
imla reformunu başlattılar,
bu olay 19. yüzyılda Şili'de gerçekleşti.
O hâlde neden tarihteki öğreticilerden ders çıkarmıyor
ve imlamızda ilerleme katetmiyoruz?
Şimdi burada 10.000 kişilik bir aile iken
tartışmaya değer olduğunu
düşündüğüm bazı düzeltmeleri masaya yatırmak istiyorum.
Yazdığımız her yerde,
sessiz h harfini ortadan kaldıralım. Çünkü telaffuz etmiyorsak,
yazmayacağız da.
(Alkışlar)
Şunu anlamakta güçlük çekiyorum. Nasıl bir duygusal bağ
sessiz h harfinin yol açtığı sıkıntıları haklı kılabilir?
Uzun b veya kısa v, bahsettim daha önce,
İspanyol dilinde daha önce hiç farklı değillerdi.
(Alkışlar)
Birini eleyelim, herhangi biri olabilir, oturup tartışabiliriz.
Herkesin kendi tercihi olacaktır, herkes tartışmaya katılabilir.
Birine bağlı kalıp diğerini eleyelim.
"G" ve "J" harfleri, işlevlerini ayıralım,
yumuşak sesler için "g"yi kullanıyoruz, "gato", "mago", "águila" gibi,
sert sesler içinse "j"yi kullanıyoruz,
"jarabe", "jirafa", "gente", "argentino" gibi.
Ve ilginç "C", "S" ve "Z" üçlüsü,
fonetik kriterler bir rehber olmalı,
kesin bir ilke değil.
Bazı durumlarda telaffuz farklılıklarına uyulmalı da.
Şimdi, dediğim üzere, C, S ve Z
bazı ülkelerde tek sese, bazılarında ise iki sese tekabül ediyor.
Üç sesi ikiye indirgersek çok daha iyi olacaktır.
Kimileri için bu değişiklikler biraz aşırı görünebilir.
Öyle değil ama.
İspanyol Dil Akademisi, dilimizin tüm otoriteleri,
imlanın modifiye edilmesi gerektiğine,
dilin tarih, gelenek ve göreneklere bağlı olduğuna,
günlük aktivitelere dair bir araç olduğuna
ve bazen tarih, gelenek ve göreneklere olan bu bağın
günümüz kullanımı için engel teşkil ettiğine inanıyorlar.
Bu da bize gerçekten de dilimizin
tarihte fark ettiğimizden veya coğrafi olarak keşfettiğimizden
çok daha fazla değişime uğradığını açıklıyor.
Örneğin, ''orthographia'' kelimesi ''ortografia'' olmuş,
''theatro'' kelimesi ''teatro'', ''quantidad'' ise ''cantidad'' olmuş,
''symbolo'' kelimesi ''simbolo'' olmuş.
Şimdi de yavaş yavaş sessiz h harflerini kaldırmaya başlıyorlar,
İspanyol Dil Akademisi Sözlüğü'ne göre
'arpa' ve 'armonia' kelimeleri h harfi ile de, onsuz da yazılabilir.
Hiçbirimiz için sorun yok.
Ancak bana öyle görünüyor ki
bu tam da bu tartışmada değinmemiz gereken bir konu.
Bize her zaman dilin spontane bir şekilde değiştiği söylendi,
aşağıdan yukarıya doğru,
şimdi yeni keliemeler yerleştiren kullanıcılar var,
yeni dilbilimsel düzeltmeler ortaya koyan
bazen bir otorite, bazı yerlerde ise bir akademi var,
kimi yerlerde bu bir sözlük, kimi yerlerde ise bakanlık.
Bir süre sonra bu değişikler kabul ediliyor ve yerleşiyor.
Dilin bazı seviyeleri için doğru olabilir.
Kelimelerin zorluk derecesi için de doğru olabilir,
dilbigisi için daha az da olsa doğru olabilir,
ama şunu söylemeliyim ki tarihte her zaman yukarıdan aşağı
değişime uğramış imla için doğru değildir.
Her zaman belli normlar
ve düzeltmeler ortaya atan kurumlar oldu.
Niçin uygun zamanın şimdi olduğunu söylüyorum?
Bugüne kadar
yazının konuşmaya göre her zaman daha kurallı ve özel bir kullanımı oldu,
ama bizim çağımızda; sosyal medya çağında,
bu konu bir devrimden muzdarip.
Daha önce hiçbir zaman bu kadar yazılmamıştı,
daha önce yazı hiç bu kadar insanın göreceği şekilde kullanılmamıştı.
Bu sosyal medyada ilk kez
çok büyük çapta yeni imla kullanımları görüyoruz.
En kusursuz imla bilgisine sahip süper eğitimli kimseler bile
sosyal medya üzerinde yazı yazdıkları zaman
çoğunluk nasıl yazıyorsa öyle yazmaya meyilli oluyorlar.
Yani imla kurallarını bir yana bırakıyorlar
ve iletişimin hızı ve etkililiği önem kazanıyor.
Şu anki yazı ortamı bir kaos, bireysel,
ama bana kalırsa bu duruma pür dikkat kesilmeliyiz,
çünkü muhtemelen bize bir işaret veriyor,
bu çağ bizi yeni bir yazı devrine yönlendiriyor,
bizden yeni yazı kriterleri istiyor.
Bunları görmezden gelerek hata yapmış oluyoruz,
çünkü şu anda bunları
kültürel bozulmanın semptomları olarak değerlendiriyoruz.
Hayır, bunları gözlemlemeli, bunlara kulak vermeliyiz,
zamanımızın gereksinimleri içinde düzene sokmalıyız.
Bazı itirazlar sezebiliyorum.
Şöyle söyleyenler olacak:
İmlayı basitleştirdiğimiz zaman etimolojiyi kaybedeceğiz.
Eğer gerçekten etimolojiyi korumak istiyorsak,
imla ile ilerlemeyeceksek,
o hâlde Latince, Yunanca ve Arapça öğrenmemiz lazım.
Basitleştirilmiş imla ile etimolojiyi tamir etmiş olacağız,
şu anda da başvurduğumuz etimoloji sözlüklerinde olacaklar.
Duyacağım ikinci itiraz:
''Eğer imlayı basitleştirirsek,
bir harfle birbirinden ayrılan kelimeleri
ortadan kaldırmış olacağız.''
Bu doğru, ama bir sorun değil.
Dilimizde birden çok anlama gelen sesteş çok sözcük var
ve biz onları karıştırmıyoruz:
Üzerine oturduğumuz bank ve para yatırdığımız banka (bank).
İlk ay olan Ocak ve üzerinde yemek pişirdiğimiz ocak.
Bu durumların pek çoğunda içerik, karışıklığı ortadan kaldırıyor.
Ancak üçüncü bir itiraz var,
benim için en anlamlı olan ve hatta en üzücü olan.
Şunu söyleyecek olanlar: ''Ama ben değişmek istemiyorum.
Ben bu şekilde eğitim aldım, böyle alıştım,
basitleştirilmiş imla ile yazılan bir şey okuduğumda
gözlerim acıyor.''
(Kahkahalar)
Bu itiraz kısmen de olsa hepimizin içinde var.
Ne yapılması gerek diye mi düşünüyorum?
Bu tür durumlarda her zaman ne yapılırsa onu,
bu değişiklikler ilerlemek için yapılacak,
gençlere yeni standartlar öğretilecek;
istemeyenlere gelirsek, alışık olduğumuz şekilde yazmaya devam edeceğiz.
Zamanla yeni standartlar oturacaktır.
Bu yerleşik alışkanlıklarımıza değinen imla reformunun başarısı için
sağduyu, konsensüs, değişimin yavaş yavaş gerçekleşmesi ve sabır gerek.
Eski alışkanlıklarımızın bizi ilerlemek için yaptıklarımızdan
alıkoymasına izin veremeyiz.
Geçmiş için göstereceğimiz en iyi takdir
elde ettiklerimizi geliştirmektir.
Sanırım bir anlaşmaya varmamız lazım,
akademilerin de anlaşmaya varması ve imlamızda
bize bir faydası olmayan ama
devam ettirdiğimiz tüm alışkanlıklarımız üzerinde bir temizlik yapması lazım.
İnanıyorum ki bu şekilde devam edersek
dil açısından çok önemli ama mütevazi bu alan içinde
bizden sonraki nesillere
daha iyi bir gelecek bırakacağız.
(Alkışlar)